İslâm Hukukunda Günah ve Suç Ayrımının İmkânı Üzerine

Yıl 2025, Cilt: 24 Sayı: 2, 776 - 804, 30.12.2025

Talip Türcan

https://doi.org/10.14395/hid.1741553

https://izlik.org/JA97BK42LL

Öz

Günah ve suç, mahiyetleri esas alınarak tanımlanmaları imkânsıza yakın güçlük barındıran kavramlardır. Tanımlama güçlüğü, günah ve suç nitelemelerinden her birinin beşerî davranışlara dönük birer değerlendirme teşkil etmelerinin yanında, aynı davranışı konu edinebilmelerinden ve norma aykırılık unsurunu da ortak biçimde taşımalarından kaynaklanmaktadır. Değerlendirme, öznellik ve değişkenlik barındırdığı için, mahiyetten hareketle sâbit içerikli bir günah ya da suç tanımı yapılamamaktadır. Günah ve suç, ancak ilintisel nitelikler üzerinden tanımlanabilmektedir. Bu çalışma İslâm hukukunda günah ve suç ayrımının teori ve uygulama düzeylerinde imkânını ele almaktadır. Tam anlamında seküler bir normatif yapı varsayıldığında bile, belirtilen gerekçelerden ötürü, günah ve suç kavramlarını birbirinden kesin sınırlarıyla ayırmanın güçlüğü, asıl karakteri şer’îlik olan İslâm hukuk düzeni bakımından öncelikle geçerlidir. Bu itibarla İslâm hukukunun genel teorisi bakımından günah ve suç kavramları arasında ancak bir ayrım imkânı aranabilir.
Orta Çağ’ın sonlarına kadar kişiler arası ilişkileri düzenleyen normatif yapı bütünlüklü ve dinî karakterli idi. Günah ve suç ayrımı da, erken modern dönemin başlarından itibaren normatif yapının din, hukuk, ahlâk, görgü ve örf-âdet biçiminde farklı alanlara tasnif edilmesiyle eş zamanlı ve tedrîcî bir sürecin neticesinde gerçekleşmiştir. Erken modern öncesi toplumlarda normların ihlâli tanrısal/aşkın/kutsal olana saygısızlık kabul edilmekteydi. Ne teoride ne de uygulamada suç, günahtan ayrı bir kavram olarak algılanıyordu. Esasen bu, söz konusu toplumların normatif yapıyı bütünüyle tanrısal olana nispet eden algı biçimleriyle de uyumludur. Süreç içinde norm koyucu irade ve onun otoritesine ilişkin algılarda dinî olandan beşerî olana doğru gerçekleşen değişim, normatif alanın ilki aleyhine daralmasına ve oluşan seküler normatif alanın ihlâline bağlanan, günahtan ayrı bir suç kavramının evrimine yol açmıştır. Roma hukuku istisna edilirse, günah ve suç ayrımının Avrupa hukuk düşüncesinde ancak 18. yüzyılda belirgin hâle geldiği görülmektedir.
Bütün açmazlarına rağmen günah ve suç ayrımında, tedrîcî kavramsal evrim sürecinin sonunda ulaşılan bir ölçüt olarak günahı, dine ait normları ve suçu da ceza normlarını ihlâl eden davranış olarak tanımlamak, bilimsel inceleme için bir zemin teşkil edebilecek niteliktedir. İslâm hukukunun şer’îlik karakterinin ikili yapısı ve klasik doktrinden ‘ceza yaptırımı ile desteklenmiş bir normun ihlâl edilmesi’ biçimindeki tanımla uyumlu bir suç kavramının elde edilebilir olması, belirtilen tespiti desteklemektedir.
İslâm hukukunun klasik doktrininde günah ve suç kavramları arasında doğrudan bir ilişki (nisbet) kurulduğu açık olmakla birlikte, ilişkinin türü ancak kapsamlı bir analizle belirlenebilmektedir. Klasik doktrin bir bütün olarak incelendiğinde İslâm hukukunda günah niteliğinde olmayan davranışlara ceza yaptırımı bağlandığı ve onların suç sayıldığı görülmektedir. Mesela işleyen kimseler bakımından günah sayılmadığı ve uhrevî yaptırıma tâbi tutulmadığı hâlde bağy (isyan), mümeyyiz küçüklerin ceza normlarını ihlâl eden fiilleri ile kamu yararını ve/veya kamu düzenini ilgilendiren düzenlemelerin ihlâli suç olarak öngörülmektedir. Diğer taraftan günah teşkil ettiği hâlde suç sayılmayan ve ceza yaptırımı bağlanmayan davranışlar da bulunmaktadır. Dedikodu, gösteriş, yalan, kovculuk gibi davranışlara, bunlar büyük günahlar arasında sayılmalarına rağmen, ceza yaptırımı bağlanmamaktadır. Yine borcu geciktirerek ödeme ya da intihara teşebbüs etme gibi davranışlar günah oldukları hâlde suç olarak tanımlanmamaktadır. Ayrıca hukuk normlarının uygulanması düzeyinde de günah ve suç ayrımı ortaya çıkmaktadır. Bir davranış ceza normuna aykırı düşmediği ve suç oluşturmadığı hâlde günah teşkil edebileceği gibi, başka bir davranış da ceza normunu ihlâl ettiği ve suç oluşturduğu hâlde uhrevî sorumluluğa yol açmayabilir. Bu, İslâm hukukunun şer’îlik karakterinin iki farklı geçerlilik (kazâî ve diyânî) türünde tezahür etmesinden ve her ikisinin de kendi koşullarında meşru kabul edilmesinden kaynaklanmaktadır.
