ERKEN DÖNEM OSMANLI CAMİLERİNDE MEKÂNSAL ORGANİZASYON: BAŞKENT ÖRNEKLERİNDE MEKÂN DİZİMİ ANALİZİ

Öz

Osmanlı mimarlığı literatüründe erken dönem camileri genellikle Selçuklu geleneğinin devamı ya da klasik dönem camilerinin öncülleri olarak ele alınmış ve bu yapıların gelişimi doğrusal bir mimari evrim modeli içinde açıklanmıştır. Ancak bu yaklaşım, erken dönem Osmanlı mimarisinde ortaya çıkan plan şemaları ve mekânsal organizasyon çeşitliliğini yeterince açıklayamamaktadır. Bu çalışma, erken dönem Osmanlı camilerindeki tipolojik ve mekânsal çeşitliliğin doğrusal bir gelişim modeliyle açıklanıp açıklanamayacağını sorgulamaktadır. Araştırma kapsamında, 1299–1505 yılları arasında Osmanlı Devleti’ne başkentlik yapmış Bursa, Edirne ve İstanbul’da inşa edilen ve plan özellikleri belirlenebilen toplam on yedi cami incelenmiştir. Bu yapılar arasından farklı plan tiplerini temsil eden, mekânsal analiz açısından karşılaştırılabilir veri sunan dört cami seçilerek ayrıntılı analizler gerçekleştirilmiştir. Analizler, Mekân Dizim (Space Syntax) kuramı çerçevesinde Depthmap yazılımı kullanılarak yürütülmüş; aksiyel haritalar üzerinden bağlantılılık (connectivity) ve aks uzunluğu (line length) değerleri değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, erken dönem Osmanlı camilerinde mekânsal organizasyonun tek yönlü bir gelişimden ziyade, farklı plan tiplerinin eş zamanlı olarak var olduğu çok merkezli bir yapı sergilediğini ortaya koymaktadır. Bu durum, erken dönem Osmanlı cami mimarisinde mekânsal organizasyon ve plan tipolojisi açısından çok katmanlı bir yapının bulunduğunu göstermektedir. Çalışma sonucunda, erken dönem Osmanlı camilerindeki mekânsal organizasyonun doğrusal bir gelişim modelinden ziyade eş zamanlı gelişen farklı plan tipleri üzerinden şekillendiği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Cami tipolojisi
• Osmanlı camileri
• mekânsal analiz
• mekân dizim (space syntax)
• Osmanlı başkentleri

SPATIAL ORGANIZATION IN EARLY OTTOMAN PERIOD MOSQUES: A SPACE SYNTAX ANALYSIS OF CAPITAL CITY EXAMPLES

Öz

In the literature on Ottoman architecture, early period mosques are generally considered either a continuation of the Seljuk tradition or precursors to classical mosques, and their development has been explained within a linear architectural evolution model. However, this approach fails to adequately explain the diversity of plan schemes and spatial organization that emerged in early Ottoman architecture. This study questions whether the typological and spatial diversity in early Ottoman mosques can be explained by a linear development model. The research examines a total of seventeen mosques built in Bursa, Edirne, and Istanbul—the capitals of the Ottoman Empire between 1299 and 1505—whose plan characteristics could be determined. Four mosques representing different plan types and providing comparable data for spatial analysis were selected, and detailed analyses were conducted. The analyses were carried out using Depthmap software within the framework of Space Syntax theory; connectivity and line length values were evaluated from axial maps. The findings reveal that the spatial organization in early Ottoman mosques exhibits a multi-centered structure where different plan types coexisted simultaneously, rather than a unidirectional development. This indicates a multi-layered structure in terms of spatial organization and plan typology in early Ottoman mosque architecture. The study concludes that the spatial organization in early Ottoman mosques was shaped not by a linear development model, but rather by the simultaneous development of different plan types.

Anahtar Kelimeler

• Mosque typology
• Ottoman mosques
• spatial analysis
• space syntax
• Ottoman capitals.

Kaynakça

1. Akçıl Harmankaya, Çiçek Nesrin (2024). “Edirne Üç Şerefeli Cami’de Hükümdarın Temsili: Yok Olan Mahfil-i Hümâyûn ve Kasr-ı Hümâyûn”, Art-Sanat, S. 21, s. 1–25. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1363894.
2. Akyürek, Göksun (2025). “İslam Mimarlığına Mesafelenmek: Enformel Camiler ve Alternatif Yaklaşımlar”, İdealkent S. 48, s. 98-519. https://doi.org/10.31198/idealkent.1704846.
3. Ayverdi, Ekrem Hakkı (1959). Osmanlı Mimarisinin İlk Asrı. Milletlerarası Birinci Türk Sanatları Kongre Tebliğleri, Ankara: T.T.K Basımevi, s. 71-73.
4. Ayverdi, Ekrem Hakkı (1962). İznik ve Erken Osmanlı Camileri. İstanbul: Baha Matbaası.
5. Ayverdi, Ekrem Hakkı (1973). Osmanlı Mi‘mârîsinde Fâtih Devri: 855-886 (1451-1481). İstanbul: Baha Matbaası, s. 71-74.
6. Ayverdi, Samiha (1982). Osmanlı Mimarlığı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
7. Batur, Afife (1970). “Osmanlı Camilerinde Almaşık Duvar Üzerine”, Anadolu Sanat Araştırmaları 2. İstanbul, s. 135-216.
8. Bulduk, Üçler (1999). “Osmanlı Beyliği’nin Oluşumunda Oğuz/ Türkmen Geleneğinin Yeri”, Osmanlı, I, (Ed. Güler Eren). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, s. 161-166.

