Felsefenin Sınırında Kıssa ile Bilinemezi Dile Getirmek

Yıl 2025, Cilt: 24 Sayı: 2, 642 - 683, 30.12.2025

Hanife Kutgi

https://doi.org/10.14395/hid.1758972

Öz

Kant sonrasında felsefenin ana temayülü, bilinebilir olanın sınırlarını açıkça belirlemek ve felsefi faaliyeti bu çerçeve içinde icra etmek olmuştur. Buna göre felsefi yöntemlerle bilgiye konu edilemeyeceği düşünülen unsurlar felsefenin sınırının dışında bırakılmıştır. Bu çerçeve içerisinde bir şeyin bilinebilmesi Kant’ta görüde inşa edilebilir olmakla, Frege-Cantor çizgisinde ise biçimsel dizgede ve küme kuramsal modelde inşa edilebilirlikle belirlenir. Kant sonrasında görünün felsefenin alanından uzaklaştırılma çabası, nesnenin mekânın yargıdan dile dönüşmesiyle sonuçlanır. Bu bağlamda Frege düşünülebilir olanı dile getirilebilir olanla ilişkilendirerek bilinebilirlik sorununu dil temelinde yeniden ele alır. Yargıdan dile geçen nesnenin mekânı, nesne ile görüsel karşılık arasında bağ kuran şemanın aracı model haline gelmesiyle yerini kümeler dünyasına ve modellere bırakır. Bu ise görüye, biçimselliğe ve modele konu edilemeyenin felsefenin sınırının ötesinde bırakıldığını ifade eder. Bu yaklaşım, yalnızca felsefi faaliyetin sınırlarını çizmekle kalmamış, aynı zamanda kullanılan yöntemlerin varlık alanını mutlak bir şekilde belirlediğini de ileri sürmüştür.
Bütün bu arka planda bilimin kesinliğine öykünen bir felsefe yaklaşımı benimsenmeye başlamış ve felsefenin meşru görülen alanı da bilimde kabul gören yöntemlerle belirlenmiştir. Diğer taraftan biçimsellik, ispat edilebilirlik ve mekanik nedensellikle ilişkili olarak karşımıza çıkan vakalar, felsefeye ve varlık alanına çizilen bu sınırın mutlak olmadığının farkına varılmasına sebep olur. Üç farklı alan, farklı gerekçelerle var olduğu bilinen ancak inşa edilemeyen ve dilin ifade imkânlarını aşan bir varlık düzlemi olduğunu ortaya koyar. Bu durum, bahsettiğimiz varlık alanına çizilen sınırın mutlak olmadığını fark ettirir ve kabul gören yöntemlerin belirleyiciliğini sorgulamamıza neden olur. O zaman şu soruyu sormak kaçınılmaz görünmektedir; bu alanı da içine alan ve spekülatif dilin sınırlılıklarını aşan farklı bir usulle felsefe yapmak mümkün olabilir mi? Makalenin amacı kıssanın var olduğu bilinen ancak mevcut usullerin, biçimselliğin ya da ispat yöntemlerinin aracılığıyla hakkında konuşulamayan varlık alanını da kapsayan bir usul olarak düşünülebileceğini ortaya koymaktır. Çalışmanın iddiası, kıssanın bilinemezin ifade aracı olduğu, dilsel üslup ve özellikleri bakımından kavramsal dilin ve bilimsel modellerin sınırlılıklarını aşan incelikli bir model teşkil ettiğidir.
Mevcut literatürde kıssanın çoğunlukla ilahiyat ve edebiyat alanında çalışıldığı ve daha çok ahlaki ve pedagojik yaklaşımla ele alındığını söyleyebiliriz. Kıssaya felsefi açıdan yaklaşan ve düşünsel yönüyle ilgilenen çalışmaların sınırlı sayıda olduğunu belirtmek mümkündür. Kıssanın felsefe alanında bir usul olarak nasıl temellendirilebileceğini ortaya koyan bu çalışmanın, felsefi ve düşünsel tarafı çoğunlukla ihmal edilen kıssalar konusunda literatürde önemli bir boşluğu dolduracağı kanaatindeyiz. Nesnenin dilde ve modelde inşa edilmesiyle nihayetlenen sürecin sonunda, kıssanın bu ifade imkânlarının sınırlılıklarını aşan bir model olarak görülebileceğini iddia etmemiz çalışmamızın özgünlüğünü oluşturur.
Kıssanın bir model olarak nasıl düşünülebileceği ve felsefede bir usul olarak nasıl temellendirilebileceği üzerine geliştirdiğimiz kuram, Kant ve sonrasında analitik felsefenin ortaya çıkışından kıta felsefesine uzanan düşünsel bir hattı takip eder. Kuramsal çerçevesinde baş figür olarak Kant’ın yer aldığı bu çalışma, bilinebilir olan ile ifade edilebilirliğin ilişkisini analitik felsefe ve kıta felsefesi arasında bir köprü kurarak ortaya koyar. Kıssanın sadece ahlaki hisseler çıkarmak üzere okunmakla sınırlandırılmadan, özellikle hakkında konuşulamayacağı söylenenle ilgili bir model sunduğu ve gelişim safhalarının bütüncül bir şekilde açıklanarak felsefi bir kuram geliştirildiği bir okuma usulü öneriyoruz. Model olarak kıssa, var olan ancak bilgiye konu edilemeyen nesneler hakkında bilişsel değeri olan bir ifade imkânı sunar. Model işlevi vesilesiyle kıssa, bilinebilir olanla ifade edilebilir olan arasındaki boşluğu kapatarak bilimsel yöntemlerle üzerine konuşulması imkânsız görülen alanı kuşatacak şekilde felsefenin alanını genişletebilecektir.

