Rethinking Ḥadīth Methodology in the Light of Fuzzy Logic and Artificial Intelligence

Öz

The astonishing outcomes produced by artificial intelligence applications offer researchers a new perspective and increasingly necessitate determining the role of AI in the traditionally human-mediated transmission of ḥadīth. Each discipline has its own methodological principles, and history shows that many contentious issues have been resolved through the specific methodologies of the respective fields. In this context, the integration of classical logic into Islamic jurisprudence by scholars such as al-Fārābī and al-Ghazālī opened the door for Aristotelian logic to find broader acceptance within Islamic sciences. However, a noticeable skepticism toward logic has existed in ḥadīth studies from its early period. Leading authorities like Ibn al-Ṣalāḥ, al-Nawawī, Ibn Taymiyya, and al-Suyūṭī expressed opposition to logic, indicating that classical logic was not integrated into ḥadīth methodology. Nevertheless, it is evident that logic, as a tool for attaining accurate knowledge, has potential utility. Lotfi Aliaskerzadeh (d. 2017) proposed a theory that, contrary to the definitiveness of binary logic, more than two sets—namely subsets and intersections—could exist, and argued that knowledge could be generated around uncertainty rather than certainty. It proposes that beyond two mutually exclusive sets, there may exist subsets and intersections, arguing that knowledge can be constructed around uncertainty rather than certainty. The core of the theory suggests that ambiguity may be more functional and outcome-oriented than definitiveness, with the principle of ‘minimal determinacy required for necessity’ adopted. Fuzzy logic emphasizes approximate values shaped by real-life variability. As a mathematical discipline, it transforms linguistic categories into quantifiable formulas. While classical logic operates on binary values between 0 and 1, fuzzy logic employs a continuum of values in this range. This constitutes the foundation of fuzzy set theory, which involves condition assessment, conceptual modeling, membership functions, rules, weight determination, and output calculation. At this stage, outputs are derived using fuzzy-logic formulas, such as the Mamdani method, and experimental applications can be carried out using software like MATLAB. When examining ḥadīth methodology, one can observe that judgments and conclusions are often based on approximations rather than absolute distinction - a natural consequence of human-constructed methodology. For example, ḥadīths are classified based on authenticity into ṣaḥīḥ (authentic), ḥasan (good), ḍaʿīf (weak), and mawḍūʿ (fabricated). Some ḥadīths are considered ṣaḥīḥ li-ghayrihi (authentic due to supporting evidence) despite certain deficiencies. The same applies to ḥasan ḥadīths. A weak ḥadīth may be elevated to ḥasan li-ghayrihi when corroborated. Hence, a ḥadīth considered rejected (mardūd) in one context may be accepted (maqbūl) in another. According to classical logic, a proposition cannot belong both to a set and its complement. However, fuzzy logic accommodates approximate values -e.g., a fully authentic ḥadīth may be rated as 1, a fabricated one as 0, and a weak ḥadīth as 0.1 or 0.2, depending on the degree of weakness. With supporting narrations, this value can rise to 0.5 or 0.6, qualifying it as ḥasan li-ghayrihi. This study is designed around the problem of why classical logic has not been integrated into ḥadīth methodology and explores the potential compatibility of fuzzy logic-now widely used in various fields-through modeling examples. As an introductory-level investigation, it asks whether the foundational concepts of ḥadīth methodology align with the systematic framework of fuzzy set theory. A data-driven analysis is presented on topics ranging from the definition of a Companion to the principles of criticism and validation (jarḥ and taʿdīl). A model for assessing ḥadīth authenticity is proposed, with empirical data used to discuss the applicability of fuzzy set theory in ḥadīth studies. A key finding is that ḥadīth experts must actively contribute to developing modeling frameworks and rules to minimize errors in AI applications and enhance fuzzy logic’s functionality, particularly in determining approximate values and grading processes.

Anahtar Kelimeler

• Ḥadīth
• Methodology
• Aristotelian Logic
• Fuzzy Logic
• Artificial Intelligence.