Çalışmada İslâm hukukunda günah ve suç kavramları arasında tam girişimlilik, eşitlik ya da ayrıklık değil, eksik girişimlilik bulunduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu, birçok davranış açısından günah ve suç kavramları örtüşse bile, her bir günahın suç ya da her bir suçun günah olmadığı anlamına gelmektedir. Ayrıca çalışmanın sonunda her günahın suç ya da her suçun günah sayılmasının doğuracağı sorunlara dikkat çekilmiş, İslâm hukukunun doğası gereği günah ve suç ayrımını belli ölçüde mümkün kıldığı ve bu hususta nesnel bir ölçütün geliştirilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Günah , Suç , Yaptırım , Şer’îlik

On the Possibility of Distinguishing Between Sin and Crime in Islamic Law

https://izlik.org/JA97BK42LL

Öz

any definition of sin and crime constitutes an evaluation of human behavior; both may concern the same behavior and share the element of being contrary to the norm. Since evaluation inherently involves subjectivity and variability, it is impossible to establish a fixed, content-based definition of sin or crime; they can be defined only by their contingent characteristics. This study examines the possibility of distinguishing between sin and crime in Islamic law at the theoretical and practical levels. Even under a fully secular normative order, the challenges noted above persist; they apply a fortiori to the Islamic legal system, whose essential character is shar’iyya. Therefore, within the general theory of Islamic law, one can only seek a possible distinction between sin and crime.
Until the end of the Middle Ages, the normative structure governing interpersonal relationships was holistic and religious in nature. The distinction between sin and crime emerged gradually, parallel to the differentiation of normative fields into religion, law, morality, etiquette, and custom in the early modern period. In pre-early modern societies, violations of norms were considered disrespectful to the divine, transcendent or sacred; neither in theory nor in practice was crime perceived as separate from sin, consistent with the perception of these societies attributing the entire normative structure to the divine. As perceptions of the normative will and authority shifted from the religious to the human-centered, the sphere of religious normativity narrowed and a concept of crime distinct from sin evolved, linked to violations of the emerging secular normative field. With the partial exception of Roman law, the distinction became evident in European legal thought only in the 18th century.
Despite all its shortcomings, defining sin as a violation of religious norms and crime as a violation of penal norms, as a criterion reached at the end of a gradual conceptual evolution process, could serve as a basis for scientific examination. The dual nature of the shar’iyya character of Islamic law and the derivability from classical doctrine of a concept of crime compatible with ‘violation of a norm to which a criminal sanction is attached, support this analytical approach.
Although classical Islamic legal doctrine clearly posits a relationship (nisba) between sin and crime, the nature of that relationship can be determined only through comprehensive analysis. Read as a whole, the doctrine shows that punishments may be imposed for behaviors not deemed sins yet treated as crimes; for example, rebellion, criminal norm violations by discerning minors, and breaches of regulations protecting public interest and/or public order. Conversely, there are behaviors that are not considered crimes and are not subject to penal sanctions, even though they constitute a sin; e.g., backbiting, hypocrisy, lying, and tale-bearing, which are classed among major sins. Likewise, delaying repayment of a debt or attempting suicide are treated as sins without being defined as crimes. The distinction also appears at the level of applying legal norms: just as an act may be a sin without violating a penal norm and thus not be a crime, another act may violate a penal norm and be a crime without entailing afterlife liability. This stems from the fact that the sahr’iyya character of Islamic law manifests itself in two different types, qaḍā’ī and diyānī, each legitimate within its own conditions.
The study concludes that, the relation between sin and crime in Islamic law is one of partial intersection rather than proper inclusion, equality, or disjointness. This means that while many behaviors may qualify as both, not every sin is a crime, and not every crime is a sin. Finally, the study highlights the problems that could arise when every sin is treated as a crime or every crime as a sin, and argues that Islamic law’s nature makes it possible to distinguish sin and crime to a certain extent and an objective criterion should be developed.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Sin , Crime , Sanction , Shar’iyyah

Kaynakça

• A’rac, Ebu’l-Fadl Muhammed b. Abdilvehhâb b. Abdillatîf [Alî b. Muhammed el-Ğazzâlî]. Taḥrîru’s-sulûk fî tedbîri’l-mulûk. thk. Fuâd Abdulmun’im. İskenderiye: Muessesetu Şebâbi’l-Câmia, ts..
• Abdulazîz el-Buhârî, Alâuddîn Abdulazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfu’l-esrâr ʿan Uṣûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. İstanbul: Şirket-i Sahâfiye-i Osmâniye, 1308/1890.
• Adevî, Ebu’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Mukerrem es-Saîdî. Ḥâşiyetu’l-Adevî alâ Kifâyeti’ṭ-ṭâlibi’r-rabbânî. thk. Y. M. el-Bukâî.2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1414/1994.
• Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri. 9 Cilt. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1990-1994.
• Âlûsî, Ebu’s-Senâ Şihâbuddîn Mahmûd b. Abdillâh b. Mahmûd el-Huseynî. Rûḥu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. tsh. A. Abdulbârî Atıyye. 15+1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
• Âmidî, Ebu’l-Hasen (Ebu’l-Kâsim) Seyfuddîn Alî b. Muhammed b. Sâlim es-Sa‘lebî. el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm. 4 Cilt. Dimaşk/Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1402.