9. Demir, Yaşar (2017). “Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu ve Bizans-Avrupa Ekseninde Cereyan Eden Münasebetler”, IHYA Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 2, s. 54-91. https://izlik.org/JA67ZX76TY.
10. Eravşar, Osman (2009). “Osmanlı Sanat Tarihi (Mimari) Literatürü”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 7, S. 14. s. 67-96. https://izlik.org/JA66HD74DP.
11. Ergün, Ruşen; Kutlu, İzzettin; Kılınç, Cemre (2022). “A comparitive study of space syntax analysis between traditional Antakya Houses and social housing complexes by TOKI”, Journal of Architectural Sciences and Applications, C. 7, S. 1, s. 284-297. https://doi.org/10.30785/mbud.1068659.
12. Eyice, Semavi (1988). İznik ve Bursa’daki Erken Osmanlı Camileri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
13. Frampton, Kenneth (1983). “Towards a Critical Regionalism: Six Points for an Architecture of Resistance”. (Ed. In H. Foster), The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture. Seattle: Bay Press, pp. 16–30.
14. Frampton, Kenneth (2002). “Modernization and Local Culture”. (Ed. K. Frampton; C. Correa; D. Robson). Modernity and Continuity: Architecture in the Islamic World. London: Thames & Hudson.
15. Hillier, Bill (1996). Space Is the Machine. Cambridge: Cambridge University Press.
16. Hillier, Bill (2007). Space is the Machine: A Configurational Theory of Architecture. London: Space Syntax Laboratory, University College London.
17. Hillier, Bill; Hanson, Julienne (1984). The Social Logic of Space. Cambridge: Cambridge University Press.
18. Karademir, Murat; Kayın, Ahmet (2022). “İpsala’da Osmanlı Hatırası: Alaca Mustafa Paşa Camii”, Amisos, C. 7, S. 12, s. 48-65. https://doi.org/10.48122/amisos.1111075.
19. Kayıcı, Haluk (2017). Arşiv Belgeleri ve Salnamelere Göre İpsala. Edirne: Ceren Yayıncılık.
20. Kropf, Karl (2022). The Handbook of Urban Morphology.Chichester, West Sussex, İngiltere (UK), Wiley-Blackwell.
21. Kurt Budak, Nihal (2011). Evliyâ Çelebi ve Eremya Çelebi`ye Göre XVII. Yüzyıl İstanbul Hayatı. İstanbul.
22. Lefebvre, Henri (1991). The Production of Space. Oxford: Blackwell.
23. Mohamed, A. Abdelbaseer; Yamu, Claudia van der Laag (2024). “Space syntax has come of age: A bibliometric review from 1976 to 2023”, Journal of Planning Literature, C. 39, S. 2, s. 203-217.
24. Öner, Göksu Özden (2022). “Fatih Sultan Mehmed Dönemi Banisi: Rum Mehmed Paşa’nın Yapıları Üzerine Bir Değerlendirme”, The Turkish Online Journal of Design Art and Communication, C. 12, S. 4, s. 982-993.
25. Öztuna, Yılmaz (1983). Başlangıcından Zamanımıza Kadar Büyük Türkiye Tarihi. C.II, İstanbul, Ötüken Yayınevi, s. 454.
26. Peremeci, Osman Nuri (2010). Edirne Tarihi. İstanbul: Resimli Ay Matbaası, s. 12.
27. Şahin, Ali; Arslan Selçuk, Semra (2024). “Tarihi Kent Merkezlerindeki Kentsel Dönüşüme Morfolojik Bir Yaklaşım: Konya Şükran Mahallesi Örneği”, İDEALKENT, C. 16, S. 46, s. 2436-2466. https://doi.org/10.31198/idealkent.1546276.
28. Songur, Funda (2017). “Şehir Tarihi ve Turizm: Bursa Örneği”, U.U. International Journal of Social Inquiry, C. 10, S. 1, s. 99-124.
29. Turner, Alasdair (2004). Depthmap 4: A Researcher’s Handbook. London: Bartlett School of Graduate Studies, University College London.
30. Usal, Ahmet (2006). Edirne Camileri- Eski Cami. Edirne: Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı Yayınları, Yayın No: 4.
31. Van Nes, Akkelies; Yamu, Claudia van der Laag (2021). Introduction to Space Syntax in Urban Studies. Springer Nature Switzerland AG, Springer.
32. Wainwright, Oliver (2018). The British Mosque Review – A Beautiful and Thorough Social History. The Guardian. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2025, https://www.theguardian.com/books/2018/mar/13/the-british-mosque-architectural-social-historyshahed-saleem-review.
33. Yıldırım, Selçuk (2005). “Erken Dönem Osmanlı Mimarisinde Taçkapılar (1300–1500)”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 24, S. 38, s. 291–296. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000228.
34. URL 3: https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/edirne/gezilecekyer/eski-ulu-cami [Erişim Tarihi: 16.03.2026].
35. URL 4: https://www.gezelim.com/istanbulun-essiz-tarihi-guzelliklerinden-eyup-sultan-25498.html [Erişim Tarihi: 16.03.2026].
36. URL1:https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bursa/kulturenvanteri/haci-ozbek-cami-mescidi [Erişim Tarihi: 16.03.2026].
37. URL2: https://www.yenidonem.com.tr/bursa/bursa-da-gazi-orhan-bey-camii-3-yil-aradan-sonra-ibadete-aciliyor-197555 [Erişim Tarihi: 16.03.2026].