Bulanık Mantık ve Yapay Zekâ Işığında Hadis Usûlünü Yeniden Düşünmek

Öz

Özellikle yapay zekâ uygulamalarının ortaya koyduğu baş döndürücü sonuçlar, araştırmacıların farklı bir pencereden bakmalarını sağlarken bilginin insan eliyle aktarıla geldiği hadis alanında, yapay zekanın konumunu belirlemek gün geçtikçe zorunlu hâle gelmektedir. Her ilim dalının kendi usûl anlayışı düşünüldüğünde genel anlamda ihtilaflı görülen pek çok meselenin ilgili ilmin yöntemleri doğrultusunda aşılabildiği tarihî tecrübeyle sabittir. Buna esas teşkil etmek üzere klasik mantığın özellikle Fârâbî, Gazzâlî gibi alimler tarafından usûl çerçevesine alınması, Aristo mantığının İslami ilimlerde geniş karşılık bulmasına kapı aralamıştır. Bununla birlikte hadis ilminde ilk dönemden itibaren mantığa karşı bir ön yargının varlığı dikkat çekmektedir. İbnü’s-Salâh, Nevevî, İbn Teymiyye ve Süyûtî gibi otoritelerin de karşıt görüş beyanı, klasik mantığın hadis usûlünde dikkate alınmadığını göstermektedir. Bununla birlikte mantığın doğru bilgiye ulaşma aracı özelliğinin faydadan hali olmadığı izahtan varestedir. Lüfti Aliaskerzâde (ö. 2017) ikili mantığın kesinliğine karşılık ikiden fazla kümenin yani alt kümelerle kesişim kümelerinin var olabileceği tezini öne sürmüş ve bilginin kesinlikten ziyade belirsizlik etrafında bir veri üretebileceğini savunmuştur. Teorinin özünde belirsizliklerin, kesinliğe göre daha kullanışlı ve sonuç odaklı olduğu fikri yer alırken “zorunlu olacak kadar asgari belirlilik” ilkesi esas alınmıştır. Bulanık mantığın asgari belirlilik kuralında hayatın tabii akışında gelişim gösteren yaklaşık değerlerin geniş yer bulduğu görülür. Bulanık mantık, matematiksel disiplinin bir parçasıdır. Klasik mantıktaki 0-1 arasındaki değerler, bulanık mantıkta 0’dan 1’e kadar yaklaşık değerlerle tespit edilir. Bu aşama durum tespiti, kavramsal modeller, üyelik fonksiyonları, kurallar, ağırlıkların tespiti ve çıktı değerlerinin hesaplanması süreçleriyle şekillenen bulanık küme teorisinin öncülüdür. Yapılan modelleme, formüllerin bir bütün halinde tespit edilmesi ve üyelik çıktılarının bu formüllere uyarlanmasıyla çıkarımların ortaya konulmasını gerektirmektedir. Akabinde bulanık mantıkta işletilen Mamdani gibi formüllere göre çıktılar elde edilir ve MATLAP gibi bilgisayar programlarıyla deneysel uygulamalara geçilebilir. Hadis ilminde de sonuçlar kesin ayrımlardan ziyade yaklaşık değerlere göre belirlenir ki bu durum metodolojiyi başından sonuna kadar insanın kurgulamasının tabii bir sonucudur. Söz gelimi hadisler sıhhat durumlarına göre tasnif edilmiş, ara kategori olarak kabul edebileceğimiz sahih li-gayrihi tanımı yapılmıştır. Aynı durum hasen için de geçerlidir. Başka bir rivayetle desteklenen zayıf hadis, li-gayrihi hasen seviyesine yükselmektedir. Bu tanımların sonucuna göre sahih ve hasen makbul, zayıf hadis ise merdud kabul edilmektedir. Ancak zayıf hadisin başka bir rivayetle desteklenmesiyle hasen li-gayrihi seviyesine çıkması mümkündür. Hâl böyle olunca bir tanımlamada merdud kategorisinde bulunan zayıf hadis başka bir tanımlamada makbul kategorisine geçebilmektedir. Klasik mantığın “bir şey hem A kümesinde hem de A kümesinin dışına çıkmış olamaz” ilkesine göre zayıf hadisin merdud kümesinden çıkması mümkün değildir. Ancak bulanık mantığa göre düşünüldüğünde sahih hadis 1, mevzu hadis 0 değerindedir. Mevzunun hiçbir şekilde kümeye dahil olma olasılığı yoktur. Fakat mevzuluğu