Anahtar Kelimeler

Felsefe , Dil Felsefesi , Kıssa , Kant , Model , Sembol

Etik Beyan

Bu makale İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde Prof. Dr. Ahmet Ayhan Çitil danışmanlığında 2024 yılında tamamlanan "Bilinemezin İfade Aracı Olarak Kıssa" başlıklı doktora tezinden hareketle hazırlanmıştır.

Articulating the Unknowable through the Parable at the Limits of Philosophy

Öz

The main tendency of philosophy since Kant has been to explicitly delineate the boundaries of what can be known and to conduct philosophical inquiry within this framework. Accordingly, elements that are deemed inaccessible to knowledge through philosophical methods have been excluded from the scope of philosophy. Within this framework, for Kant, something can be known only if it can be constructed in intuition, while in the Frege-Cantor tradition, knowability is defined in terms of constructibility within a formal system or set-theoretical model. After Kant, the effort to distance intuition from the domain of philosophy results in the transformation of the object’s space from judgment into language. In this context, Frege re-examines the problem of knowability on the basis of language, associating what is thinkable with what is expressible. As the space of the object shifts from judgment to language, the mediating schema that connects the object with its intuitive correlate gives way to the world of sets and models. This development indicates that what cannot be grasped by intuition, formalism, or modeling is left beyond the boundaries of philosophy. This process has not only drawn the boundaries of philosophical activity but also claimed that the domain of being is determined in an absolute sense by the methods it employs.
Against this backdrop, a philosophical approach that aspired to the certainty of science began to take hold, and the legitimate scope of philosophy came to be defined by the methods recognized in the sciences. On the other hand, cases associated with formalism, provability, and mechanical causality reveal that the boundary drawn around philosophy and the domain of being is not, in fact, absolute. Three distinct areas demonstrate, for different reasons, the existence of a plane of being that is known to exist but cannot be constructed and that exceeds the articulative capacity of language. This realization exposes the non-absolute character of the boundary drawn around the aforementioned domain of being, and prompts us to question the determinative authority of the accepted methods. At this point, the following question becomes meaningful: Is it possible to do philosophy by means of a different method, one that both encompasses this domain and transcends the limitations of speculative language? The aim of this article is to demonstrate that the parable can be conceived as a method that encompasses a domain of being known to exist, yet remains inaccessible to discourse through existing methods, formalism, or proofs. The main claim of this study is that the parable can serve as a vehicle for articulating the unknowable, constituting a sophisticated model that, in terms of its linguistic style and features, surpasses the limitations of conceptual language and scientific models.
It can be observed that, in the existing literature, the parable is most often studied within the fields of theology and literature, and is generally approached from moral and pedagogical perspectives. There are only a limited number of studies that engage with the parable philosophically and examine its intellectual dimensions. This article, by seeking to establish how the parable can be grounded as a method in philosophy, aims to fill a significant gap in the literature regarding parables, whose philosophical and intellectual aspects have largely been neglected. What constitutes the originality of this study is the claim that, at the culmination of a process in which the object is constructed in language and in models, the parable can be seen as a model that transcends the limitations of these articulative possibilities.
The theory we have developed regarding how the parable can be conceived as a model and established as a method in philosophy follows an intellectual trajectory that extends from Kant, through the emergence of analytic philosophy, to continental philosophy. Within its theoretical framework, this study takes Kant as a central figure and seeks to elucidate the relationship between what is knowable and what is articulable by building a bridge between analytic and continental philosophy. We propose an approach that does not confine the parable to merely imparting moral lessons, but instead considers it as a model for articulating what is said to be inexpressible, offering a comprehensive account of its stages of development and constructing a philosophical theory based on this perspective. As a model, the parable provides a cognitive means of articulating entities that exist but cannot become objects of knowledge. By virtue of its modeling function, the parable has the potential to bridge the gap between what is knowable and what is articulable, thereby expanding the domain of philosophy to include areas that are considered inaccessible to scientific methods.

