The Maj'ūliyyah of Quiddities: The Context of the Debate and Sadr al-Sharī‘a's Approach

Öz

This article analyzes the approach of the later Māturīdī theologian Ubayd Allah ibn Mas’ūd Sadr al-Sharīʿa (d. 747/1346) to the issue of the majʿūliyya (made-ness) of quiddities. The issue of the majʿūliyya of quiddities, which was first systematically addressed by Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210) under a separate heading and subsequently inherited by the literature, has been explored in various aspects by different traditions. In the post-Rāzī period, the issue of whether quiddities are majʿūl or not was evaluated together with the debate about what majʿūliyya means and what a thinker means when he says that quiddities are or are not majʿūl. The debates arose from the reputational differences of the concepts used in the issue of the majʿūliyya of quiddities, and from the divergences brought about by the different paradigmatic grounds from which the debate was approached. The long-debated ground and multifaceted nature of the issue of the majʿūliyya of quiddities necessitates an examination of the ground and the thinker's approach to the issue before investigating a particular thinker's opinion on whether quiddities are majʿūl or not. In this respect, the article first analyzes the approaches to the foundational grounds of the debate on the majʿūliyya of quiddities in terms of “the understandings of mahall al-nizā”. Understandings of mahall al-nizā’ on the majʿūliyya of quiddities center on different points of divergence in a sequence that oscillates between literalism and realism. Some thinkers deal with the debate on the majʿūlity of quiddities at a literal level by associating the issue with the reputation of the absolute quiddity or aspects that can be reduced to it. From this point of view, one cannot talk about a real point of divergence in the debate on the majʿūlity of quiddities. However, some thinkers oppose the reduction of the debate to the literal level, since it is the subject of considerable interest of many names. In this article, al-Rāzī, ‘Adud al-Dīn al-Ījī (d. 756/1355), and Sayyid Sharīf al-Jurjānī’s (d. 816/1413) understanding of mahall al-nizā’ are evaluated as approaches that reduce the discussion to the literal level. On the other hand, ‘Abd al-Hakīm al-Siyālkūtī’s (d. 1067/1657) understanding of mahall al-nizā’ as a name that opposes the reduction of the discussion to the literal level is analyzed. According to Siyālkūtī, the real divergence in the issue of the majʿūliyya of quiddities is based on the distinction between existence and essence; those who accept the distinction between existence and essence argue that quiddities are not majʿūl, while those who reject the distinction argue that quiddities are majʿūl. Finally, this section discusses Shams al-Dīn al-Samarqandī’s (d. 702/1303) interpretation of majʿūliyya as Sadr al-Sharī‘a interlocutor and evaluates his criticisms of al-Samarqandī. This section, which examines the views presented in the literature on the grounds of the discussion of the majʿūliyya of quiddities, aims to provide a framework for analyzing Sadr al-Sharīʿa’s approach. Subsequently, Sadr al-Sharīʿa’s approach is analyzed by taking into account the following two aspects of the issue of majʿūliyya: Whether a quiddity can be subject to the influence of an external agent in terms of being itself, and if so, what this influence means; the relationship between the parts of the quiddity in terms of constituting the quiddity, and whether this relationship is based on causality in itself or whether it is realized through the will of an external agent. According to this framework, Sadr al-Sharīʿa considers the debate on the majʿūliyya of quiddities as a genuine dispute, thinks that the ground of the debate is the distinction between existence and essence as an external phenomenon, and evaluates the issues of the majʿūliyya of quiddities and the shay’iyya of mādum together. As a matter of fact, he argued that quiddities are majʿūl and mādum is not a thing, and he based these judgments on his rejection of the distinction between existence and essence. The article argues that Sadr al-Sharīʿa considers the issue of the made-ness (majʿūliyya) of quiddities in relation to the problem of creation ex nihilo, and that, in his view, the assertion “quiddities are not majʿūl” (al-māhiyyāt ghayr majʿūla) refers to a fixed essence that guides divine power prior to creation and is not itself affected. In order not to compromise the principle of creation ex nihilo, Sadr al-Sharīʿa argued that quiddities were created out of nothing in terms of being themselves, so there was no fixed essence directing the divine power prior to creation, and that the constituent parts of the quiddity formed the quiddity by the composition of Jāʿil, not by causality in itself.