kesin olmayan zayıf rivayetin değeri 0,1 olabilir. Bu değer usûlde şedidü’d-da’f olarak tanımlanır ve makbul kategorisine çıkamaz. Ancak 0,2 değerinde olan yesîru’d-da’f rivayetler aynı manaya gelen başka rivayetlerin de katkısıyla 0,5, 0,6 gibi değerlere yani hasen li-gayrihi seviyesine yükselebilir. O halde 0.5’in olduğu grup klasik mantıkta 0’a yani merdud gruba tekabül ederken bulanık mantıkta gri alandan beyaza geçiş noktasına tekabül eder ki hadis usûlünde hasen li-gayrihî kümesinin konumlandırıldığı nokta burasıdır. Bu çalışma, klasik mantığın hadis usûlünde neden yer almadığı problematiğinin etrafında tasarlanmış ve günümüzde pek çok sahada önemli gelişmelere öncülük eden bulanık mantığın hadis usûlüne uygunluğu özelinde modelleme örneklerini tartışmaya açmıştır. Konuya giriş düzeyinde bir araştırma olması hasebiyle hadis usûlünün temel konuları, bulanık küme teorisinin sistematiğiyle uyum gösterebilir mi sorusuna örnekler üzerinden cevap aranmıştır. Sahâbe tanımından usûl kavramlarına hadislerin seçilmesinden cerh-tadil alanına kadar bulanık mantık eksenli veri analizi yapılmıştır. Bu doğrultuda hadislerin sıhhati özelinde bir modelleme önerisinde bulunulmuş hadis ilminde bulanık küme teorisinin uygulanabilirliği somut verilere göre ele alınmıştır. Yaklaşık değerlerin tespitiyle derecelendirme süreçleri başta olmak üzere bulanık küme teorisinin işlevsel hâle gelmesi ve yapay zekâ uygulamalarındaki hata risklerinin en aza indirilmesinde ayrıca modelleme ve kuralların tespitinde hadis uzmanlarının aktif rol alması gerektiği çalışma sürecinde ulaşılan en önemli bulgudur.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Usûl
• Aristo Mantığı
• Bulanık Mantık
• Yapay Zekâ.

Kaynakça

1. Abdülfettâh Ebû Gudde. Selâsü Resâil fî ilmi Mustalahi’l-hadîs. Beyrut: Mektebü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 2. Basım, 2005.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned li’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadis, 1995.
3. Akpınar, Muhammet Raşit. Müphemlik Ekseninde İslam Hukuku ve Bulanık Mantık. Konya: Kitap Dünyası Yayınları, 2022.
4. Aliasker Zadeh, Lotfi. “The Brith and Evolution of Fuzzy Logic”. Jopon Socitey for Fuzzy Theory and Sytems 17 (1990), 95-105.
5. Altunyayla, Hülya. “Mantık ve Dînî İlimler İlişkisinin Tarihsel Gelişimi Üzerine Kısa Bir Tahlil”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/30 (2013), 57-72.
6. Apaydın, Mehmet. “The Feasibility of Using Artificial Intelligence in HadithResearch”. Journal of Sharia and Islamic Studies 40/140 (2025), 9-64. https://doi.org/10.34120/jsis.v40i140.3479
7. Aslan, Ali. “Hadis Usûlü-Mantık İlişkisi (Nüzhetü’n-Nazar Özelinde)”. Amasya İlahiyat Dergisi 13 (2019), 115-141.
8. Aşıkkutlu, Emin. Hadiste Ricâl Tenkîdi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1997.

9. Avcı, Seyit. “Tâbiîn Neslinin Hadis İlmindeki Yeri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/20 (2005), 151-172.
10. Ayhan, Mehmet-Kılıç, Zülal. “Yapay Zekâ Modellerinin Hadis Tarihi Sorularına Verdiği Yanıtların Karşılaştırmalı Analizi: ChatGPT ve Gemini Örneği”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (2024), 137-159. https://doi.org/10.33415/daad.1586164
11. Bakan, Tevhit. “İbâdîler ve Hadis”. EKEV Akademi Dergisi 20 (2004), 221-240.
12. Basrî, Ebu’l-Hüseyin Muhammed b. Ali. el-Mu’temed fî usûli’l-fıkh. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1304.
