FÜRUZAN’IN “HARAÇ” HİKÂYESİNDE ŞİDDETİN ÇOK KATMANLI ANATOMİSİ

Öz

Bu makalede, Füruzan’ın 1971 yılında yayımlanan “Haraç” adlı hikâyesi şiddet olgusu çerçevesinde incelenmektedir. Hikâyenin başkişisi Servet, Birinci Dünya Savaşı yıllarında evlatlık olarak verilen, ömrünü bir konakta hizmet ederek geçiren, ihtiyarlığında derin yoksulluk ve yalnızlık içinde kalan bir kadındır. Servet’in sesiyle aktarılan “Haraç”, şiddetin hem görünür ve fiziksel biçimiyle hem de yapısal, simgesel, psikolojik, cinsel ve mekânsal boyutlarıyla birbirini besleyen katmanlı bir örüntü olarak işlediğini ortaya koymaktadır. Makalede Johan Galtung’un şiddetin üçlü tipolojisi, Pierre Bourdieu’nün simgesel şiddet ve habitus kavramları ile Judith Butler’ın performatif kimlik ve iktidarın bedeni üretmesi kuramlarından yararlanılmaktadır. Erving Goffman’ın damga teorisi ise Bourdieu’nün simgesel şiddet tartışması içinde tamamlayıcı bir kavram olarak kullanılmaktadır. Bu görüşler aracılığıyla evlatlık sisteminin, konak düzeninin, cahil bırakmanın ve namus kodunun birlikte nasıl yapısal bir şiddet zemini kurduğu, bu zeminin simgesel ve psikolojik şiddet aracılığıyla Servet’in benlik algısına ve eylem kapasitesine nasıl işlediği, doğrudan cinsel şiddetin ise hazırlanmış bu zemin üzerinde nasıl mümkün ve sessiz kılındığı gösterilmektedir. Makale, “Haraç hikâyesinde şiddetin, bireyin/Servet’in şiddete karşı direnmesini değil, direniş ihtiyacı hissetmemesini ürettiğini” iddia etmektedir. Şiddetin asıl gücü görünmezliğinde yatmaktadır ve bu görünmezliği mümkün kılan toplumsal/kültürel yapıdır.

Anahtar Kelimeler

• Füruzan
• Haraç
• yapısal şiddet
• simgesel şiddet
• doğrudan şiddet.

THE MULTI-LAYERED ANATOMY OF VIOLENCE IN FÜRUZAN’S “HARAÇ”

Öz

This article examines Füruzan’s short story “Haraç”, published in 1971, within the framework of the phenomenon of violence. The protagonist, Servet, is a woman who was given away for foster child as a child during World War I, spent her entire life serving in a mansion, and now faces profound poverty and loneliness in her old age. Narrated through the voice of Servet, “Haraç” reveals that violence operates as a layered pattern, mutually reinforcing itself through its visible and physical forms, as well as its structural, symbolic, psychological, sexual, and spatial dimensions. The article draws on Johan Galtung’s typology of violence, Pierre Bourdieu’s concepts of symbolic violence and habitus, and Judith Butler’s theories of performative identity and power’s production of the body. Erving Goffman’s theory of stigmas is used as a complementary concept within Bourdieu’s discussion of symbolic violence. Through these perspectives, the article demonstrates how the adoption system, the social order of the mansion, the enforced ignorance, and the code of honour together create a structural foundation of violence. It further illustrates how this foundation, through symbolic and psychological violence, shapes Servet’s self-perception and capacity for action; and how direct sexual violence is made possible and silenced within this prepared framework. The article’s main argument is that “In Haraç, the violence doesn’t produce resistance in Servet, but rather a lack of a need for resistance.” The true power of violence lies in its invisibility, and it is the structure that makes this invisibility possible.

Anahtar Kelimeler

• Füruzan
• Haraç
• structural violence
• symbolic violence
• direct violence.

Kaynakça

1. Aldemir, Ulaş Bager (2021). “Bellek ve Dışavurum”, Kitap-lık, S. 214, s. 34-38.
2. Botalić, Melinda; Mulahmetović, Amela (2019). “Ko se krije iza subjekta: odnos roda/spola i jezika u pripovijetkama turskih spisateljica Erendis Atasü i Füruzan”, Historijka Misao, S. 5, s.163-174.
3. Bourdieu, Pierre (2015). Eril Tahakküm, (Çev. Bediz Yılmaz). İstanbul: Bağlam Yayınları.
4. Bourdieu, Pierre (1995). Pratik Nedenler, (Çev. Hülya Tufan). İstanbul: Kesit Yayıncılık.
5. Bourdieu, Pierre (2018). Bir Pratik Teorisi İçin Taslak. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
6. Butler, Judith (2005). İktidarın Psişik Yaşamı, (Çev. Fatma Tütüncü). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
7. Butler, Judith (2014). Bela Bedenler, (Çev. Cüneyt Çakır, Zeynep Talay). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
8. Füruzan (2008). Haraç. İstanbul: Notos Kitap Yayınevi.

9. Galtung, Johan (1969). “Violence, Peace, and Peace Research”, Journal of Peace Research, C. 6, S. 3, s. 167-191.
10. Galtung, Johan (1990). “Cultural Violence”, Journal of Peace Research, C. 27, S. 3, s. 291-305.
11. Goffman, Erving (2014). Damga Örselenmiş Kimliğin İdare Edilişi Üzerine Notlar. Ankara: Heretik Yayınları.
12. Gürer, Ahmet Şamil; Bay, Abdullah (2013). Osmanlı Toplumunda Beslemelik Kurumu. Ankara: Birleşik Dağıtım.
13. Mohammed, Widad J.; Hussein, Manal Ali (2024). “Füruzan’ın ‘Haraç’ Başlıklı Öyküsünde Sosyal Sorunlar Üzerine Bir İnceleme”, IJHER International Journal of Humanities and Educational Research, C. 6, S. 4, s. 329-341.
14. Özbay, Ferhunde (2019). Kadın Emeği. İstanbul: İletişim Yayınları.
15. Öztürk, Mehmet Akif (2017). “Füruzan’ın Parasız Yatılı Okulu”, İzdiham, https://www.izdiham.com/furuzanin-parasiz-yatili-okulu/ [Erişim Tarihi: 20 Şubat 2026].
16. Sandal Uşaklı, Burcu (2022). “Füruzan’ın Öykülerini Sosyal Eşitsizlik Bağlamında Okumak”, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 24, Özel Sayı, s. 42-60.
17. Uğurlu, Beril (2022). “Füruzan’ın Haraç Öyküsünün Anlatı Üslubu Açısından Bir İnceleme”, Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Yeni Trendler IV (Ed. Sinan Sönmez). İzmir: Duvar Yayınları.
18. Yağcıoğlu, Semiramis (2021). “Füruzan’ın Parasız Yatılı Öyküleri ve Yoksulluğun Fenomenolojisi”, Kitap-lık. S. 214, s. 12-19.