Anahtar Kelimeler

• Kalam
• Sadr al-Sharī‘a
• Later Māturīdīsm
• Majʿūliyyah of Quiddities
• Shay’iyyah of Non-Being
• Creation ex Nihilo

Mahiyetlerin Mec‘ûliyeti: Tartışmanın Bağlamı ve Sadruşşerîa’nın Yaklaşımı

Öz

Bu makalede müteahhir dönem Mâtürîdî kelâmcısı Ubeydullah b. Mes‘ûd Sadruşşerîa’nın (ö. 747/1346) mahiyetlerin mec‘ûliyeti meselesini alımlama biçimi ve ortaya koyduğu yaklaşım tahlil edilmektedir. İlk defa Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) tarafından müstakil bir başlık altında ele alınan ve sonraki literatür tarafından da tevarüs edilen mahiyetlerin mec‘ûliyeti meselesi farklı gelenekler tarafından çeşitli yönleriyle konu edilmiştir. Râzî sonrası dönemde mahiyetlerin mec‘ûl olup olmadığı meselesi, mec‘ûliyetin ne anlama geldiği ve bir düşünürün mahiyetlerin mec‘ûl olduğunu veya olmadığını söylediğinde neyi kastettiği ile ilgili tartışmayla birlikte değerlendirilmiştir. İlerleyen dönemlerde mahiyetlerin mec‘ûliyeti meselesine tahsis edilen risaleler kaleme alınmış ve bu risalelerde tartışmanın hangi yönden cereyan ettiğine dair çeşitli yaklaşımlar ortaya konmuştur. Sözü edilen tartışmalar bir yönüyle mahiyetlerin mec‘ûliyeti meselesinde kullanılan kavramların itibârî farklılığından kaynaklanırken diğer yönüyle meselenin farklı paradigmatik zeminlerde ele alınmasının beraberinde getirdiği ayrışmalardan neşet etmiştir. Mahiyetlerin mec‘ûliyeti meselesinin uzun tartışmalara konu olan zemini ve çok yönlülüğü, belirli bir düşünürün mahiyetlerin mec‘ûl olup olmadığı hakkındaki kanaatini soruşturmadan önce meselenin zeminine ve ilgili düşünürün meseleye yaklaşımına dair bir incelemeyi gerektirmektedir. Bu gerekliliğe binaen makalede ilk olarak mahiyetlerin mec‘ûliyeti hakkındaki tartışmanın zeminine dair yaklaşımlar “mahall-i nizâ anlayışları” etrafında tahlil edilmiştir. Mahiyetlerin mec‘ûliyeti hakkındaki mahall-i nizâ anlayışları, lafzîlik ile hakikilik arasında gidip gelen bir dizgede, farklı ayrışma noktalarını merkeze almaktadır. Kimi düşünürler meseleyi mutlak mahiyetin itibarıyla veya buna indirgenebilecek yönlerle ilişkilendirerek mec‘ûliyet tartışmasını lafzî bir düzeyde ele alır. Bu yönüyle ele alındığında mahiyetlerin mec‘ûliyeti tartışmasında hakiki bir ayrışma noktasından bahsedilemez. Ancak kimi düşünürler, pek çok ismin kayda değer ölçüde ilgisine konu olması hasebiyle tartışmanın lafzî düzeye indirgenmesine karşı çıkar. Makalede Râzî, Adudüddin el-Îcî (ö. 756/1355) ve Seyyid Şerif el-Cürcânî’nin (ö. 816/1413) mahall-i nizâ anlayışları, tartışmayı lafzî düzeye indirgeyen yaklaşımlar olarak değerlendirilmiştir. Buna mukabil tartışmanın lafzî düzeye indirgenmesine karşı çıkan bir isim olarak Abdülhakîm es-Siyâlkûtî’nin (ö. 1067/1657) mahall-i nizâ anlayışı tahlil edilmiştir. Siyâlkûtî’ye göre mahiyetlerin mec‘ûliyeti meselesindeki hakiki ayrışma varlık-mahiyet ayrımına dayanmakta; varlık-mahiyet ayrımını kabul