Sağlık Çalışanlarında Tükenmişlik ve Algılanan Stres: COVID-19 Pandemisi Sürecinde Kesitsel Bir Araştırma

Öz

Amaç: Bu çalışmanın amacı, COVID-19 pandemisi sürecinde sağlık çalışanlarının algılanan stres ve tükenmişlik düzeylerini belirlemektir. Yöntem: Tanımlayıcı kesitsel özellikte olan bu araştırma, 5 Temmuz-1 Ağustos 2020 tarihleri arasında bir Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde görev yapan 240 sağlık çalışanıyla gerçekleştirilmiştir. Araştırma verileri, Google Formlar anket programıyla oluşturulan ‘Veri Toplama Formu’nun katılımcılar tarafından çevrim içi olarak doldurulması ve ‘Algılanan Stres Ölçeği’ ile ‘Maslach Tükenmişlik Envanteri-Genel Formu’nun hastanede yüz yüze uygulanması yoluyla toplanmıştır. Veri analizinde tanımlayıcı istatistikler, bağımsız örneklem t-testi ve ANOVA testleri kullanılmış olup iki değişken arasındaki ilişki düzeyi ise Pearson Korelasyon testi ile belirlenmiştir. Bulgular: Sağlık çalışanlarının tükenmişlik düzeyinin yüksek, algıladıkları stres düzeyinin ise ortalama değerlerde olduğu görülmüştür. Katılımcıların eğitim düzeyi, çalışılan birime, meslek gruplarına, çalışma şekline, meslekte çalışma sürelerine göre ölçek ve alt boyut puanlarının karşılaştırılmalarında anlamlı farklılıklar bulunmuştur. Algılanan Stres Ölçeği puanlarına etki eden bağımsız faktörlerin; mesleklerde ‘hemşire/ebe, yardımcı ve diğer sağlık personelinin olduğu, ölçek alt boyutlarında ise ‘tükenmişlik’ ve ‘yetkinlik’ düzeyi olduğu bulunmuştur. Sonuç: COVID-19 pandemisi sürecinde sağlık çalışanlarında stres ve tükenmişlik düzeylerinin yüksek olduğu gözlenmiştir. Pandemi durumlarında gelişebilecek risklerin hızla kontrol altına alınmasıyla bu durumlarının önlenebileceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• COVID-19
• Sağlık Çalışanları
• Stres
• Tükenmişlik

Burnout and Perceived Stress Among Healthcare Workers: A Cross-Sectional Study During the COVID-19 Pandemic

Öz

Objective: The aim of this study is to determine the levels of perceived stress and burnout among healthcare workers during the COVID-19 pandemic. Methods: This descriptive cross-sectional study was conducted with 240 healthcare professionals working at a Training and Research Hospital between 5 July and 1 August 2020. The study data were collected through the online completion of the ‘Data Collection Form’, which was created using Google Forms, by the participants, and the face-to-face administration of the ‘Perceived Stress Scale’ and the ‘Maslach Burnout Inventory-General Survey’ at the hospital. Descriptive statistics, the independent samples t-test, and ANOVA tests were used in the data analysis, and the level of association between the two variables was determined using the Pearson correlation test. Results: It was observed that the burnout level of health care workers was high and the perceived stress level was at average values. Significant differences were found in the comparisons of the scale and sub-dimension scores of the participants according to the level of education, unit of employment, occupational groups, working style, and working time in the profession. It was found that the independent factors affecting the Perceived Stress Scale scores were ‘nurse/midwife, auxiliary and other health personnel’ in professions, and ‘burnout’ and ‘competence’ level in scale sub-dimensions. Conclusion: During the COVID-19 pandemic, high levels of stress and burnout were observed among healthcare workers. It is thought that these situations can be prevented by rapidly controlling the risks that may develop in pandemic situations.