13. Baykal, Nazife-Beyan, Timur. Bulanık Mantık İlke ve Temelleri. Ankara: Bıçakçılar Kitabevi, 2004.
14. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Mesâbîhü’s-sünne. thk. Muhammed Selim İbrahim Samarra vd. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1987.
15. Buhârî, Alâüddîn Abdülaziz b. Ahmed. Keşfü’l-esrâr an Usûli Fahri’l-İslâm Pezdevî. 4 Cilt. Ürdün: Dâru’l-Kitâbi’l- İslâmî, ts.
16. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu’fî. el-Camiu’l-müsnedü’s-sahîhu’l-muhtasaru min umûri Rasulillahi ve sünenihi ve eyyâmihî. Riyad: Dârü’s-Selâm, 1419/1998.
17. Cessâs, Ebû Bekir Ahmed b. Ali. el-Fusûl fi’l-usûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâf, 2. Basım, 1994.
18. Çakır, Furkan. Fıkıh Usûlünde Haber Nazariyesi. Ankara: TDV Yayınları, 2023.
19. Çakır, Furkan. “Yapay Zekâ ve Hadis”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32 (2023), 109-131. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1240725
20. Çetinkaya, Ali. Bulanık Mantık ve Python Uygulamaları. İstanbul: İGÜ Yayınları, 2023.
21. Demirci, Kadir. Zeydiyye ve Hadis. Ankara: Gece Kitaplığı, 2019.
22. Demirel, Harun Reşit. “Adâlet Kavramı ve Şia’da Sahâbenin Adâleti Meselesi”. Mütefekkir 2/3 (2015), 41-76. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.130248
23. Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elips, 10. Basım, 2013.
24. Erdin, Ceren. Bulanık Hedef Programlama ve İşletme Yönetiminde Bir Uygulama. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
25. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Mustasfâ min ilmi’l-usûl. thk. Ahmed Zeki Hammâd. Kahire: Sidretü’l-Müntehâ, 2009.
26. Ghazizadeh, Mehdi vd. “Fuzzy Expert System in Determining Hadith Validity”. Advances in Computer and Information Sciences and Engineering. ed. Tarek Sobh. 354-359. b.y.: Springer Science-Business Media B.V, 2008. https://doi.org/10.1007/978-1-4020-8741-7_64
27. Goldziher, Ignaz. “The Attitude of Orthodox Islam Toward the Ancient Sciences.” çev. ve ed. M. L. Swartz. Studies on Islam. 185–215. New York: Oxford University Press, 1981.
28. Gül, Mutlu. Hanefi Usûlünde Hadis Tenkidi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2018.
29. Gül, Recep Emin. “Hadis İlminde Cerh Ta’dil Mertebeleri”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2015), 362-386.
30. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed. Ma’rifetü ulûmi’l-hadîs. thk. Seyyid Muazzam Hüseyin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1977.
31. Hansu, Hüseyin. Mutezile ve Hadis. Ankara: Otto Yayınları, 2018.
32. Hasırcı, Nazım. İbn Teymiyye’nin Mantık Eleştirisi. Ankara: Araştırma Yayınları, 2010.
33. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye. thk. İbrahim Hamdi el-Medinî-Ebû Abdullah es-Sevrakî. Haydarabad: Dâru’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1357/1938.
34. Ina Najiyah vd. “Hadith degree classification for Shahih Hadith identification web based”. 2017 5th International Conference on Cyber and IT Service Management (CITSM). 1-6, 2017. https://doi.org/10.1109/CITSM.2017.8089304
35. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdülaziz. Nesemâtü’l-Eshâr (Şerhu Şerhi’l-Menâr). Karaçi: İdâretü’l- Kur’ân, 3. Basım, 1418/1997.
36. İbn Dakîki’l-’Îyd, Ebü’l-Feth Takıyyüddîn Muhammed b. Alî b. Vehb el-Kuşeyrî el-Kûsî. el-İktirâh fî beyâni’l-ıstılâh. Beyrut: Dâru’l-Meşâîr, 2006.
37. İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd-Ali Muhammed Muavvad. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
38. İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Nüzhetü’n-nazar fî tavzîhi Nuhbeti’l-fiker. thk. Nureddin Itr. Dımeşk: Matbaatü’s-Sabâh, 3. Basım, 2000.