edenler mahiyetlerin mec‘ûl olmadığını, ayrımı reddedenler ise mahiyetlerin mec‘ûl olduğunu savunmaktadırlar. Bu kısımda son olarak Sadruşşerîa’nın muhatabı olarak Şemseddin es-Semerkandî’nin (ö. 702/1303) mec‘ûliyet yorumu ele alınmış ve Sadruşşerîa’nın Semerkandî’ye yönelttiği eleştiriler değerlendirilmiştir. Mahiyetlerin mec‘ûliyeti tartışmasının zeminine dair literatürde serdedilen görüşlerin incelendiği bu kısımla Sadruşşerîa’nın yaklaşımını tahlil etmeye imkân sağlayan bir zemin oluşturulması hedeflenmiş ve bir çerçeve oluşturulmuştur. Akabinde Sadruşşerîa’nın yaklaşımı mec‘ûliyet meselesinin şu iki yönü dikkate alınarak tahlil edilmiştir: Bir mahiyetin kendisi olmak bakımından hâricî bir failin tesirine konu olup olamayacağı, olabilirse bu tesirin ne anlama geleceği; mahiyeti oluşturan parçaların, mahiyeti oluşturmak bakımından birbiriyle ilişkisi, bu ilişkinin kendinde bir nedenselliğe mi dayandığı yoksa hâricî bir failin ihtiyarıyla mı gerçekleştiği. Bu çerçeveye göre Sadruşşerîa mahiyetlerin mec‘ûliyeti tartışmasını hakiki bir ihtilaf olarak değerlendirmekte, tartışmanın zemininde haricî bir olgu olarak varlık-mahiyet ayrımını olduğunu düşünmekte ve mahiyetlerin mec‘ûliyeti ile mâdumun şey’iyyeti meselelerini bir arada değerlendirmektedir. Nitekim o, mahiyetlerin mec‘ûl olduğunu ve mâdumun şey olmadığını savunmuş ve bu yargılarını varlık-mahiyet ayrımını reddetmesine dayandırmıştır. Makalede Sadruşşerîa’nın mahiyetlerin mec‘ûliyeti meselesini yoktan yaratma sorunuyla irtibatlı olarak değerlendirdiği ve onun nezdinde “mahiyetler mec‘ûl değildir” yargısının, yaratma öncesi ilahi kudreti yönlendiren ve kendisi tesire konu olmayan sabit bir öz anlamına geldiği öne sürülmüştür. Sadruşşerîa yoktan yaratma ilkesinden taviz vermeme maksadıyla mahiyetlerin bizzat kendileri olmak bakımından yoktan yaratıldıklarını, dolayısıyla yaratma öncesinde ilahi kudreti yönlendiren sabit bir öz olmadığını ve mahiyeti oluşturan parçaların kendinde bir nedensellikle değil Câil’in terkibiyle mahiyeti oluşturduklarını savunmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Sadruşşerîa
• Müteahhir Mâtürîdîlik
• Mahiyetlerin Mec‘ûliyeti
• Mâdumun Şey’iyyeti
• Yoktan Yaratma

Kaynakça

1. Aksan, Ahmet Tarık. İbn Sînâ’nın Zihnî Varlık ve Tümellik Anlayışı ve Fahreddîn Râzî’nin Eleştirileri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
2. Alper, Ömer Mahir. “‘Mahiyetin Mec’ûliyeti’ Bağlamında Kemalpaşazâde’nin Cürcânî Eleştirisi”. İslâm Düşüncesinde Süreklilik ve Değişim Seyyid Şerif Cürcânî Örneği. ed. M. Cüneyt Kaya. 197-226. İstanbul: Klasik Yayınları, 1. Basım, 2015.
3. Alper, Ömer Mahir. Varlık ve İnsan Kemalpaşazâde Bağlamında Bir Tasavvurun Yeniden İnşası. İstanbul: Klasik Yayınları, 3. Basım, 2016.
4. Altaş, Eşref. “Varlık Kavramının Bedâhetine Delil Getirilebilir mi? Müteahhirîn Dönemi Merkezli Bir Tartışma”. İslâm Araştırmaları Dergisi 30 (2013), 59-80.