• Âmir, Abdulazîz. et-Taʿzîr fi’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1389/1969.
• Arana, Luis Fernando Hernández. “Between Sin and Crime: The Contrasting Hermeneutics of J. Ogilvie’s Trial and Execution, According to the Relatio Incarcerationis and A True Relation of the Proceedings Against John Ogilvie”. JEMS-Journal of Early Modern Studies 10 (2021), 49-81. Doi: 10.13128/JEMS-2279-7149-12539
• Arsal, Sadri Maksudi. Hukukun Umumî Esasları (Hukukun Pozitif Felsefesi). 1. Cilt. Ankara: Ankara Hukuk Fakültesi Neşriyatı, 1937.
• Aşık, Mustafa Aydın. 6763 ve 7188 sayılı Yasa Değişiklikleri ile Ceza Muhakemesi Hukukunda Uzlaştırma. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2020.
• Aylward M. Blackman. “Sin (Egyptian)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/544-54. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebu’s-Senâ) Bedruddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. el-Binâye şerḥu’l-Hidâye. thk. E. S. Şa’bân. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1420/2000.
• Ball, J. Dyer. “Sin (Chinese)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/535-537. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• Balo, Yusuf Solmaz-Çetintürk, Ekrem. “Amerika Birleşik Devletleri Ceza Hukuku Uygulamasında Savcı-Sanık Pazarlığı ve Türkiye’de Uygulanabilirliği”. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 17/1-2 (2013), 1243-1292.
• Bar, Carl Ludwig von. A History of Continental Criminal Law, çev. Thomas S. Bell vd. Boston: Little, Brown and Company, 1916.
• Başoğlu, Tuncay. “Meʿâyîru’t-Taʿzîr”. İslâm Araştırmaları Dergisi 24 (2010), 79-127.
• Behnesî, Ahmed Fethî. et-Taʿzîr fi'l-İslâm. Kahire: Muessesetu’l-Halîci’l-Arabî, 1408/1988.
• Behûtî (el-Buhûtî), Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn. er-Ravżu’l-murbiʿ şerḥu Zâdi’l-mustaḳniʿ. thk. Hâlid b. Alî el-Meşîkah vd. 3 Cilt. Kuveyt: Dâru Rakâiz, 1438.
• Behûtî. Keşşâfu’l-ḳınâʿ ʿan metni’l-İḳnâʿ. 6 Cilt. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, 1403/1983.
• Bennett, W. H. “Sin (Hebrew and Jewish)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/556-560. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• Boynukalın, Mehmet. “Suç”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/353-357. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Buceyrimî, Suleymân b. Muhammed b. Umer. Tuḥfetu’l-ḥabîb alâ şerḥi’l-Ḫatîb. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Dimaşk, Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1423/2022.
• Can, Cahit. Toplumsal İnsanın Evrensel Doğası ve Cinsel Suçlar. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2012.
• Casartelli, L. C. “Sin (Iranian)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/562-566. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• CMK, Ceza Muhakemesi Kanunu (Kanun No: 5271). Resmî Gazete 25673 (17.12.2004). 27.12.2025. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5271&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
• CMUK/Mülga, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu (Kanun No: 1412). Resmî Gazete 1172 (20/4/1929). 27.12.2025. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=1412&MevzuatTur=5&MevzuatTertip=3
• Cundî, Halîl b. İshâk b. Mûsâ. el-Muḫtaṣar. thk. Ahmed Câd. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1426/2005.
• Cuveynî, İmâmu’l-Haremeyn Ebu’l-Meâlî Ruknuddîn Abdulmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. Nihâyetu’l-maṭlab fî dirâyeti’l-meẕheb. thk. A. M. ed-Dîb. 1+19+1 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1428/2007.
• Cuzâmî, Ebû Muhammed Celâluddîn Abdullâh b. Necm b. Şâs b. Nizâr es-Sa‘dî. ʿİḳdu’l-cevâhiri’s-semîne fî meẕhebi ʿâlimi’l-Medîne. thk. Hamîd b. Muhammed Lahmer. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1423/2003.
• Çağıl, Orhan Münir. Umumî Metodoloji Çerçevesi İçinde Hukuk Metodolojisi Dersleri. İstanbul: Kenan Matbaası, 1949.
• De Coulanges, Fustel. The Ancient City: A Study of the Religion, Laws, and Institutions of Greece and Rome. çev. Willard Small. London: Simpkin, Marshall, Hamilton Kent and Co. Ltd, 1916.
• Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullâh (Abdullâh) b. Umer b. Îsâ. Taḳvîmu’l-edille. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2001.
• Derdîr, Ebu’l-Berekât Ahmed b. Muhammed b. Ahmed el-Adevî. eş-Şerḥu’l-kebîr ʿalâ Muḫtaṣarı Ḫalîl (ed-Desûkî’nin hâşiyesi ile birlikte). 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts..
• Dinçol, Belkıs. Eski Önasya Toplumlarında Suç Kavramı ve Ceza. İstanbul: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları, 2003.
• Doğan, Erdal. Hitit Hukuku: Belleklerdeki “Kayıp”. İstanbul: Güncel Yayınları, 2008.
• Dönmezer, Sulhi-Erman, Sahir. Nazarî ve Tatbikî Ceza Hukuku. 3 Cilt. İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 1997.
• Düstur. Tertib-i Sani. 10 Cilt. İstanbul: Evkaf Matbaası, 1328/1928.
• Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sunen. thk. Şuayb Arnaût-M. Kâmil Karabelelî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1430/2009.