39. İbn Hacer el-Heytemî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed el-Heytemî es-Sa‘dî. el- Fetâva’l-kübrâ'l-fıkhiyye. 4 Cilt. Mısır: el-Matmaatü’l-Müemmeniyye, 1308/1890.
40. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Muhallâ bi’l-âsâr. thk. Abdülgaffâr Süleyman el-Bündârî. 12 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
41. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî. et-Ta’rîf li haddi’l-Mantık ve’l- medhal ileyhi. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2008.
42. İbn Hibbân, Ebû Hâtim et-Temimî el-Büstî. Sahîhu İbn Hibbân: el-Müsnedü’s-sahîhu ale’t-tekâsîm ve’l-enva’. thk. Muhammed Ali Sönmez-Halis Aydemir. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
43. İbn Sînâ, Ebû Ali el-Hüseyin b. Abdullah. Kitabü’ş-şifa/Mantığa Giriş. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
44. İbnü’l-Hanbelî, Radıyüddîn Muhammed b. İbrahim el-Halebî. Kafvü’l-eser fî safvi ulûmi’l-eser veylühû Bülgatü’l- erîb fî mustalahi âsâri’l-Habîb. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Halep: Mektebü’l-Matbuati’l-İslamiyye, 2. Basım, 1408/1987.
45. İbnü’n-Nefîs, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Ebi’l-Hazm. el-Muhtasar fî İlmi usûli’l-hadîs. thk. Ammâr Tâlibî. Katar: y.y., 1997.
46. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osman b. Abdurrahman eş-Şehrezûrî. Fetâvâ İbnü’s-Salâh. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1407/1986.
47. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osman b. Abdurrahman eş-Şehrezûrî. Ma’rifetü envâi ulûmi’l-hadîs. nşr. Nureddin Itr. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1406/1985.
48. Kaya, Mehmet Fatih. Hadis Usûlünde İhtilât. İstanbul: Rıhle Kitap, 2011.
49. Keklik, Nihat. İslam Mantık Tarihi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1969.
50. Keskin, Yusuf Ziya. “İbn Ebî Hâtim (v. 327/938) ve ‘el-Cerh ve’t-Ta’dil’indeki Metodu”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (2001), 5-29.
51. Kevserî, Muhammed Zâhid. Te’nîbü’l-Hatîb alâ mâ sâkahû fi tercemeti Ebî Hanîfete mine’l-ekâzîb veylühû et- Terhîb binakdi’d-Te’dîb. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1990.
52. Korucu Güven, Sema. “Veri Madenciliği Tekniklerinin ve Algoritmik Araştırmaların Hadis İlmine Uygulanabilirliği”. Eskiyeni 44 (2021), 461-474. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.960636.
53. Köycü, Erdoğan. “İbnu’n-Nefîs’in Hayatı Eserleri ve ‘el-Muhtasâr fi İlmi Usûli’l-Hadîs’ Adlı Eseri Üzerine Bazı Mülâhazalar”. International Journal of Contemporary Educational Studies (IntJCES) 6/2 (2020), 424-437.
54. Kutluay, Halil İbrahim. Şia’da Hadis Usûlü. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2020.
55. Kuzudişli, Ali. “Hadis Terimi Hakkında”. Hadis Tetkikleri Dergisi 11/1 (2013), 155-170.
56. Leknevî, Muhammed Abdülhayy. el-Ecvibetü’l-fâdıla li’l-esileti’l-kâmile. thk. Abdülfettah Ebû Gudde. Halep: Mektebü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 5. Basım, 2008.
57. Mohamed, Emad-Sarwar, Raheem. “Linguistic Features Evaluation for Hadith Authenticity through Automatic Machine Learning”. Digital Scholarship in the Humanities 37/3 (2022), 830-843. https://doi.org/10.1093/llc/fqab092
58. Ödük, Mehmet Nuri. Bulanık Mantık Yöntemi ve Uygulamaları. Ankara: İksad Yayınevi, 2019.
59. Özervarlı, M. Sait. “İbn Teymiyye (İtikâdî Görüşleri)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/405-413. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
60. Özpilavcı, Ferruh. “Mantık ve Dînî Bilimler: Kelam, Fıkıh, Tefsir, Hadis, Tasavvuf, Arap Dili”. Mantık Araştırmaları. 40-91. Isparta: SDÜ İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2013.