Anahtar Kelimeler

• Burnout
• COVID-19
• Medical Staff
• Stress

Kaynakça

1. Afşar F, Erdoğan H, İbrahimoğlu Ö, Şaylan B, Köksal Ö. (2021). COVID-19 sürecinde sağlık çalışanlarının iş stresi ve örgütsel destek algıları. Gevher Nesibe Dergisi, 6(14), 89-96.
2. Akalın B, Modanlıoğlu A. (2021). COVID-19 sürecinde yoğun bakımda çalışan sağlık profesyonellerinin duygu-durum ve tükenmişlik düzeylerinin değerlendirilmesi. Acıbadem Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 12 (2), 346-352.
3. Albott CS, Wozniak JR, Mcglinch BP, Wall MH, Gold BS, Vinogradov S. (2020). Battle buddies: Rapid deployment of a psychological resilience intervention for healthcare workers during the COVID-19 pandemic. Anesthesia & Analgesia Journal, 131(1), 43-54.
4. Alper Ay F, İçen BT. (2021). Türkiye’de COVID-19 pandemisinin 3. pik döneminde sağlık çalışanlarının COVID-19 kaygısı ve tükenmişlik düzeylerinin değerlendirilmesi. Journal of International Social Research, 14(80), 1-14.
5. Arpacıoğlu S, Baltalı Z, Ünübol B. (2021). COVID-19 pandemisinde sağlık çalışanlarında tükenmişlik, COVID korkusu, depresyon, mesleki doyum düzeyleri ve ilişkili faktörler. Cukurova Medical Journal, 46(1), 88-100.
6. Arslan Ü, Çağatay A, Savaş AY. (2023). COVID-19 pandemisinde sağlık personelinin tükenmişlik durumunun incelenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 14(37), 226-246.
7. Atilla EA, Karakaya A. (2021). COVID-19 pandemi döneminin sağlık çalışanlarının tükenmişlik düzeylerine etkisi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(3), 653-680.
8. Badahdah A, Khamis F, Al Mahyijari N, Al Balushi M, Al Hatmi H, Al Salmi I, et al. (2020). The mental health of health care workers in Oman during the COVID-19 pandemic. Int J Soc Psychiatry, 67(1), 90-95. doi:10.1177/0020764020939596