5. Amin, Wahid M. “Kutbüddin er-Râzî ve Tümeller Sorunu: İbn Sînâ’nın Doğal Tümeller Teorisi Üzerine Bir On Dördüncü Yüzyıl Eleştirisi”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 5/2 (2019), 21-54.
6. Apaydın, Yasin. “Çerkeşşeyhîzâde Mehmed Tevfîk Efendi’nin Mâhiyetin Mec’ûliyeti Meselesine Dair Risalesi: İnceleme ve Tahkik”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 2/1 (2019), 1-30. https://doi.org/10.5281/zenodo.3475090
7. Attâr, Hasan b. Muhammed. Risâle fî mec’ûliyyeti’l-mâhiyyât. thk. Muhammed Abdülkadir Nassâr-Mahmud Abdüssâdık el-Hassânî. Kahire: Dârü’l-İhsân, 1. Basım, 2020.
8. Ay, Mahmut. Sadruşşerîa’da Varlık Ta’dîlu’l-’ulûm Temelinde Kelam-Felsefe Karşılaşması. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2006.

9. Aydın, Nedim. Sadruşşerîa’da Mahiyet ve Tümel. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
10. Bahçi, Kübra Sümeyye. Fahreddin er-Râzî Düşüncesinde İmkan: Fâil-i Muhtâr Nazariyesinin Modalite ve Doğa Felsefesindeki Tazammunları. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
11. Benevich, Fedor. “Essentialisms of Kalām.” Revue de Métaphysique et de Morale 125/3 (2025), 375-397. https://doi.org/10.3917/rmm.253.0375
12. Beyzâvî, Kâdî Nasîrüddîn. Tavâliü’l-envâr min metâli’i’l-enzâr. thk. Abbâs Süleyman. Kahire-Beyrut: el-Mektebetü’l- Ezheriyye li’t-Turas-Dârü’l-Cîl, 1. Basım, 1991.
13. Ciru, Rıdvan. Cürcânî’de Mâhiyet Sorunu: Şerhu’l-Mevâkıf ve Hâşiyeleri Bağlamında. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
14. Cürcânî, Seyyid Şerif. Şerhu’l-Mevâkıf (Metin ve Çeviri). çev. Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2. Basım, 2021.
15. Çelebî, Hasan. Hâşiyetü Hasan Çelebî ’alâ Şerhi’l-Mevâkıf (Şerhu’l-Mevâkıf içinde). Mısır: Matbaatü’s-Saâde, 1. Basım, 1907.
16. Devvânî, Celâleddin. Kitâbü’z-Zevrâ. thk. Hasan Hüseyin el-Bablâvî. Kahire: el-Matbaatü’l-Hüseyniyye el-Mısriyye, 1362/1943.
17. Dişkaya, Abuzer. Felsefi Akledilirler Öğretisi-Aklın Sınırlarında Metafizik. İstanbul: Ketebe Yayınları, 1. Basım, 2021.
18. Erzi, Mesut. Mu‘tezile’de Varlık, Akıl ve Dil: Kâdî Abdülcebbâr Özelinde Bir Analiz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2024.
19. Gelenbevî, İsmail. Risâletü’l-imkân. İstanbul: Şirket-i Sahafiyye-i Osmâniyye, 1890.
20. Hüseyni, Zeynelabidin. “Kemaleddîn el-Lârî’nin Felsefî Kişiliği ve Mâhiyetin Mec’ûliyeti Meselesine İlişkin Değerlendirmelerinin Celâlüddîn ed-Devvânî ile Karşılaştırılması”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 11/1 (2025), 703-728. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1656870
21. Ibrahim, Bilal. “Notes on the Concept of Jaʿl al-Māhiyya, from Fakhr al-Dīn al-Rāzī to Mullā Ṣadrā”. Philosophical Theology in Islam Later Ash’arism East and West. ed. Ayman Shihadeh-Jan Thiele. 156-194. Leiden-Boston: Brill, 2020.
22. İbn Kemal Paşa. “Risâle fî beyâni ma’na’l-ca’l ve tahkîki enne’l-mahiyyete mec’ûletün”. Mecmû’ Resâili’l-’Allâme İbn Kemâl Bâşâ. thk. Hamza el-Bekrî. İstanbul: Dârü’l-Lübâb, 1. Basım, 2018.