61. Paksoy, Turan vd. Bulanık Küme Teorisi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2013.
62. Polat, Selahattin. Hadis Araştırmaları. İstanbul: İnsan Yayınları, 5. Basım, 2014.
63. Rouayheb, Khaled. “Sünnî Müslüman Âlimlerin Mantık İlmi Karşısındaki Tavırları (1500-1800)”. çev. Sacide Ateş. Mantık Araştırmaları Dergisi 1/1 (2019), 118-139.
64. Sağlam, İbrahim. “Hadis Tahrîci ve Tenkidinde Yapay Zekâ Destekli Çalışmalara Yönelik Literatür Taraması”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45 (2025), 115-137.
65. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. Fethu’l-muğîs bi şerhi Elfiyeti’l-hadîs. thk. Ali Hüseyin Ali. 4 Cilt. Mısır: Mektebetü’s-Sünne, 2003.
66. Suyûtî, Ebû’l-Fazl Celaleddîn Abdurrahman b. Ebû Bekir. Savnu’l-mantıkı ve’l-kelâm an fenni’l-Mantıkı ve’l-Kelâm. thk. Ali Sâmi en-Neşşâr-Seyyide Suâd Ali Abdürrezzâk. 2 Cilt. Mısır: Mecmau’l-Buhûsi’l-İslamiyye, 1389/1969.
67. Suyûtî, Ebû’l-Fazl Celaleddîn Abdurrahman b. Ebû Bekir. el-Hâvî li’l-fetâvâ. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2004.
68. Suyûtî, Ebû’l-Fazl Celaleddîn Abdurrahman b. Ebû Bekir. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. thk. Muhammed Avvâme. 5 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2016.
69. Şafiî, Muhammed b. İdrîs. el-Ümm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1990.
70. Şenol, Elif. “Tabip ve Filozof İbnu’n-Nefîs’in (ö. 687/1288) Hadis Usûlü Eserindeki Haber Teorisi”. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 7/2 (2018), 1019-1035.
71. Taylan, Necip. Anahatlarıyla Mantık -Tarihçesi, Problemleri-. İstanbul: Ensar Neşriyat, 3. Basım, 2010.
72. Turan, Mehmet. “Hanefî ve Malikî Usûl Âlimlerinin Mursel Hadis Yaklaşımı”. Tokat İlmiyat Dergisi 10/2 (2022). https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1159795
73. Türkmânî, Abdülmecid. Dirâsât fî usûli’l-hadîs alâ menheci’l-Hanefiyye. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, 2. Basım, 2015.
74. Ülken, Hilmi Ziya. Mantık Tarihi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1942.
75. Ünalan, Abdullah. Şia’da Hadis Usûlü. İstanbul: İşrak Yayınları, 2008.
76. Yılmaz, Hasan-Şahin, Mustafa Ergin. “Bulanık Mantık Kavramına Genel Bir Bakış”. Takvim-i Vekayı 11/1 (2023), 94- 129.
77. Yûsî, Ebu’l-Mevâhib Hasan b. Mes’ud. Havâşi el-Yûsî alâ Şerhi Kübrâ's-senûsî. thk. Humeyd Hamâney el-Yûsî. Fas: Dâru’l-Furkân, 2008.
78. Yücel, Ahmet. Hadis Tarihi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 4. Basım, 2012.
79. Yücel, Ahmet. Hadis Usûlü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 53. Basım, 2021.
80. Zarog, Musaab. “Application of Fuzzy Logic in Evaluating the Authenticity of Hadith and Narrators”. International Journal of Reasoning-based Intelligent Systems 15/2 (2023), 156-164. https://doi.org/10.1504/IJRIS.2023.130205
81. Zebîdî, Zeynüddîn Ahmed b. Ahmed b. Abdillatîf. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercümesi ve Şerhi. çev. Ahmed Nâim-Kâmil Miras. 8 Cilt. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 13. Basım, 2018.
82. Zehebî, Ebû Abdillah Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. el-Mûkıza fi ilmi mustalahı’l-hadîs. nşr. Abdülfettah Ebu Ğudde. Haleb: Mektebetü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 1991.