Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndeki Sırlı Seramik Kandiller

Öz

Anadolu, Orta Çağ İslam dünyasında seramik üretiminin teknik çeşitliliği, estetik anlayışı ve atölye örgütlenmesi bakımından en dinamik coğrafyalarından biri olarak öne çıkmaktadır. Bu bölgede gelişen seramik geleneği, yalnızca gündelik yaşamın ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik kap-kacak üretimiyle sınırlı kalmamış; aynı zamanda sanatkârların teknik bilgi birikimini, estetik tercihlerini ve üretim süreçlerini yansıtan çok yönlü bir kültürel üretim alanı oluşturmuştur. Seramik kandiller, bu geleneğin hem işlevsel hem de sanatsal boyutlarını bir arada barındıran özgün eser grupları arasında yer almaktadır. Bu çalışmanın amacı, Anadolu Medeniyetleri Müzesi koleksiyonunda yer alan ve büyük ölçüde müze depolarında muhafaza edilen sırlı seramik kandilleri tipolojik ve kronolojik açıdan sistematik biçimde inceleyerek, söz konusu eserlerin tarihlendirilmesine katkı sağlamak ve ilerleyen dönemlerde ele geçecek arkeolojik seramik buluntuların değerlendirilmesi için karşılaştırmalı bir referans çerçevesi oluşturmaktır. Bu doğrultuda, müze koleksiyonlarının genellikle sergilenmeyen ancak bilimsel açıdan yüksek potansiyele sahip eser gruplarının değerlendirilmesi hedeflenmiştir. Literatürde Anadolu seramik üretimine ilişkin çalışmaların büyük ölçüde Antik Dönem buluntuları üzerine yoğunlaştığı, Türk-İslam Dönemine ait seramik eserlerin ise sınırlı sayıda araştırmacı tarafından ele alındığı görülmektedir. Özellikle seramik kandiller, çoğu çalışmada genel seramik grupları içerisinde tali örnekler olarak değerlendirilmiş; kapsamlı tipolojik ve teknolojik analizlere konu edilmemiştir. Bu durum, Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi seramik üretiminin önemli bir parçasını oluşturan kandillerin bilimsel literatürde yeterince temsil edilmemesine yol açmıştır. Bu çalışma, Türk-İslam Dönemine ait sırlı seramik kandilleri merkezine alarak söz konusu boşluğu en aza indirmeyi ve alana bütüncül bir katkı sunmayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, Anadolu Medeniyetleri Müzesi koleksiyonunda yer alan toplam 43 adet sırlı seramik kandil incelenmiştir. Eserler; form özellikleri, hamur bileşimleri, katkı maddeleri, üretim teknikleri, bezeme anlayışları, sır uygulamaları ve kronolojik dağılımları bakımından ayrıntılı şekilde değerlendirilmiştir. Çalışmada tipolojik ve karşılaştırmalı analiz yöntemi esas alınmış; ölçüsel veriler ve morfolojik özellikler sistematik biçimde ele alınmıştır. Yapılan tipolojik analiz sonucunda kandiller 13 farklı tip altında sınıflandırılmıştır. Bu çeşitlilik, Anadolu’daki seramik üretiminin işlevsel gereksinimlere ve atölye geleneklerine bağlı olarak esnek ve yenilikçi bir yapı sergilediğini ortaya koymaktadır. İncelenen örneklerin büyük çoğunluğunu kapalı gövdeli ve kulplu formlar oluşturmaktadır. Özellikle Kapalı-Basık Kürevi-Kulplu tipin 12 örnekle en yoğun grubu meydana getirmesi, bu formun hem üretim hem de kullanım açısından belirli bir standardizasyona ulaştığını düşündürmektedir. Açık hazneli kandillerin sınırlı sayıda olması, kapalı formların yağın korunması, rüzgârdan etkilenmeme ve kontrollü yanma sağlama gibi işlevsel avantajlar nedeniyle tercih edildiğini göstermektedir. Çarık biçimli, sürahi biçimli ve çok fitilli nadir örnekler ise özel kullanım alanlarına veya ritüel amaçlara işaret eden tipolojik çeşitliliğin göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Hamur analizleri, kırmızı ve açık kırmızı tonların baskınlığını ortaya koymakta; bu durum Anadolu’daki demir oksit oranı yüksek kil yataklarıyla ilişkilendirilmektedir. Mika, kireç ve ince kum katkıları, üretimde bilinçli malzeme seçiminin ve teknik deneyimin göstergesi olarak öne çıkmaktadır. Kandillerin gövdelerinin çoğunlukla çarkta şekillendirildiği, detayların ise elde tamamlandığı anlaşılmaktadır. Bazı örneklerde barbutin tekniğinin uygulanmış olması, Selçuklu Dönemi seramiklerinin karakteristik yüzey bezeme anlayışını yansıtmaktadır. Sır uygulamalarında tek renkli örnekler hâkim olup, yeşil sırın yoğun kullanımı bakır oksitli alkali sır geleneğinin yaygınlığını doğrulamaktadır. Kronolojik değerlendirme sonucunda koleksiyonun 9.–10. yüzyıldan 14. yüzyıl sonlarına kadar uzanan geniş bir zaman dilimini kapsadığı, örneklerin büyük bölümünün ise 13.–14. yüzyıllara tarihlendiği belirlenmiştir. Selçuklu Dönemi’nde kandil üretimindeki artış, kamusal ve dini mimarideki aydınlatma gereksinimleriyle doğrudan ilişkilidir. Sonuç olarak bu çalışma, Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi sırlı seramik kandillerinin teknik, estetik ve işlevsel özelliklerini bütüncül biçimde ortaya koyarak hem literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmakta hem de gelecekte yapılacak arkeolojik değerlendirmeler için sağlam bir referans sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Sanatları
• Anadolu Medeniyetleri Müzesi
• Selçuklu Sanatı
• Sırlı Seramik
• Kandil.