Anahtar Kelimeler

Philosophy , Philosophy of Language , Parable , Kant , Model , Symbol

Etik Beyan

This article is based on the doctoral thesis entitled "Parable as the Medium of the Articulation of the Unknown", completed in 2024 under the supervision of Prof. Dr. Ahmet Ayhan Çitil in the Department of Philosophy at Istanbul 29 Mayıs University.

Kaynakça

• Aristoteles. Organon: Topikler. çev. Hamdi Ragıp Atademir. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1952.
• Black, Max. Models and Metaphors: Studies in Language and Philosophy. New York: Cornell University Press, 1962.
• Cantor, Georg. “On an Elementary Question in the Theory of Manifolds”. From Kant to Hilbert: A Source Book in the Foundations of Mathematics. ed. William Ewald. Oxford: Oxford University Press, 1996.
• Cartwright, Nancy. “Models: Parables v Fables”. Insights 11 (2008), 19-31.
• Cassirer, Ernst. İnsan Üstüne Bir Deneme: İnsan Kültürü Felsefesine Bir Giriş. çev. Necla Arat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1997.
• Coffa, J. Alberto. The Semantic Tradition from Kant to Carnap: To the Vienna Station. ed. Linda Wessels. New York: Cambridge University Press, 1991.
• Corbin, Henry. Avicenna and the Visionary Recital. çev. Willard R. Trask. New Jersey: Princeton University Press, 1960.
• Corbin, Henry. “Önsöz 5”. çev. Derya Örs. İslâm Felsefesi’nde Sembolik Hikâyeler: İbn Sînâ, Sühreverdî, A. Gazzâlî, Necm-i Râzî. 115-123. İstanbul: İnsan Yayınları, 1997.
• Crowther, Paul. The Kantian Aesthetic From Knowledge to the Avant-Garde. New York: Oxford University Press, 2010.
• Çitil, Ahmet Ayhan. Matematik ve Metafizik: Kitap 1 Sayı ve Nesne. İstanbul: Alfa Yayınları, 2012.
• Çitil, Ahmet Ayhan. “Saf Görü, Biçimsel Dizge, Turing Makinesi ve Frege’nin Kavram-Yazısı”. Felsefi Düşün Dergisi 7 (2016).
• Dauben, Joseph W. “Georg Cantor”. The Princeton Companion to Mathematics. ed. Timothy Gowers-June Barrow- Green. Oxford: Princeton University Press, 2008.
• Durand, Gilbert. Sembolik İmgelem. çev. Ayşe Meral. İstanbul: İnsan Yayınları, 2017.
• Einstein, Albert. Relativity: The Special and General Theory. çev. Robert W. Lawson. New York: H. Holt and Company, 1920.
• Elgin, Catherine Z. True Enough. London: MIT Press, 2017.
• Fine, Arthur-Ryckman, Thomas A. “The Einstein-Podolsky-Rosen Argument in Quantum Theory”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta. Erişim 12 Temmuz 2025. https://plato.stanford.edu/entries/qt- epr/
• Frege, Gottlob. “Begriffsschrift”. From Frege to Gödel: A Source Book in Mathematical Logic 1879 – 1931. ed. Jean van Heijenoort. 47-49. Cambridge: Harvard University Press, 1967.
• Frigg, Roman. “Fiction and Scientific Representation”. Beyond Mimesis and Convention: Representation in Art and Science. ed. Roman Frigg-Matthew C. Hunter. 97-138. New York: Springer, 2010.
• Frigg, Roman. “Models and Fiction”. Synthes 172 (2010), 251-268.
• Giere, Ronald N. Understanding Scientific Reasoning. Forth Worth: Harcourt Brace Jovanovich College Publishers, 1991.