• Ebû Zehra, Muhammed. el-Cerîme ve’l-ʿuḳūbe fi’l-fıḳhi’l-İslâmî: el-Cerîme. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1998.
• Ebû Zehra, Muhammed. el-Cerîme ve’l-ʿuḳūbe fi’l-fıḳhi’l-İslâmî: el-ʿUḳūbe. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, ts..
• Ebû Zur‘a, Veliyyuddîn Ahmed b. Abdirrahîm b. el-Huseyn el-Kürdî el-Mihrânî. Taḥrîru’l-fetâvî ʿale’t-Tenbîh ve’l-Minhâc ve’l-Ḥâvî (en-Nuket ʿale’l-muḫtaṣarâti’s-selâse). thk. A. F. Muhammed ez-Zevâvî. 3 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1432/2011.
• Ferrâ, Ebû Ya‘lâ Muhammed b. el-Huseyn b. Muhammed b. Halef. el-Aḥkâmu’s-sulṭâniyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2000.
• Gallas, Wilhelm. “Cezalandırılabilirliğin Temelleri ve Sınırları (Suç Kavramı Üzerine Düşünceler)”. çev. İzzet Özgenç. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 4/1-2 (1994), 305-327.
• Ğazâlî, Huccetu’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Vasîṭ fi’l-meẕheb. thk. A. M. İbrâhîm-M. M. Tâmir. 7 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1417/1997.
• Ğazâlî, Huccetu’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Mustaṣfâ min ʿilmi’l-uṣûl. thk. M. A. Abduşşâfî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413/1993.
• Ğazâlî, Huccetu’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. Şifâʾu’l-ġalîl fî beyâni’ş-şebeh ve’l-muḥîl ve mesâliki’t-taʿlîl. thk. Hamed el-Kebîsî. Bağdat: Matbaatu’l-İrşâd, 1390/1971.
• Ğaznevî, Ebû Hafs Sirâcuddîn Umer b. İshâk b. Ahmed eş-Şiblî. el-Ġurretu’l-munîfe fî taḥḳîḳi baʿżı mesâʾili’l-İmâm Ebî Ḥanîfe. Beyrut: Muessesetu’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1406/1986.
• Haccâvî, Ebu’n-Necâ Şerefuddîn Mûsâ b. Ahmed b. Mûsâ el-Makdisî. el-İḳnâʿ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts..
• Haddâdî, Radıyyuddîn Ebû Bekr b. Alî b. Muhammed el-Abbâdî. el-Cevheretu’n-neyyire. 2 Cilt. Kahire: el-Matbaatu’l-Hayriyye, 1322.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed. el-Mustedrek ʿale’ṣ-Ṣaḥîḥayn. thk. M. Abdulkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1990.
• Hattâb, Ebû Abdillâh Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed b. Abdirrahmân er-Ruaynî. Mevâhibu’l-celîl fî şerḥi Muḫtaṣarı Ḫalîl. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1412/1992.
• Hobbes, Thomas. Leviathan. Oxford: The Clarendon Press, 1909.
• Huraşî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Alî el-Mâlikî. Şerḥu’l-Ḫuraşî ʿalâ Muḫtaṣarı Ḫalîl (el-Adevî’nin hâşiyesi ile birlikte). 8 Cilt. Bulak: el-Matbaatu’l-Kubra’l-Emîriyye, 1317.
• İbn Abdisselâm, Ebû Muhammed İzzuddîn Abdulazîz b. Abdisselâm b. Ebi’l-Kâsim es-Sulemî ed-Dimaşkî. Ḳavâʿidu’l-aḥkâm fî meṣâliḥi’l-enâm. 2 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1414/1991.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddu’l-muḥtâr ʿale’d-Durri’l-muḫtâr. 6 Cilt. Mısır: Şeriketu ve Matbaatu Mustafâ el-Bâbî el-Halebî ve Evlâdih, 1386/1966.
• İbn Arafe, Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. Muhammed el-Vergammî et-Tûnisî. el-Muḫtaṣaru’l-fıḳhî. thk. H. A. Muhammed Hayr. 10 Cilt. Dubai: Muessesetu Halef Ahmed el-Habtûr li’l-A’mâli el-Hayriyye, 1435/2014.
• İbn Ebi’l-İzz, Ebu’l-Hasen Sadruddîn Alî b. Alâiddîn Alî b. Muhammed ed-Dimaşkî. et-Tenbîh ʿalâ muşkilâti’l-Hidâye. thk. Abdulhakîm b. Muhammed Şâkir-Enver Sâlih Ebû Zeyd. 5 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetu’r-Ruşd Nâşirûn, 1424/2003.
• İbn Emîri’l-Hâcc, Ebû Abdillâh Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed b. Muhammed el-Halebî. et-Taḳrîr ve’t-taḥbîr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403/1983.
• İbn Ferhûn, Ebu’l-Vefâ (Ebû İshâk) Burhânuddîn İbrâhîm b. Alî b. Muhammed el-Ceyyânî el-Medenî. Tebṣıratu’l-ḥukkâm fî uṣûli’l-aḳżıye ve menâhici’l-aḥkâm. 2 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1406/1986.
• İbn Hacer el-Heytemî, Ebu’l-Abbâs Şihâbuddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed es-Sa‘dî. Tuḥfetu’l-muḥtâc fî şerḥi’l-Minhâc (İbn Kâsim el-Abbâdî ve eş-Şirvânî’nin hâşiyeleri ile birlite). 10 Cilt. Mısır: el-Mektebetu’t-Ticâriyyetu’l-Kubrâ, 1357/1938.
