İbn Tumlûs’ta Akıl Yürütme Biçimleri ve Bunun Arka Planı

Öz

İbn Tumlûs (1160-1223), genişletilmiş organon kapsayıcılığında mantık biliminin temel problemlerini ele alan Endülüs’ün son mantıkçısı sayılır. Bu bakımdan onun düşünceleri, bir yandan kendinden öncekilerin bir derlemesi bir yandan da kritiği olmak yönünden dikkate değerdir. Bu çalışma, onun akıl yürütme biçimlerini ve bunların çeşitli açılardan ortaya çıkan türleri hakkında ileri sürdüğü düşünceleri ve bu düşüncelerinin arka planını konu edinmektedir. Bununla kendisi ve kendisinin bağlı olduğu kaynaklar itibariyle iki temel noktanın aydınlatılması amaçlanmaktadır. Bunlardan birincisi, Aristoteles ve Fârâbî geleneğinin son halkası olması bakımından, onun akıl yürütme biçimleri hakkındaki düşüncelerini ortaya çıkarmaktır. İkincisi ise konumundan dolayı kendisinden önceki dönemlerden etkilenmiş düşüncelerinin kaynağını belirleyip her iki taraf arasındaki ilişkiyi tespit etmektir. Bu, problem olarak ele alınan konunun son tahlilde bir çözümleme ve yorumlama niteliği göstermesi bakımından dikkate değerlidir. İbn Tumlûs, akıl yürütme teorisinde yedi akıl yürütme biçimini ve bunların üzerinde geçerlilik denetlemesi olarak ifade edilebilecek dört teknik işlemi ele almaktadır. Onun ele aldığı akıl yürütme biçimleri; basit kıyas, önermenin döndürmesi, şartlı kıyas, ters kıyas, fıkhî kıyas, tümevarım ve analojidir. Akıl yürütmeler üzerinden incelediği teknik işlemler ise kıyasın döndürülmesi, kıyasın dönüştürülmesi, çıkarımda istenileni peşin varsayma olarak ifade edilebilecek müsâdere kıyası ve kıyas ile analoji karışımı bir yapıya sahip olan firâset kıyasıdır. Bu çalışmada sunulan bilgi ve düşünceler, üç aşamalı bir yol takip edilerek ortaya konulmuştur. Birincisi, İbn Tumlûs’un problemleri ele aldığı yazılarında onun akıl yürütme biçimlerine yönelik görüşleri güncel bir dille betimlenmektedir. İkincisi, onun ya bizzat atıfta bulunduğu ya da onun yararlandığını düşündüğümüz kaynaklardaki filozofların görüşleri aktarılmaktadır. Onun kaynakları arasında düşündüğümüz filozoflar arasında Aristoteles, Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd yer almaktadır. Bunlardan ilk ikisi kendisinin sık sık atıf yaptığı, son ikisi ise onun yararlandığını düşündüğümüz filozoflardır. Üçüncüsü ise karşılaştırmaya konu olan tarafların benzerliği ve farklılığı tespit edilerek bir değerlendirmeye tabi tutulmaktadır. Böylelikle, İbn Tumlûs’un yaklaşımı belirgin hale gelmektedir. Bu çalışmayla elde edilen bazı bulgulara değinecek olursak; genişletilmiş organon kapsamında Endülüs’ün son mantıkçısı olan İbn Tumlûs’un kaleminden akıl yürütme biçimlerinin neler oldukları ve bunların nasıl bir formel işleyişe sahip oldukları ortaya çıkmış ve bununla birlikte onun geliştirdiği düşüncelerin arka planı belirginleşmiştir. İbn Tumlûs’un nazarında Aristoteles’in fikir beyan ettiği her konuda onun konumu tartışmasızdır. Fârâbî hem zaman hem de kültürel yakınlık bakımından İbn Tumlûs’un en fazla dikkate aldığı ve yararlandığı filozoftur. Bunu; özellikle şartlı kıyaslar, ters kıyas ve fıhkî kıyas incelemelerinde açık bir şekilde literal atıflarında ve problemleri işleme tarzında görmek mümkündür. Akıl yürütme biçimlerinde İbn Sînâ ve İbn Rüşd’ün etkileri söz konusu olsa da onların esas etkileri akıl yürütmelere uygulanan teknik işlemlerde görülmektedir. Buna rağmen İbn Tumlûs’un her iki isme de mesafeli davrandığı söylenebilir. İbn Tumlûs ve kaynakları itibariyle bakıldığında onun yaklaşımında merkezileşen düşüncelerin ve bu düşünceler aracılığıyla varlığını sürdüren mantık geleneğinin bir portresi ortaya çıkmış olmaktadır. Bugün itibariyle bakıldığında İbn Tumlûs’un mantık bilimine ilişkin düşünceleri hakkında sınırlı sayıda çalışmaların olduğu görülmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, İbn Tumlûs’un klasik mantığın nihaî ve en temel konularından biri olan akıl yürütme biçimleri hakkındaki düşüncelerini ve geleneğin sürekliliği bakımından önemli olan arka planını ortaya çıkarmak suretiyle bir açığı doldurmaya çalışmaktadır. Bu yönüyle klasik mantık araştırmalarında bir ihtiyacı karşıladığı söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Mantık
• Akıl Yürütme
• Kıyas
• İbn Tumlûs
• Aristoteles
• Fârâbî