9. Bisesti A, Mallardo A, Gambazza S, Binda F, Galazzi A, Pazzaglia S, et al. (2021). Facing COVID-19 pandemic in a tertiary hospital in milan: Prevalence of burnout in nursing staff working in subıntensive care units. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(13), 6684. doi:10.3390/ijerph18136684
10. Camcı G, Kavuran E. (2021). Hemşirelerin iş stresi ve tükenmişlik düzeyleri ile meslek ve yaşam doyumu düzeyleri arasındaki ilişkinin belirlenmesi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 24(2), 274-283.
11. Chatterjee SS, Bhattacharyya R, Bhattacharyya S, Gupta S, Das S, Banerjee BB. (2020). Attitude, practice, behavior, and mental health impact of COVID-19 on doctors. Indian J Psychiatry, 62, 257-65.
12. Chen Q, Liang M, Li Y, Guo J, Fei D, Wang L, et al. (2020). Mental health care for medical staff in China during the COVID-19 outbreak. The Lancet Psychiatry, 7(4).
13. Chew NWS, Lee GKH, Tan BYQ, Jing M, Goh Y, Ngiam NJH, et al. (2020). A multinational, multicentre study on the psychological outcomes and associated physical symptoms amongst healthcare workers during COVID-19 outbreak. Brain Behav Immun., 88, 559- 65.
14. Chorwe-Sungani G. (2021). Assessing COVID-19 related anxiety and functional impairment amongst nurses in Malawi. Afr J Prim Health Care Fam Med, 13(1), e1–6. doi:10.4102/phcfm.v13i1.2823
15. Cohen S, Kamarck T, Mermelstein R. (1983). A global measure of perceived stress. Journal of Health and Social Behavior, 24, 385-396.
16. Çamkerten S, Tatar A, Saltukoğlu G. (2020). Sağlık çalışanlarının stres düzeylerinin incelenmesi. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 7(4), 257-265.
17. Çelik A, Mertoğlu S. (2022). COVID-19 pandemisi nedeniyle sağlık çalışanlarının algıladıkları stres durumunun belirlenmesi: İzmir örneği. Forbes Journal of Medicine, 3(1). doi:10.4274/forbes.galenos.2022.84856
18. Çelik F, Ertekin Pınar Ş. (2023). COVID-19 pandemi sürecinde çalışan ebe ve hemşirelerin anksiyete, stres düzeyleri ve başa çıkma stratejilerinin belirlenmesi. Journal of Health Sciences Institute, 8(1), 1-10. doi:10.51754/cusbed.1080272
19. Çevik O, Özbalcı AA. (2020). Sağlık çalışanlarının tükenmişlik düzeyleri ile demografik özellikleri arasındaki ilişki-Samsun ili örneği. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(3), 1773-1787.
20. Edis EK, Keten M. (2022). COVID-19 pandemi sürecinde sağlık çalışanlarında tükenmişlik, iş tatmini ve yaşam doyumu. The Journal of Kırıkkale University Faculty of Medicine, 24(2), 331-342.
21. Eryılmaz İ, Uzunbacak HH, Akçakanat T. (2022). Sağlık çalışanlarında tükenmişlik: COVID-19 öncesinde ve sırasında kıyaslamalı bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(4), 641-656.
22. Eskin M, Harlak H, Demirkiran F, Dereboy C. (2013). AIgılanan Stres Ölçeğinin Türkiye’ye uyarlanması: Güvenirlik ve geçerlik analizi. New/Yeni Symposium Journal, 51(3), 132-140.
23. Fidan G, Odabaş D. (2022). COVID-19 salgını sürecinde hemşirelerin algılanan stres düzeylerinin belirlenmesi: Sosyal ağ tabanlı tanımlayıcı bir çalışma. EGEHFD, 38(1), 21-28. doi:10.53490/egehemsire.1000426
24. Gündüz B, Çapri B, Gökçakan Z. (2013). Mesleki tükenmişlik, işle bütünleşme ve iş doyumu arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Eğitim Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 3(1), 29-49.
25. Hoşgör DG, Tanyel TÇ, Cin S, Demirsoy SB. (2021). COVID-19 pandemisi döneminde sağlık çalışanlarında tükenmişlik: İstanbul ili örneği. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 8(2), 372-386.
26. Jakovljevic B, Stojanovic K, Nikolic Turnic T, Jakovljevic VL. (2021). Burnout of physicians, pharmacists and nurses in the course of the COVID-19 pandemic: A serbian cross-sectional questionnaire study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(16), 8728. doi:10.3390/ijerph18168728
27. Jalili M, Niroomand M, Hadavand F, Zeinali K, Fotouhi A. (2021). Burnout among healthcare professionals during COVID-19 pandemic: A cross-sectional study. International Archives of Occupational and Environmental Health, 94(6), 1345-1352.
28. Kaçar D, Yörük C. (2022). COVID-19 pandemi döneminde çalışan sağlık personelinin tükenmişlik düzeyi ve benlik saygısı arasındaki ilişkinin belirlenmesi (Uşak ili örneği). Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), 120-142.
29. Karaca Y, Gülsoy A, Özer V, Şimşek P, İmamoğlu M, Paslı S, vd. (2022). The effects of the COVID-19 pandemic on perceived stress, state and trait anxiety and work-related strain in healthcare professionals. Bezmialem Science, 10(5). doi:10.14235/bas.galenos.2021.6506
30. Keten Edis E, Keten M. (2022). COVID-19 pandemi sürecinde sağlık çalışanlarında tükenmişlik, iş tatmini ve yaşam doyumu. Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 24(2), 331-342. doi:10.24938/kutfd.1082327