• Glenn, John D. “Kant’s Theory of Symbolism”. Tulane Studies in Philosophy 21 (1972), 13-21.
• Glock, Hans-Johann. “Kant and Wittgenstein: Philosophy, Necessity and Representation”. International Journal of Philosophical Studies 2/5 (1997), 285-305.
• Glock, Hans-Johann. “Philosophy, Thought and Language”. Thought and Language. ed. John Preston. 151-169. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
• Goldstein, Rebecca. Gödel’in Tamamlanmamışlık Kuramı. çev. Sevcan Seçkin. İstanbul: Alfa Yayınları, 2023.
• Gödel, Kurt. On Formally Undecidable Propositions of Principia Mathematica and Related Systems. çev. B. Meltzer. New York: Dover Publications, 1992.
• Görgün, Tahsin. İlâhi Sözün Gücü: Varlık ve Bilgi Kaynağı Olarak Kur’ân. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2003.
• Gutas, Dimitri. İbn Sina’nın Mirası. çev. M. Cüneyt Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2004.
• Halefullah, Muhammed. Kur’an’da Anlatım Sanatı. çev. Şaban Karataş. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
• Hegel, G. W. F. Phenomenology of Spirit. çev. A. V. Miller. Oxford: Oxford University Press, 1979.
• Hesse, Mary. Models and Analogies in Science. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1970.
• Hilbert, David. “On the Infinite”. From Frege to Gödel: A Source Book in Mathematical Logic 1879-1931. ed. Jean van Heijenoort. Cambridge: Harvard University Press, 1967.
• Hutten, E. H. “The Role of Models in Physics”. British Journal for the Philosophy of Science 4/16 (1952), 284-301.
• Kabil, Onur. Bilimsel Modellerin Ontolojisi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
• Kant, Immanuel. Critique of Pure Reason. çev. Paul Guyer-Allen W. Wood. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
• Kant, Immanuel. Critique of the Power of Judgment. çev. Paul Guyer-Eric Matthews. Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
• Kant, Immanuel. Gelecekte Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena. çev. İoanna Kuçuradi- Yusuf Örnek. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, 2000.
• Kant, Immanuel. Lectures on Metaphysics. çev. Karl Ameriks-Steve Naragon. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
• Kant, Immanuel. Prolegomena to Any Future Metaphysics with Selections from the Critique of Pure Reason. çev. Gary Hatfield. New York: Cambridge University Press, 1997.
• Kneller, Jane. “‘Mere Nature in the Subject’: Kant on Symbolic Representation of the Absolute”. Symbol and Intuition: Comparative Studies in Kantian and Romantic Period Aesthetics. ed. Helmut Hühn-James Vigus. 44-60. New York: Routledge, 2013.
• Knuuttila, Tarja-Boon, Mieke. “How Do Models Give Us Knowledge? The Case of Carnot’s Ideal Heat Engine”. European Journal for Philosophy of Science 1 (2011), 309-334. https://doi.org/10.1007/s13194-011-0029-3
• Knuuttila, Tarja-Merz, Martina. “Understanding by Modeling: An Objectual Approach”. Scientific Understanding: Philosophical Perspectives. ed. Henk W. De Regt vd. 146-168. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2009.