• İbn Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Musned. thk. Şuayb Arnaût vd.45+5 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1421/2001.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd el-Endelûsî. el-Îṣâl fi’l-Muḥallâ bi’l-âsâr. thk. Abdulğaffâr S. el-Bendârî. 11-12/12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1431/2010.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd el-Endelûsî. el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Âfâkı’l-Cedîde, ts..
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd el-Endelûsî. el-Muḥallâ bi’l-âsâr. thk. Abdulğaffâr S. el-Bendârî, 1-10/12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1431/2010.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsuddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Zuraî ed-Dimaşkî. eṭ-Ṭuruḳu’l-ḥukmiyye fi’s-siyâseti’ş-şerʿiyye. thk. Nâyif b. Ahmed el-Hamed. Riyad/Beyrut: Dâru Atââti’l-İlm ve Dâru İbn Hazm, 1440/2019.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsuddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Zuraî ed-Dimaşkî. İʿlâmu’l-muvaḳḳıʿîn ʿan rabbi’l-ʿâlemîn. thk. A. Ecmel el-Islâhî. 5+1 Cilt. Riyad/Beyrut: Dâru Atââti’l-İlm ve Dâru İbn Hazm, 1440/2019.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsuddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Zuraî ed-Dimaşkî. Zâdu’l-meʿâd fî hedyi ḫayri’l-ʿibâd. thk. A. Ecmel el-Islâhî vd. 6+1 Cilt. Riyad/Beyrut: Dâru Atââti’l-İlm ve Dâru İbn Hazm, 1440/2019.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed el-Makdisî. el-Muġnî. thk. A. et-Türkî ve A. M. el-Hulv. 14+1 Cilt. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 1417/1997.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed el-Makdisî. el-Muḳniʿ. thk. M. el-Arnaût-Y. M. el-Hatîb. Cidde: Mektebetu’s-Sevâdî, 1421/2000.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed el-Makdisî. Ravżatu’n-nâẓır ve cunnetu’l-munâẓır fî uṣûli’l-fıḳh ʿalâ meẕhebi’l-İmâm Aḥmed. 2 Cilt. Mekke-Riyad/Beyrut: el-Mektebetu’l-Mekkiyye, el-Mektebetu’t-Tedmuriyye ve Muessesetu’r-Rayyân, 1419/1998.
• İbn Kudâme, Ebu’l-Ferec Şemsuddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Ahmed el-Makdisî. eş-Şerḥu’l-kebîr (Muvaffakuddîn İbn Kudâme’nin el-Muġnî’si ile birlikte). 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1403/1983.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sunen. 2 Cilt. İstanbul: Dâru Sahnûn ve Çağrı Yayınları, 1413/1992.
• İbn Muflih, Ebû İshâk Burhânuddîn İbrâhîm b. Muhammed b. Abdillâh er-Râmînî ed-Dimaşkî. el-Mubdiʿ fî şerḥi’l-Muḳniʿ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
• İbn Nuceym, Sirâcuddîn Umer b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. en-Nehru’l-fâʾiḳ şerḥu Kenzi’d-deḳāʾiḳ. thk. Ahmed İzzuinâyet. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2002.
• İbn Nuceym, Zeynuddîn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. el-Baḥru’r-râʾiḳ şerḥu Kenzi’d-deḳāʾiḳ (et-Tûrî’nin tekmilesi ve İbn Âbidîn’in hâşiyesi ile birlikte). 8 Cilt. Mısır: el-Matbaatu’l-İlmiyye, 1311.
• İbn Ruşd el-Hafîd, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. Bidâyetu’l-muctehid ve nihâyetu’l-muḳteṣid. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1425/2004.
• İbn Teymiyye, Ebu’l-Abbâs Takıyyuddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Şerḥu’l-ʿUmde. thk. A. Ecmel el-Islâhî vd. 5 Cilt. Riyad/Beyrut: Dâru Atââti’l-İlm ve Dâru İbn Hazm, 1440/2019.
• İbnu’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî. Aḥkâmu’l-Ḳurʾân. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
• İbnu’l-Humâm, Kemâluddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Fetḥu’l-ḳadîr (Kâdîzâde’nin Netâicu’l-efkâr fî ke‏şfi’r-rumûz ve’l-esrâr başlıklı tekmilesi, el-Bâbertî’nin el-İnâye’si ve Sa’dî Çelebî’nin hâşiyesi ile birlikte). 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts..
• İbnu’l-Kâs, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ahmed İbnu’l-Kâs et-Taberî el-Bağdâdî. Edebu’l-ḳâḍî. thk. H. Halef el-Cubûrî. 2 Cilt. Taif: Mektebetu’s-Sıddîk, 1409/1989.
• İbnu’l-Munzir, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm en-Nîsâbûrî. el-İḳnâʿ. thk. Abdullah b. Abdulazîz el-Cibrîn. 2 Cilt. Riyad: Matâbiu’ı-Ferazdaki’t-Ticâriyye, 1408.
• İbnu’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyuddîn Usmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. Şerḥu muşkili’l-Vasîṭ. thk. A. H. Ahmed Bilâl. 4 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru Kunûzi İşbiliyyâ, 1432/2011.
• Jackson, Sherman A. The Islamic Secular. Oxford: Oxford University Press, 2014. Jolowicz, H. F.-Nicholas, Barry. A Historical Introduction to the Study of Roman Law. Cambridge: Cambridge University Press, 1972.