23. İbn Sînâ, Ebû Ali. el-İlâhiyât min Kitâbi’ş-Şifâ. thk. Hasanzâde el-Âmulî. Kum: Merkezü’n-Neşri’t-Tâbi’ li-Mektebi’l- İ’lâmi’l-İslâmî, 1. Basım, 1417/1996.
24. İbn Sînâ, Ebû Ali. el-İşârât ve’t-tenbîhât. thk. Müctebâ ez-Zâri’î. Kum: Müessesetü Bustân Kitâb, 2002.
25. İbn Sînâ, Ebu Ali. et-Ta’lîkāt. Kum: Mektebetü’l-İ’lâmi’l-İslâmî, 4. Basım, 2001.
26. Îcî, Adudüddin. el-Mevâkıf fî ilmi’l-kelâm. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, 1998.
27. İsfahânî, Mahmûd b. Abdurrahmân. Metâliü’l-enzâr ’alâ Metni Tavâli’l-envâr. Kâhire: el-Matbaatü’l-Hayriyye, 1323/1905.
28. İsfahânî, Mahmûd b. Abdurrahmân-Cürcânî, Seyyid Şerîf. Tesdîdü’l-kavâid fî şerhi Tecrîdi’l-akâid & Hâşiyetü’t- Tecrîd. thk. Eşref Altaş vd. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2020.
29. Karâfî, Şihâbüddin Ahmed b. İdrîs. Nefâisü’l-usûl fî şerhi’l-Mahsûl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd-Ali Muhammed Mu‘avvid. Mekke: Mektebetü Nizâr Mustafâ el-Bâz, 1. Basım, 1995.
30. Kaş, Murat. “18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi Mec’ûliyyeti’l-Mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik”. İslâm Tetkikleri Dergisi 12/2 (2022), 645-668. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349
31. Kazvînî, Necmeddin Kâtibî. Hikmetü’l-’ayn (Metin-Çeviri). thk. Salih Aydın. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2016.
32. Koca, Muhammet Ali. “Mâdûmun Şey’iyyeti Teorisi”. Metafizik. ed. Ömer Türker. 2/612-631. İstanbul: Ketebe Yayınları, 1. Basım, 2021.
33. Koca, Muhammet Ali. Müteahhirûn Dönemi Eş’ariyye Kelâmında Ma’dûmun Şeyiyyeti ve Mâhiyetlerin Yaratılmışlığı Problemi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
34. Koca, Muhammet Ali. Seyyid Şerîf Cürcânî’de Nefsin Mahiyeti ve Bilgi Teorisi. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
35. Kûşcî, Alâüddin Ali b. Muhammed. Şerhu Tecrîdi’l-‘akâid. thk. Muhammed Hasan ez-Zâri‘î. Kum: Râid, 2014.
36. Mîr Dâmâd, Muhammed Bâkır el-Esterâbâdî. el-Ufuku’l-mübîn. thk. Hâmid Nâcî İsfahânî. Tahran: Merkez-i Pejuhşî Mîrâs-ı Mektûb-Müessese-i Mutâlaât-i İslâmî Dânişgâh Âzâd, 2012.
37. Öz, Abdülvahit. “İbn Sînâ’dan Kemalpaşazâde’ye Mahiyetin Kılınmışlığı (Mec’ûliyye)”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/1 (2025), 1-20. https://doi.org/cuilah.1632318
38. Râzî, Fahreddin. Ana Meseleleri ile Kelâm ve Felsefe el-Muhassal. çev. ve thk. Eşref Altaş. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
39. Râzî, Fahreddin. el-Mebâhisü’l-meşrîkıyye fî ilmi’l-ilâhiyyât ve’t-tabîiyyât. thk. Muhammed el-Mu’tasım Billah el- Bağdâdî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1990.
40. Râzî, Fahreddin. el-Mülahhas fi’l-mantık ve’l-hikme. thk. Abdullah Muhammed İsmail vd. 3 Cilt. Kahire: Merkezu İhyâ li’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, 1. Basım, 2019.
41. Râzî, Fahreddin. Şerhu’l-İşârât ve’t-tenbîhât. thk. Ali Rıza Necefzâde. Tahran: Encümen-i Asar ve Mefahir-i Ferhengi, 2005.