• Koç, Yalçın. Anadolu Mayası: Türk Kimliği Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: Cedit Neşriyat, 2014.
• Kutgi, Hanife. Bilinemezin İfade Aracı Olarak Kıssa. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Moore, A. W. The Infinite. London: Routledge, 2018.
• Nagel, Ernest. The Structure of Science: Problems in the Logic of Scientific Explanation. New York: Harcourt, Brace and World Press, 1961.
• Nasr, Seyyid Hüseyin. İslâm Kozmoloji Öğretilerine Giriş. çev. Nazife Şişman. İstanbul: İnsan Yayınları, 1985.
• Penrose, Roger. Kralın Yeni Aklı: Bilgisayar, Zekâ ve Fizik Yasaları. çev. Tekin Dereli. İstanbul: Küy Yayınları, 2020.
• Ricoeur, Paul. “Poetry and Possibility”. A Ricoeur Reader: Reflection and Imagination. ed. Mario J. Valdés. 448-463. Toronto: University of Toronto Press, 1991.
• Ricoeur, Paul. The Rule of Metaphor: The Creation of Meaning in Language. London: Routledge, 1975.
• Ricoeur, Paul. The Symbolism of Evil. çev. Emerson Buchanan. Boston: Beacon Press, 1969.
• Ricoeur, Paul. “Varoluş ve Hermenoytik”. çev. Hüsamettin Arslan. Yorumların Çatışması: Hermenoytik Üzerine Denemeler I. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2009.
• Ricoeur, Paul. Yorum Teorisi: Söylem ve Artı Anlam. çev. Gökhan Yavuz Demir. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2007.
• Ricoeur, Paul. Yoruma Dair: Freud ve Felsefe. çev. Necmiye Alpay. İstanbul: Metis Yayınları, 2007.
• Swoyer, Chris. “Structural Represation and Surrogative Reasoning”. Synthese 3 (1991), 449-508.
• Şengül, İdris. “Kıssa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 14 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/kissa--kuran
• Tosun, Necip. Doğu’nun Hikâye Kuramı. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2017.
• Toulmin, Stephen. The Philosophy of Science: An Introduction. London: Hutchinson House, 1953.
• Turğay, Fatma. İbn Sînâ’nın Sembolik Hikayelerinde Ahlak Felsefesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Vanhoozer, Kevin J. Biblical Narrative in the Philosophy of Paul Ricoeur: A Study in Hermeneutics and Theology. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
• Vanhoozer, Kevin J. “Philosophical Antecedents to Ricoeur’s Time and Narrative”. On Paul Ricoeur: Narrative and Interpretation. ed. David Wood. 34-55. London: Routledge, 2003.
• Varlık, Selami. Paul Ricoeur’de Temellük ve Tahayyül. İstanbul: Alfa Yayınları, 2021.
• Wittgenstein, Ludwig. Tractatus Logico-Philosophicus. çev. Oruç Aruoba. İstanbul: Metis Yayınları, 2008.
• Wood, Robert. “The Place of Language: From Kant to Hegel”. The Linguistic Dimension of Kant’s Thought: Historical and Critical Essays. ed. Frank Schalow-Richard Velkley. 29-53. Evanston: Northwestern University Press, 2014.
• Yazır, Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili: Yeni Mealli Türkçe Tefsir. İstanbul: Matbaai Ebüzziya, 1936.