Destekleyen Kurum

Bu makalenin araştırılması, yazılması ve/veya yayınlanması için herhangi bir mali destek alınmamıştır.

Etik Beyan

“Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndeki Sırlı Seramik Kandiller” adlı çalışma kapsamında herhangi bir anket, mülakat, odak grup çalışması, gözlem, deney, ya da başka görüşme teknikleri kullanarak katılımcılardan veri toplamadığımı, insan ve hayvanlar üzerinde deney, vb. yapmadığımı, kişisel verilerin korunması kanununu ihlal etmediğimi; bu çalışmanın etik kurul izni gerektirmeyen çalışmalardan olduğunu sorumlu yazar olarak beyan ederim.

Teşekkür

Anadolu Medeniyetleri Müzesi Müdürlüğü’ne ve Arkeolog Aslı Altun’a çalışmanın yürütülmesine sağladıkları kolaylaştırıcı destek ve ilgilerinden dolayı teşekkür ederiz.

Glazed Ceramic Lamps in the Museum of Anatolian Civilizations

Öz

Anatolia stands out as one of the most dynamic regions in the medieval Islamic world in terms of the technical diversity of ceramic production, aesthetic understanding, and workshop organisation. The ceramic tradition that developed in this region was not limited to the production of vessels for everyday use; it also formed a multifaceted field of cultural production reflecting the technical knowledge, aesthetic preferences, and production processes of the artisans. Glazed ceramic lamps are among the unique groups of works that embody both the functional and artistic dimensions of this tradition. The aim of this study is to provide a contribution to the dating of these works by systematically examining the glazed ceramic lamps in the Anatolian Civilizations Museum collection, most of which are stored in the museum's depots, from a typological and chronological perspective, and to establish a comparative reference framework for the evaluation of archaeological ceramic finds that will be obtained in the future. In this regard, the aim is to evaluate groups of artefacts in museum collections that are not generally exhibited but have high scientific potential. It is observed that studies on Anatolian ceramic production in the literature have largely focused on finds from the Ancient Period, while ceramic artefacts from the Turkish-Islamic Period have been addressed by a limited number of researchers. Ceramic lamps have been evaluated as secondary examples within general ceramic groups in most studies and have not been the subject of comprehensive typological and technological analyses. This situation has led to lamps, which constitute an important part of Anatolian Seljuk and Beylik Period ceramic production, being underrepresented in scientific literature. This study aims to minimise this gap and make a comprehensive contribution to the field by focusing on glazed ceramic lamps from the Turkish-Islamic period. Within the scope of the research, a total of 43 glazed ceramic oil lamps in the collection of the Museum of Anatolian Civilizations were examined. The artefacts were evaluated in detail in terms of their form characteristics, clay compositions, additives, production techniques, decorative concepts, glaze applications, and chronological distribution. The study employed a typological and comparative analysis method, systematically addressing dimensional data and morphological characteristics. The typological analysis resulted in the classification of the lamps into 13 distinct types. This diversity demonstrates that ceramic production in Anatolia exhibited a flexible and innovative structure, dependent on functional requirements and workshop traditions. Most of the examined examples consist of closed-bodied and handled forms. In particular, the Closed-Flat Spherical-Handled type, with 12 examples, constitutes the most numerous groups, suggesting that this form achieved a certain standardisation in terms of both production and use. The limited number of open-bowl lamps indicates that closed forms were preferred due to their functional advantages, such as protecting the oil, preventing wind interference, and ensuring controlled burning. Rare examples in the form of slippers, jugs, and multi-wick lamps are considered indicative of typological diversity, pointing to specific areas of use or ritual purposes. Clay analyses reveal a predominance of red and light red tones, which is associated with the high iron oxide content of clay deposits in Anatolia. The addition of mica, lime, and fine sand highlights conscious material selection and technical expertise in production. It is understood that the bodies of the lamps were mostly shaped on a wheel, with details completed by hand. The application of the barbotine technique in some examples reflects the characteristic surface decoration approach of Seljuk Period ceramics. Single-colour examples dominate in glaze applications, and the intensive use of green glaze confirms the prevalence of the copper oxide alkali glaze tradition. Chronological evaluation reveals that the collection spans a broad timeframe from the 9th–10th centuries to the late 14th century, with the majority of examples dating to the 13th–14th centuries. The increase in lamp production during the Seljuk Period is directly related to the lighting requirements of public and religious architecture. In conclusion, this study comprehensively reveals the technical, aesthetic, and functional characteristics of glazed ceramic oil lamps from the Anatolian Seljuk and Beylik Periods, thereby filling an important gap in the literature and providing a solid reference for future archaeological evaluations.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Arts
• Museum of Anatolian Civilisations
• Seljuk Art
• Enamelled Ceramics
• Lamp.