42. Sadruşşerîa, Ubeydullah b. Mesud el-Mahbubî. Şerhu Ta‘dîli’l-ulûm. thk. Mustafa Borsbuğa-Mahmut Ay. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1. Basım, 2021.
43. Semerkandî, Şemseddin Muhammed b. Eşref el-Hüseyni. el-Meârif fî şerhi’s-Sahâif. thk. Abdullah Muhammed Abdullah İsmail-Nezir Muhammed en-Nezir İyad. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Turas, 2015.
44. Siyalkûtî, Abdülhakîm. Hâşiyetü’s-Siyâlkûtî ’alâ Şerhi’l-Mevâkıf (Şerhu’l-Mevâkıf içinde). Mısır: Matbaatü’s-Saâde, 1. Basım, 1907.
45. Soylu, Abdulrahman. Nevî Efendi’nin Muhassılü’l-Mesaili’l-Kelâmiyye İsimli Eserinin Tahkik ve İncelenmesi. Karabük: Karabük Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
46. Şenel, Kübra. İbn Sînâ ve Fahreddin Râzî’nin Mahiyet Teorileri: Özcülük Açısından Karşılaştırmalı Bir Tahlil. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
47. Şensoy, Güvenç. “7/13.-8/14. Yüzyılda İbn Sînâ’nın Haricî Hakikat-Zihnî Suret Mutabakatı Delili Üzerine Tartışmalar: Râzî, Âmidî, Sadruşşerîa”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2025), 27-42. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1491719
48. Şensoy, Güvenç. Sadruşşerîa’nın Kelâmı Ta’dîl Teşebbüsü-Varlık ve Ulûhiyyet Merkezli Bir İnceleme. İstanbul: İFAV Yayınları, 1. Basım, 2023.
49. Teftâzânî, Sa’düddin Mes’ud b Ömer b Abdillah el-Herevî. Şerhu’l-Makâsıd. İstanbul: Matbaa-i Muharrem Efendi, 1305/1887.
50. Tûsî, Nasîrüddîn. Şerhu’l-İşârât ve’t-tenbîhât. thk. Hasanzâde el-Âmûlî. 2 Cilt. Kum: Müessesetü Bustân Kitâb, 2. Basım, 1427/2006.
51. Tûsî, Nasîruddîn. Telhîsü’l-Muhassal ev Nakdü’l-Muhassal. thk. Muhsin Peydârfer. Kum: Mektebetü Peydâr, 1. Basım, 1440/2018.
52. Türker, Ömer. “Halk Teorisi”. Metafizik. ed. Ömer Türker. 1/360-383. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
53. Türker, Ömer. “Mahiyet Teorisi”. Metafizik. ed. Ömer Türker. 2/672-294. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
54. Türker, Ömer. “Varlık ve Anlam: Bilgi ve Bilinenin Özdeşliği Üzerine –Fahreddin er-Râzî ve Takipçilerinden Hareketle Bir Değerlendirme–”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları 1/1 (2014), 35-50. dx.doi.org/ 10.15808/Nazariyat.1.1.M0002
55. Üçer, İbrahim Halil. “Gerçekçiliğin Dönüşümü: İbn Sînâcı Felsefede Tümellerin Ontolojisi ve Kutbüddin er-Râzî’nin Zihnî Misaller Teorisi Üzerine”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 6/2 (2020), 23-66. dx.doi.org/10.12658/Nazariyat.6.2.M0116
56. Üçer, İbrahim Halil. “Zihinselci Eğilimin İzinde: Ali Kuşçu’ya Göre Mahiyet, Zihin ve Gerçeklik”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 10/2 (2024), 21-44. dx.doi.org/10.12658/Nazariyat.10.2.M0262
57. Wisnovsky, Robert. İbn Sînâ Metafiziği. çev. İbrahim Halil Üçer. İstanbul: Klasik Yayınları, 2. Basım, 2020.
58. Zakariya, Yahya. Matürîdî Mezhebinde Hüsün-Kubuh Anlayışının Dönüşümü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
59. el-Murâselât beyne Sadreddin el-Konevî ve Nasîrüddîn et-Tûsî. thk. Gudrun Schubert. Beyrut: Franz Steiner Verlag, 1995.