• Kâdî Abdulvehhâb, Ebû Muhammed Abdulvehhâb b. Alî b. Nasr el-Bağdâdî. ʿUyûnu’l-mesâil. thk. A. Muhammed İbrâhîm Bûrvîbe. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1430/2009.
• Kafes, Veli. “Ceza Hukukunda Mağdurun Zararının Giderilmesi”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 60/1 (2011), 83-156.
• Kânûn-i Cezâ’nın 200. Maddesinin 19 Rebîulâhir 1332 Tarihli Zeyl-i Sânîsini Muaddil Kararnâme (8 Muharrem 1336/25 Teşrîn-i Evvel 1333/25.10.1917).
• Karadeniz-Çelebican, Özcan. Roma Hukuku. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1986. Karâfî, Ebu’l-Abbâs Şihâbuddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân. Envâru’l-burûḳ fî envâʾi’l-furûḳ (el-Furûḳ) (İbnu’ş-Şât’ın İdrâru’ş-şurûḳ’u ve Alî el-Mekkî’nin Tehẕîbu’l-Furûḳ’u ile birlikte). 4 Cilt. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, ts.
• Karâfî, Ebu’l-Abbâs Şihâbuddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân. eẕ-Ẕeḫîra. thk. Muhammed Haccî vd. 13+1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1994.
• Karâfî, Ebu’l-Abbâs Şihâbuddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân. Nefâʾisu’l-uṣûl fî şerḥi’l-Maḥṣûl. thk. A. Muhammed Muavvad-A. Ahmed Abdulmevcûd. 9 Cilt. Mekke-Riyad: Mektebetu Nizâr Mustafâ el-Bâz, 1416/1995.
• Karâfî, Ebu’l-Abbâs Şihâbuddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân. Şerḥu Tenḳīḥi’l-fuṣûl. thk. T. A. Sa’d. b.y.: Şeriketu’t-Tıbâaati’l-Fenniyyeti’l-Muttehide, 1393/1973.
• Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâʾiʿu’ṣ-ṣanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾi. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1406/1986.
• Kavak, Özgür. “XV. Yüzyılda Kahire’de Siyaset, Hukuk ve Ahlakı Birlikte Düşünmek: Ali Gazzali’nin Tahrîrü’s-Sülûk fî Tedbîri’l-Mülûk İsimli Risalesi”. Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 39 (2015/2), 103-140.
• Kayrevânî, Ebû Muhammed Abdullâh b. Ebî Zeyd Abdirrahmân en-Nefzî. en-Nevâdir ve’z-ziyâdât ʿalâ mâ fi’l-Mudevvene min ġayrihâ mine’l-ummehât. thk. M. Abdulfettâh el-Hulv vd. 14+1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1999.
• Kazvînî, Zekeriyyâ b. Muhammed (Eser yanlışlıkla Ebû Bekr Cemâluddîn Muhammed b. Abbâs et-Taberî el- Hârizmî’ye nispet edilmektedir). Mufîdu’l-ʿulûm ve mubîdu’l-humûm. Beyrut: el-Mektebetu’l-Unsuriyye, 1418.
• Keith, A. Berriedale. “Sin (Hindu)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/560-562. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• Kelsen, Hans. “The Law as a Specific Social Technique”, What is Justice? Justice, Law, and Politics in The Mirror of Science. 231-256. Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1960.
• Kelvezânî, Ebu’l-Hattâb Mahfûz b. Ahmed b. el-Hasen el-Bağdâdî. el-Hidâye. thk. A. Hemîm-M. Yâsîn el-Fahl. b.y.: Muessesetu Ğırâs, 1425/2004.
• Kuliev, Dzhamali Tofikovich. “Преступление согласно исламскому праву: понятие, соотношение с грехом и классификация”. Исламоведение 12/3 (2021), 89-101 [“Crime under Islamic Law: Definition, Relation with Sins, and Classification”. Islamovedenie 12/3 (2021), 89-101]. Doi: 10.21779/2077-8155-2021-12-3-89-101
• Langdon, S. H. “Sin (Babylonian)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/531-53. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• MacCulloch, J. A. “Sin (Celtic)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/534-535. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• Mackintosh, H. R. “Sin (Christian)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/538-544. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• Mair, A. W. “Sin (Greek)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/545-556.
• The Laws of Manu. çev. G. Buhler. Delhi: Motilal Banarsidass, 1964.
• Marzo, Salvatore di. Roma Hukuku. çev. Ziya Umur. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1959.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Aḥkâmu’s-sulṭâniyye, thk. Ahmed Câd. Kahire: Dâru’l- Hadîs, 1427/2006.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Ḥâvi’l-kebîr. thk. A. Muhammed Muavvad-A. Ahmed Abdulmevcûd. 18+1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1999.
• Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye
• Mevsılî, Ebu’l-Fadl Mecduddîn Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İḫtiyâr li taʿlîli’l-Muḫtâr. 5 Cilt. Kahire: Matbaatu’l- Halebî, 1356/1937.
• Michel, Jacques-Henri. Le Vocabulaire Latin des Institutions Romaines. Bruxelles: Les Cahiers du CeDoP, 2001.
• Molla Husrev, Muhammed b. Ferâmuz b. Alî. Dureru’l-ḥukkâm fî şerḥi Ġureri’l-aḥkâm (eş-Şurunbulâlî’nin Ġunyetu ẕevi’l-aḥkâm fî buġyeti Dureri’l-ḥukkâm’ ile birlikte). 2 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
• Muslim, Ebu’l-Huseyn Muslim b. el-Haccâc b. Muslim el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Riyad: Dâru Tîbe, 1426.