Kaynakça

1. Acar, Türkan. “Uşak Boduroğlu Camii Özelinde Kandil Motifi ve İkonografisi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/2 (2022), 1135-1160. https://doi.org/https://doi.org/10.33227/auifd.988868
2. Aykaç, Razan. Konya-Karatay Müzesindeki Anadolu Selçuklu Dönemi Seramik Kandiller. Konya: Palet Yayınları, 2017.
3. Aykaç, Razan. Türkiye Müzelerindeki İslami Dönem Seramik Kandiller. İstanbul: Ege Yayınları, 2021.
4. Bağbaşı, Tuğba. “Kayseri Arkeoloji Müzesi ve Kayseri Selçuklu Uygarlığı Müzesi’ndeki Selçuklu Dönemi Seramik Kandilleri”. Mecmua 10 (2020), 416-439. https://doi.org/https://doi.org/10.32579/mecmua.777750
5. Bağbaşı, Tuğba. Kayseri Selçuklu Uygarlığı Müzesi’ndeki Keramik Kandiller. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
6. Barrett, Deirdre Grace. The Ceramic Oil Lamp As an Indicator of Cultural Change within Nabataean Society in Petra and Its Environs Circa Ce 106. USA: Gorgias Pr Llc, 2008.
7. Bozkurt, Nebi. “Kandil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/299-300. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
8. Büyükkal, Aslı-Özkafa, Fatih. “Işık Sembolizmi ve Topkapı Sarayı’nda Bulunan Madeni Kandiller”. Palmet Dergisi 8 (2025), 1-9. https://doi.org/10.62425/palmet.1646864