The Forms of Reasoning in Ibn Tumlūs and Their Background

Öz

Ibn Tumlūs (1160–1223) is regarded as the last logician of al-Andalus, addressing the fundamental problems of the science of logic within the framework of an expanded organon. In this respect, his ideas are noteworthy in that they constitute both a compilation of the views of his predecessors and a critical assessment of them. This study focuses on his forms of reasoning, the types that emerge from them, and the intellectual background underlying these views. The aim is to clarify two fundamental points regarding himself and the sources he is affiliated with. The first of these is to reveal his thoughts on modes of reasoning, given that he is the last link in the Aristotelian-Fārābian tradition. The second is to identify the source of the ideas that, due to their position, were influenced by previous periods, and to determine the relationship between the two sides. Ibn Tumlūs, in his theory of reasoning, discusses seven forms of reasoning and four technical processes that can be described as validity checks for these forms. The forms of reasoning he addresses include the simple syllogism, the conversion of propositions, the conditional syllogism, the inverted syllogism, juridical/fiqhī analogy, induction, and analogy. The technical procedures he examines through these forms of reasoning are the conversion and the transformation of syllogisms, the syllogism of petitio principii and the syllogism of firāsah. The information presented in this study was obtained by following a three-stage approach. Firstly, Ibn Tumulus's views on modes of reasoning are described in contemporary language. Secondly, the views of philosophers are quoted, either directly by him or in sources we believe influenced him. Among the philosophers we consider to be his sources are Aristotle, al-Fārābī, Avicenna/Ibn Sīnā, and Averroes/Ibn Rushd. The first two are philosophers he frequently cited, while the last two are those from whom we believe he benefited. Thirdly, the similarities and differences between the parties being compared are identified and evaluated. With the last point, Ibn Tumulus's approach becomes more distinct. As for some of the findings obtained in this study, within the framework of the expanded organon, it has been shown- through the writings of Ibn Tumlūs, the last logician of al-Andalus -what forms of reasoning there are and how they operate formally; at the same time, the background of the ideas he developed has been clarified. In Ibn Tumlūs’s view, Aristotle’s authority is unquestionable in every matter on which he expressed an opinion. Al-Fārābī, owing to both temporal and cultural proximity, is the thinker whom Ibn Tumlūs most carefully considered and benefited from. This is clearly evident, particularly in his analyses of conditional syllogisms, conversion syllogisms, and juridical/fiqh analogy, both in his explicit textual references and in his manner of addressing problems. Although the influences of Ibn Sīnā and Ibn Rushd can be identified in the forms of reasoning, they are observed primarily in the technical operations applied to reasoning. Nevertheless, it can be said that Ibn Tumlūs maintained a certain distance from both figures. When considered in terms of both Ibn Tumlūs himself and his sources, a portrait emerges of the ideas central to his approach and of the logical tradition that continues through them. From a contemporary perspective, it is evident that there is a limited number of studies on Ibn Tumlūs’s views concerning the science of logic. From this standpoint, the present study ultimately seeks to fill a gap by elucidating Ibn Tumlūs’s reflections on the forms of reasoning -one of the final and most fundamental topics of classical logic- and by bringing to light the background that is crucial for understanding the continuity of the logical tradition. In this respect this study addresses a need in classical logical research.

Anahtar Kelimeler

• Logic
• Reasoning
• Syllogism
• Ibn Tumlūs
• Aristotle
• al-Fārābī

Kaynakça

1. Ahmed, Fouad Ben. “Introduction”. Compendium on Logic (al-Muḫtaṣar fī al-manṭiq). Leiden: Brill, 2020.
2. Aristoteles. Birinci Çözümlemeler. çev. Ali Houshiary. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 1998.
3. Çapak, İbrahim. “Ebi Salt Dani ve İbn Tumlus’un Önerme Anlayışları”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (2006), 177-195. https://doi.org/10.17335/suifd.12430
4. Ebi’s-Salt. Taḳvîmü’ẕ-ẕihn fi’l-manṭıḳ. nşr. Angel Gonzales Palencia. Kahire: Library Bureau, 1915.
5. Ece, Muhammet Nasih. “Endülüs Mantığının Karakteristiğini Belirlemeye Yönelik Bir Girişim”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27/2 (2025), 276-293. https://doi.org/10.17335/sakaifd.1755667.
6. Ece, Muhammet Nasih. İbn Rüşd’ün Önermeler Mantığı ve Aristoteles Temelleri. Konya: Çizgi Yayınları, 2018.
7. Evmeş, Adem. “İbn Tumlûs'un Kategori Anlayışı ve Fârâbî Etkileri”. Mütefekkir 12/23 (2025), 160-183. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1733166
8. Fârâbî. “Kitâbu’l-Ḳıyâs”. el-Mantıḳ ‘inde’l-Fârâbî II. thk. Refik Acem. 11-65. Beyrut: Dâru’l-Meşrık, 1986.