• Muzenî, Ebû İbrâhîm İsmâîl b. Yahyâ b. İsmâîl el-Mısrî. Muḫtaṣaru’l-Muzenî (el-Muzenî’nin Kitâbu’l-Emr ve’n-nehy’i ile birlikte). tsh. A. ed-Dâğıstânî. 2 Cilt. Riyad: Dâru Medâric, 1440/2019.
• Münâkehât ve Müfârakât Karârnâmesi (1917 tarihli Hukûk-ı Âile Karârnâmesi) Esbâb-ı Mûcibe Lâyihası.
• Nesefî, Ebû Hafs Necmuddîn Umer b. Muhammed b. Ahmed es-Semerkandî. Ṭılbetu’ṭ-ṭalebe fi’l-ıṣṭılâḥâti’l-fıḳhiyye. İstanbul: el-Matbaatu’l-Âmire, 1311.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Murî. Minhâcu’ṭ-ṭâlibîn veʿumdetu’l-muftîn fi’l-fıḳh. thk. A. K. Ahmed Avd. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1425/2005.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Murî. Ravżatu’ṭ-ṭâlibîn ve ʿumdetu’l-muftîn. thk. Zuheyr eş-Şâvîş. 12 Cilt. Beyrut, Dimaşk, Amman: el-Mektebu’l-İslâmî, 1412/1991.
• On İki Levha Kanunları
• Pezdevî, Ebu’l-Hasen Ebu’l-Usr Alî b. Muhammed b. el-Huseyn b. Abdilkerîm. Uṣûlu’l-Pezdevî (Abdulazîz el- Buhârî’nin Keşfu’l-Esrâr’ı ile birlikte). 4 Cilt). İstanbul: Şirket-i Sahâfiye-i Osmâniye, 1308/1890.
• Pop, Cristina. “From Fas to Ius and Their Role in Traditio Iuris Romani”. Ius Romanum 2/2020, 342-359.
• Râfiî, Ebu’l-Kâsim Abdulkerîm b. Muhammed b. Abdilkerîm el-Kazvînî. el-ʿAzîz şerḥu’l-Vecîz (eş-Şerḥu’l-kebîr). thk.
• A. Muhammed Muavvad-A. Ahmed Abdulmevcûd. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417/1997.
• Reid, J. S. “Sin (Roman)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/569-570. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926
• Remlî, Ebû Abdillâh Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed b. Ahmed b. Hamze el-Menûfî el-Ensârî el-Mısrî. Nihâyetu’l- muḥtâc ilâ şerḥi’l-Minhâc (eş-Şebrâmellisî ve er-Reşîdî’nin hâşiyeleriyle birlikte). 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1404/1984.
• Revon, Michel. “Sin (Japanese)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/566-567. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• Rhys Davids, T. W.-Rhys Davids, C. A. F. “Sin (Buddhist)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/533-534. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• Roth, Mitchel P. An Eye for an Eye: A Global History of Crime and Punishment. London: Reaktion Books, 2014.
• Sandalcı, Sema. On İki Levha Yasaları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
• Semerkandî, Ebû Bekr Alâuddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Tuḥfetu’l-fuḳahâ. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1414/1994.
• Senâmî, Umer b. Muhammed b. Avd. Nisâbu’l-iḥtisâb. thk. Mureyzen Saîd Mureyzen Asîrî. Mekke: Mektebetu’t- Tâlibi’l-Câmiî, 1406/1986.
• Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-Serahsî. el-Mebsûṭ. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1409/1989.
• Sharpe, James Anthony. Crime in Early Modern England 1550-1750. New York: Routledge, 2013.
• Siğnâkî, Husâmuddîn Huseyn b. Alî b. Haccâc el-Buhârî. el-Kâfî şerḥu’l-Pezdevî. thk. F. S. Muhammed Kânit. 5 Cilt. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1422/2001.
• Subkî, Ebû Nasr Tâcuddîn Abdulvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. el-Eşbâh ve’n-neẓâʾir. thk. A. Muhammed Muavvad-A. Ahmed Abdulmevcûd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1991.
• Suyûtî, Ebu’l-Fadl Celâluddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-Eşbâh ve’n-neẓâʾir fî ḳavâʾid ve furûʿi fıḳhi’ş-Şâfiʿiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403/1983.
• Şâfiî, el-İmâm Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. el-Umm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1403/1983.
• Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî el-Ğırnâtî. el-Muvâfaḳāt. thk. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasen Âl Selmân. 6 Cilt. b.y.: Dâru İbn Affân, 1417/1997.
• Şelebî, Ebu’l-Abbas Şihâbuddîn Ahmed b. Muhammed. el-Ḥâşiye ʿalâ Tebyîni’l-ḥaḳāʾiḳ. 6 Cilt. Bulak: el-Matbaatu’l- Kubra’l-Emîriyye, 1313-1315.
• Şeybânî, el-İmâm Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Aṣl. thk. M. Boynukalın. 12 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1433/2012.
• Şimşek, Ayşegül. Hanefî Mezhebinde Zalim İmama İtaat-İsyan Tartışmaları ve Bağy Literatürü (H. 6./M. 12. Yy.a Kadar). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Şinkîtî, Muhammed b. Muhammed Sâlim el-Meclisî. Levâmiu’d-durer fî hetki estâri’l-Muḫtaṣar. 14+1 Cilt. Nuakşot: Dâru’r-Rıdvân, 1436/2015.
• Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâluddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. el-Muheẕẕeb fî fıḳhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1416/1995.
• Şirbînî, Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb. Muġni’l-muḥtâc ilâ maʿrifeti meʿânî elfâẓi’l-Minhâc. thk. A. Muhammed Muavvad-A. Ahmed Abdulmevcûd. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
• Şirvânî, Abdulhamîd. el-Ḥâşiye ʿalâ Tuḥfeti’l-muḥtâc (İbn Hacer el-Heytemî’nin Tuḥfetu’l-muḥtâc’ı ve İbn Kâsim el- Abbâdî’nin hâşiyesi ile birlikte). 10 Cilt. Mısır: el-Mektebetu’t-Ticâriyyetu’l-Kubrâ, 1357/1938.
• Taliaferro, Charles–Marty, Elsa J. (ed.). A Dictionary of Philosophy of Religion. London: The Continuum International Publishing Group, 2010.
• Taner, Fahri Gökçen. Türk Ceza Hukukunda Cinsel Özgürlüğe Karşı Suçlar. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2017.
• Tarâblusî, Ebu’l-Hasen Alâuddîn Alî b. Halîl. Muʿînu’l-ḥukkâm fîmâ yetereddedu beyne’l-ḫaṣmeyn mine’l-aḥkâm. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Teftâzânî, Sa’duddîn Mes’ûd b. Umer. et-Telvîḥ ale’t-Tavżîḥ li metni’t-Tenḳīḥ (et-Telvîḥ ilâ keşfi ḥaḳāʾiḳi’t-Tenḳīḥ). 2 cilt. Mısır: Matbaatu M. Alî Sabîh ve Evlâdih, Mısır 1377/1957.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. A. M. Şâkir vd. 5 Cilt. Mısır: Şirketu Mektebe ve Matbaati Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1375/1305.
• Toroslu, Nevzat. Cürümlerin Tasnifi Bakımından Suçun Hukuki Konusu. Ankara: Savaş Yayınevi, 2019.
• Tosun, Mebrure-Yalvaç, Kadriye. Sumer, Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Ṣaduqa Fermanı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2002.
• Türcan, Talip. “İslam Hukuk Biliminde Şer’îlik Kavramı”. Arayışlar -İnsan Bilimleri Araştırmaları- 3/5-6 (2001), 69-88.
• Türcan, Talip. “İslâm Hukukunda İki Farklı Geçerlilik Alanı: Kazâî ve Diyânî Hüküm Ayırımı”. İslâmî Araştırmalar 19/1 (2006), 159-167.
• Türcan, Talip. Devletin Egemenlik Unsuru ve Egemenlikten Kaynaklanan Yetkileri –İslâm ve Batı Hukuk Düşüncesi Bağlamında Bir İnceleme-. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2001.
• Türcan, Talip. İslâm Hukuk Biliminde Hukuk Normu -Kavramsal Analiz ve Geçerlilik Sorunu-. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
• TCK, Türk Ceza Kanunu (Kanun No: 5237). Resmi Gazete 25611 (12.10.2004). 27.12.2025. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5237&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
• Türkoğlu, Halide Gökçe. Roma Hukukunda Suç ve Ceza. Ankara: Seçkin Yayınları, 2017.
• Ûdeh, Abdulkâdir. et-Teşrîʿu’l-cinâʾiyyu’l-İslâmî muḳâranen bi’l-ḳânûni’l-vaż’î. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, ts.
• Üçok, Coşkun. “Alman Hukukunun Tarihî Gelişmesine Bir Bakış”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 7/1 (Mart 1950), 292-321.
• Youngert, S. G. “Sin (Teutonic)”. Encyclopedia of Religion and Ethics. ed. James Hastings. 11/570-571. Edinburgh: T&T Clark, 1908-1926.
• Zekeriyyâ el-Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynuddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Ahmed es-Suneykî. el-Ġureru’l-behiyye fî şerḥi’l-Behceti’l-Verdiyye (el-Abbâdî ve eş-Şirbînî’nin hâşiyeleri ile birlikte). 5 Cilt. b.y.: el-Matbaatu’l-Meymeniyye, ts.
• Zekeriyyâ el-Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynuddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Ahmed es-Suneykî. Esne’l-meṭâlib şerḥu
• Ravżi’ṭ-ṭâlib (Şihâbuddîn er-Remlî’nin hâşiyesiyle birlikte). 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
• Zerrûk, Ebu’l-Abbâs Şihâbuddîn Ahmed b. Ahmed b. Muhammed b. Îsâ el-Burnusî el-Fâsî. Şerḥu Zerrûḳ ʿalâ metni’r-Risâle li’bni Ebî Zeyd el-Ḳayrevânî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1427/2006.
• Zeylaî, Ebû Muhammed Fahruddîn Usmân b. Alî b. Mihcen b. Yûnus es-Sûfî el-Bâriî. Tebyînu’l-ḥaḳāʾiḳ şerḥu Kenzi’d- deḳāʾiḳ (eş-Şelebî’nin hâşiyesi ile birlikte). 6 Cilt. Bulak: el-Matbaatu’l-Kubra’l-Emîriyye, 1313-1315.
• Zurkânî, Ebû Muhammed Abdulbâkî b. Yûsuf b. Ahmed el-Vefâî. Şerḥu’z-Zurḳānî ʿalâ Muḫtaṣarı Ḫalîl (el-Bennânî’nin el-Fetḥu’r-rabbânî’si birlikte). 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2002.