9. Çokay, Sedef. Antik Çağda Aydınlatma Araçları. İstanbul: Eski Çağ Bilimleri Enstitüsü Ege Yayınları, 2000.
10. Demir, Deniz. “Ayasuluk Tepesi ve Aziz Yuhanna Kilisesi Kazılarında Bulunmuş Tek Renk Sırlı Kandiller”. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 8/15 (2018), 33-55.
11. Doğan, Belkıs. Antik Devirden İslamiyete Sanat ve Tasavvufta Semboller. İstanbul: Kapı Yayınları, 2024.
12. Doğan, Belkıs. İslâm Sanatında Tasavvufi Düşünceden Beslenen Mecazi Anlatımlar. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
13. Erbaş, Sıla-Kılıç Ensar. “Türk Kültüründe Geleneksel Bir Aydınlatma Aracı: Kandil”. Bilim ve Kültür 1 (2013), 114-125.
14. Güngör Alper, Eda. “Çattepe Höyüğü’nde Bulunan Pişmiş Toprak Kandiller”. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 52 (2021), 77-90.
15. Karadağ, Makbule. Kars Arkeoloji Müzesi’nden Bir Grup Pişmiş Toprak Kandil. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
16. Kawatoko, Mutsuo. “Oil Lamps From Al-Fustat”. Orient 23 (1987), 25-53.
17. Keskin, İmam. Adana Müzesi’ndeki Bir Grup V.-XV. Yüzyıl Pişmiş Toprak Kandil. Mersin: Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
18. Kınal, Füruzan. “Kaunos Adak Lambaları”. Belleten 33/130 (1969), 151-157.
19. Köroğlu, Gülgün vd. “Ayşe Mina Esen Kolleksiyonu İslami Dönem Pişmiş Toprak Kandilleri”. 25. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları. ed. Ahmet Çayçı-Ahmet Yavuzyılmaz. 485-508. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Yayınları, 2022.
20. Kubbealtılugatı. “Kandil”. İstanbul. Erişim 08 Mart 2026. https://lugatim.com/s/KAND%C4%B0L
21. Kubiak, W. Wladyslaw. “Medieval Ceramic Oil Lamps from Fustat”. Ars Orientalis 8 (1970), 1-18.
22. Mason, Robert B. J.-Tugwell, Julia. “Fatimid Tall-Necked Lamps and Their Associates: A Typology”. Journal of the American Research Center in Egypt 47 (2011), 335-353.
23. Önder, Mehmet. Antika ve Eski Eserler Kılavuzu. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1998.
24. Öney, Gönül. Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1992.
25. Öney, Gönül. Türk Çini Sanatı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1976.
26. Özdeniz, Hasan Hüseyin-Çaycı, Ahmet. “Gevale Kalesi Kazılarında Bulunan Seramik Kandiller”. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 7 (2022), 117-131. https://doi.org/10.47702/sema.2022.26
27. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1983.
28. Polat, Turgay. Erzincan Müzesinde Bulunan 12-14. Yüzyıl Seramikleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
29. Rosenthal, Renate-Renee, Sivan. “Ancient Lamps in the Schloessinger Collection”. Qedem 8 (1978), 1-179.
30. Roux, Jean Paul. Eski Türk Mitolojisi. Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2011.
31. Soysal, Mümtaz. “Kandil”. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. ed. Zeynep Rona-Müren Beykan. 2/940-941. İstanbul: YEM Yayınları, 1997.
32. Sönmez, Neslihan. Osmanlı Dönemi Yapı ve Malzeme Terimleri Sözlüğü. İstanbul: YEM Yayınları, 1997.
33. Sözen, Metin-Tanyeli, Uğur. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 6. Basım, 2001.
34. Stone, Nicholas. Symbol of Divine Light: The Lamp Islamic Culture and Other Traditions. Bloomington: World Wisdom, 2018.
35. Temür, Akın-Yüksel, Sonay. “Antalya Müzesi’nden Bir Grup Kandil Üzerine Gözlemler”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/22 (2018), 41-56. https://izlik.org/JA66SK28NR
36. The Met Collection. “Ceramics”. New York: The Metropolitan Museum of Art. Erişim 12 Nisan 2026. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/447068
37. Vroom, Joanita. “Medieval Pottery from the Artemision in Ephesus: Imports and Locally Produced Wares”. Spatantike und Mittelalterliche Keramik aus Ephesos. ed. Ladstatter S.-Hofeneder A. 17-49. Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 2005.
38. Walters, Henry Beauchamp. Catalogue of the Greek and Roman Lamps in the British Museum. London: Printed by Order of the Trustees, 1914.
39. Whitcomb, Donald S. Before the Roses and Nightingales: Excavations at Qasr-i Abu Nasr, Old Shiraz. New York: The Metropolitan Museum of Art, 1985.
40. Wilkinson, Charles Kyrle. Nishapur: Pottery of The Early Islamic Period. Greenwich. New York: Metropolitan Museum of Art, 1973.
41. Yeşiloğlu, Mine A. “Kandil’e Dair”. Akademik Araştırmalar Sosyal Bilimler Dergisi 1/5 (1997), 141-144.
42. Yılmaz, Güler. “Hasankeyf Kazılarında Bulunan Seramik Kandiller”. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 36 (2016), 275-288. https://izlik.org/JA43ZX74XG
43. Yılmaz, Güler. “Urmiye Müzesi’nde Bulunan İslami Döneme Ait Seramik Kandiller Üzerine Bir Değerlendirme.” Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi 6 (2020), 25-44. https://izlik.org/JA92JP52BB
44. Yılmaz, Güler. Urmiye Müzesi’nde Bulunan İslam Dönemine Ait Sırlı Seramikler. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.