31. Kumar Anıl RN, Karumaran SC, Kattula D, Thavarajah R, Anusa AM. (2020). Perceived stress and psychological distress among Indian endodontists during COVID-19 pandemic lockdown. MedRxiv, 1-19. doi:10.1101/2020.05.06.20092601
32. Kumar MYS, Bhalla P. (2019). Stress among nursing staff in hospitals and its relation with job satisfaction, job performance and quality of nursing care: A literature review. Journal of Nursing and Care, 8(3), 129-136.
33. Lluch C, Galiana L, Doménech P, Sansó, N. (2022). The impact of the COVID-19 pandemic on burnout, compassion fatigue, and compassion satisfaction in healthcare personnel: A systematic review of the literature published during the first year of the pandemic. Healthcare, 10(2), 364. doi:10.3390/healthcare10020364
34. Mattei A, Fiasca F, Mazzei M, Necozione S, Bianchini V. (2017). Stress and burnout in health-care workers after the 2009 L’Aquila earthquake: A cross-sectional observational study. Frontiers in Psychiatry, 8, 1-8. doi:10.3389/fpsyt.2017.00098.
35. Odacı N, Kalanlar B. (2022). COVID-19 pandemisinde yoğun bakım ünitesinde çalışan hemşirelerde iş-aile çatışmasını yönetme öz-yeterliği, psikolojik sağlamlık, tükenmişlik düzeyleri ve ilişkili faktörler. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hemşirelik Dergisi, 4(2), 77-84. doi:10.48071/sbuhemsirelik.1131272
36. Okgün Alcan A, Yıldız K. (2021). Pandemi sürecinde yoğun bakım hemşireliği: Algılanan stresin merhamet yorgunluğuna etkisi. Forbes Journal of Medicine, 2(3), 175-181. doi:10.4274/forbes.galenos.2021.53825
37. Orhan S, Gümüş M. (2021). COVID-19 pandemi sürecinde sağlık çalışanlarının bilgi, uygulama ve stres düzeylerinin incelenmesi. International Anatolia Academic Online Journal Social Sciences Journal, 7(2), 70-77.
38. Özçelik R, Avcı K, Demirci Ş. (2025). COVID-19 pandemisinde aktif görev yapan sağlık çalışanlarının stres, anksiyete ve depresyon düzeylerinin değerlendirilmesi. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi, 8(2), 378-393.
39. Öztürk Z, Çelik G, Örs E. (2020). Sağlık çalışanlarında tükenmişlik ve iş doyumu ilişkisi: Bir kamu hastanesi örneği. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 6(2), 328-349.
40. Ruotsalainen JH, Verbeek JH, Mariné A, Serra C. (2014). Preventing occupational stress in healthcare workers. Cochrane Database of Systematic Reviews, 1-115. doi:10.1002/14651858.CD002892.pub3
41. Salbur T, Altınel B. (2023). COVID-19 pandemisi sürecinde birinci basamak sağlık çalışanlarının kişilik özellikleri ve stres düzeyleri arasındaki ilişki. Süleyman Demirel Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 14(2), 100-110. doi:10.22312/sdusbed.1115777
42. Schaufeli WB, Leiter MP, Maslach C, Jackson SE. (1996). The MBI-General Survey. C. Maslach, SE. Jackson, MP. Leiter (Eds.), Maslach burnout ınventory manual in (3rd ed., p.19-26). Palo Alto, CA: Consulting Psychologists Press.
43. Sohrabi C, Alsafi Z, O'Neil N, Khan M, Kerwan A, Al-Jabir A, et al. (2020). World Health Organization declares global emergency: A review of the 2019 novel coronavirus (COVID-19). International Journal of Surgery, 76(4), 71-76. doi:10.1016/j.ijsu.2020.02.034
44. Tunç Ş, Göklü MR. (2021). Koronavirüs hastalığı 2019 (COVID-19) pandemisi ile karşı karşıya kalan sağlık çalışanları arasında tükenmişlik sendromu. Harran Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 18(3), 375-383. doi:10.35440/hutfd.1012004
45. Türk AR. (2022). COVID-19 pandemisi sürecinde sağlık personelinin stres ve tükenmişlik düzeyleri ile yaşam doyumlarının değerlendirilmesi. (Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Meram Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı, Konya.
46. Türkmen Lİ, Çetin Aslan E. (2021). COVID-19 pandemisi sürecinde sağlık çalışanlarının algılanan stres ve duygusal tükenme düzeylerinin incelenmesi. International Black Sea Coastline Countries Scientific Research Symposium-VI, 331-340.
47. Yakut E, Kuru Ö, Güngör Y. (2020). Sağlık personelinin COVID-19 korkusu ile tükenmişliği arasındaki ilişkide aşırı iş yükü ve algılanan sosyal desteğin etkisinin yapısal eşitlik modeliyle belirlenmesi. Ekev Akademi Dergisi, (83), 241-262.
48. Yılmaz Mete G, Kütmeç Yılmaz CK. (2023). COVID-19 tanılı hastalara bakım veren hemşirelerin tükenmişlik düzeyi ile yaşam doyumu arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi. Journal of Ege University Nursing Faculty (JEUNF), 39(3), 286-297. doi:10.53490/egehemsire.1119253
49. Wu PE, Styra R, Gold WL. (2020). Mitigating the psychological effects of COVID-19 on health care workers. CMAJ, 192(17), 459-460. doi:10.1503/cmaj.200519