9. Fârâbî. “Kitâbu’l-Kıyâsi’s-Sağîr”. Fârâbî’nin Bazı Mantık Eserleri. thk. çev. Mübahat Türker Küyel. 93-122. Ankara: AKDTYK, 1990.
10. Hacınebioğlu, İ. Latif vd. “İslam Mantıkçılarına Göre Hulfi Kıyasın Bilgi Değeri ve Denetlenmesi”. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 16 (2013), 41-62.
11. Hasırcı, Nazım. “Mantıkî Kıyas ile Fıkhî Kıyasın Karşılaştırılması”. İslami İlimler Dergisi 1/10 (2010), 59-73. https://izlik.org/JA37LX74KZ
12. İbn Bâcce. “Teâlîḳ ‘alâ Kitâbi Bârî Ermeniyâs eyu’l-İbâre li’l-Fârâbî”. Te‘âlîḳ İbn Bâcce ‘alâ mantıḳi’l-Fârâbî. thk. Macit Fahrî. 139-177. Beyrut: Dâru’l-Meşrık, 1994.
13. İbn Bâcce. “Te‘âlîḳ ‘alâ kitâbî’l-ḳıyâs ve’t-taḥlîl li’l-Fârâbî”. Te‘âlîḳ İbn Bâcce ‘alâ mantıḳi’l-Fârâbî. thk. Macit Fahrî. 179-195. Beyrut: Dâru’l-Meşrık, 1994.
14. İbn Rüşd. Telḫîṣu Manṭıḳu Aristû Kitâbu’l-Ḳıyâs. thk. Gerard Gihamy. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Lübnânî, 1992.
15. İbn Rüşd. “Nakzu mezhebi İbn Sînâ fi Aḳsi’l-ḳazâyâ”. Reṣâilü’l-Felsefîyye: Maḳâlât fi’l-mantıḳ ve’l-‘ilmi’t-ṭabiî li Ebi’l Velid İbn Rüşd. nşr. Cemaleddin Alevî. 100-105. Fas: Dâru’l-Beydâ, 1983.
16. İbn Sînâ. en-Necât. çev. Kübra Şenel. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2013.
17. İbn Sînâ. İşaretler ve Tembihler. çev. Ali Durusoy vd. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2005.
18. İbn Sînâ. Dânişnâme-i Alâî. çev. Murat Demirkol. İstanbul: TYEKB, 2014.
19. İbn Sînâ. el-Kıyâs: Kitâbu’ş-Şifâ. thk. Said Zayed-İbrahim Medkur. Kahire: el-Hey’etü’l-âmme li-şüûni’l-matâbii’l- Emîriyye, 1964.
20. İbn Tumlūs. Compendium on Logic (al-Muḫtaṣar fī al-manṭiq). ed. Fouad Ben Ahmed. Leiden: Brill, 2020.
21. İmamoğlugil, Halil. Klasik Mantıkta Akıl Yürütme. Ankara: Araştırma Yayınları, 2018.
22. Kâtibî, Necmeddîn. Câmi‘u’d- dekâik fî keşfi’l-hakâik. çev. Selman Sucu vd. İstanbul: TYEKB, 2022.
23. Kâtibî, Necmeddin. Şemsiye Risâlesi. thk. çev. Ferruh Özpilavcı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
24. Kayacık, Ahmet. Endülüs’te Mantık. Kayseri: Tez-Mer Ofset, 2012.
25. Kuşlu, Harun. Nasîruddin Tûsî’de Önermeler Mantığı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
26. Özbey, Hacer. Dânişnâme-i Alâî ile Makâsıdü’l Felâsife (Mantık Bölümlerinin Karşılaştırılması). Ankara: İlahiyat Yayınları, 2025.
27. Palencia, Angel Gonzales. Tarihu’l-fikri’l-Endelüsü. çev. Hüseyin Munis. Kahire: Mektebetu’s-Sakâfetu’d-Dînîyye, 1955.
28. Rescher, Nicholas. İslam Mantık Tarihi. çev. Ahmet Kayacık. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018.
29. Taşkent, Ayşe. “İbn Rüşd’den Sonrası Poetika: İbn Tumlûs’un (ö. 1228) El-Muhtasar Fi’l-Mantık Adlı Eserindeki Poetika’sı (Kitâbu’ş-Şi‘ir) Üzerine Bir İnceleme”. Klasik Mantıkta Beş Sanat. ed. Şerefettin Adsoy-Burak Doğan. 169- 223. İstanbul: Divan Kitap, 2023.
30. Yıldırım, Cemal. Bilim Felsefesi. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2018.