Fiqh Approaches to the Concept of Mushtabihāt Based on the Ḥadīth "What Is Lawful Is Clear, and What Is Unlawful Is Clear..."

Yıl 2025, Sayı: 54, 124 - 145, 15.12.2025

Abdurrahman Caner

https://doi.org/10.30623/hij.1730849

Öz

This study addresses fiqh approaches to the concept of mushtabihāt (what is doubtful or suspicious) mentioned in the ḥadīth "What is lawful is clear; what is unlawful is clear, and between them are certain doubtful things..." As it is well known, the two major sources of Islamic law are the Qurʾān and the sunnah. The Qurʾān is foremost in Islamic legislation (tashrī) as it is the word of Allah. The place of the sunnah in legislation is determined based on the moral example set by the Prophet, his duties of proclamation and clarification, and the verses commanding obedience to him. In addition, the words and practices of the Prophet, along with the attitudes and behavior of the Companions and the Tābiʿūn, demonstrate that the sunnah ranks second in legislation. Therefore, Islamic scholars have emphasized the sunnah of the Prophet and his ḥadīths, which are an internal component of it, paying particular attention to the ḥadīths of legal rulings.
One of the ḥadīths that directly affects individual and social life and also conveys rulings is the ḥadīth mentioned above. This ḥadīth was narrated through four different channels and by eleven narrators and is accepted by ḥadīth authors as authentic and well-known. Jurists mention this ḥadīth as one of the three ḥadīths that define the main principles of Islam. They attach great importance to it because it defines the basic criteria, clarifies what is halal and harām, and shows what path to follow regarding matters that fall between these two boundaries. They frequently include it in their works of jurisprudence.
Moreover, the ḥadīth is often discussed and elaborated upon in classical jurisprudence works, primarily in connection with various areas of transactions, particularly trade. These works highlight that, in line with the concept of mushtabihāt, an emphasis is placed upon the three dimensions of doubt; that something known to be harām does not become halal due to doubt, nor does something known to be halal become harām due to doubt, and that mushtabihāt essentially refers to areas where halal or harām is doubtful from the outset. In line with these findings, three main trends were identified in the literature. Those who consider mushtabihāt to be harām attribute their decision to sadd al-zarāʾi and prudence. Later scholars and some Hanafis supported this view. Those who consider mushtabihāt halal base their opinions upon the principles of “The default ruling regarding things is permissibility” and "Certainty is not removed by doubt," but argue that it is preferable to act prudently by staying away from what is doubtful. Many jurists have adopted this view. Those who classify mushtabihāt neither as harām nor halal, but rather leave it undetermined, state that it should be left undetermined due to the contradiction of the evidence. Therefore, they have reached such a conclusion based on insufficient knowledge. This view was expressed most notably by Ibn Hazm (d. 456/1064).
The absence of clear and definitive evidence regarding mushtabihāt led jurists to consider some relevant narrations and made them offer opinions based on them. However, these opinions are based on conjecture, so their binding force is limited. Nevertheless, it can be said that the view that considers mushtabihāt to be halal is more accurate. This is because the jurists who adopt this approach, on the one hand, advise caution in matters of mushtabihāt by referring to the principle of veracity; on the other hand, they offer a more holistic and balanced perspective on the issue by citing the basic principles of fiqh; namely, facilitation in legal obligation, breadth in what is permissible, limitation in what is forbidden, and the principle of maslahat. In this respect, such an approach can be considered a more moderate assessment as it takes into account both the facilitative aspect of religion and the individual’s sense of responsibility.
Defining the concept of mushtabihāt and setting its boundaries will help keep individuals away from the prohibited areas. The aim of this study is to present the views of scholars on the subject and the evidence on which these views are based, thereby helping to resolve any confusion or ambiguity about the concept.
The study utilizes qualitative research techniques such as catalog search, documentation, and data analysis.

Anahtar Kelimeler

Islamic Jurisprudence , Legislation , Ḥalāl , Ḥarām , Mushtabihāt

“Helâller Bellidir, Haramlar Bellidir…” Hadisi Bağlamında Müştebihât Kavramına Yönelik Fıkhî Yaklaşımlar

Öz

Bu çalışma “Helâller bellidir, haramlar bellidir, bu İkisinin arasında müştebihât vardır…” hadisinde geçen “müştebihât” kavramına yönelik fıkhî yaklaşımları konu edinmektedir. Bilindiği üzere İslâm hukukunun iki önemli teşrî kaynağından biri Kur’an diğeri ise sünnettir. Kur’an, Allah kelamı olması yönüyle teşrîde birinci sırada yer almıştır. Sünnetin teşrîdeki yeri ise, Hz. Peygamber’in ahlâkî örnekliği, tebliğ ve beyan görevleri ile ona itaati emreden âyetler çerçevesinde şekillenmiştir. Bunun yanında Hz. Peygamber’in söz ve uygulamaları, sahâbe ve tâbiîn neslinin tutum ve davranışları, sünnetin teşrî hiyerarşisinde ikinci sırada bulunduğunu açıkça ortaya koymuştur. Alimler buradan hareketle Hz. Peygamber’in sünnetini ve onun bir parçasını oluşturan hadisleri önemsemiş, bilhassa ahkâm hadisleri üzerinde ayrıca durmuşlardır.
Fert ve toplum hayatını doğrudan etkileyen ve aynı zamanda ahkâm bildiren hadislerden biri de bahse konu olan hadistir. Bu hadis, dört farklı kanaldan ve on bir ravi tarafından nakledilmiş, hadis müellifleri tarafından, sahih ve meşhur seviyesinde kabul edilmiştir. Fâkihler bu hadisi, İslâm dininin ana umdelerini belirleyen üç hadisten biri olarak zikretmiş, temel ölçütleri belirlemesi, helâl ve harama açıklık getirmesi ve aynı zamanda bu iki sınır arasında kalan hususlarla ilgili takip edilmesi gereken yolu göstermesi bakımından oldukça önemsemiş ve fıkıh eserlerinde sıklıkla ona yer vermişlerdir.
Hadis, klasik fıkıh eserlerinde başta alışveriş olmak üzere muâmelâtın farklı alanlarıyla bağlantılı olarak ele alınmış ve işlenmiştir. İlgili eserlerde, müştebihât kavramı temelinde şüphenin üç boyutuna vurgu yapıldığı; haram olduğu bilinen bir şeyin şüpheyle helâle, helâl olduğu bilinen bir şeyin ise şüpheyle harama dönüşmeyeceği, müştebihâtın esasen helâlliği veya haramlığı baştan itibaren şüpheli olan alanlara yönelik olduğu tespit edilmiştir. Bu tespitler doğrultusunda, literatürde üç temel eğilimin öne çıktığı belirlenmiştir. Müştebihât alanını haram kapsamında kabul edenlerin, sedd-i zerâi ve ihtiyat açısından meseleye baktıkları müşahede edilmiştir. Müteahhir ulema ile bazı Hanefîlerin bu görüşü destekledikleri görülmüştür. Müştebihât alanını helâl kapsamında değerlendirenlerin, “Eşyada asıl olan mubahlıktır” ve “Şek ile yakîn zâil olmaz” prensipleri çerçevesinden mevzuya baktıkları ancak verâ gereği şüpheli şeylerden uzak durmanın daha evlâ olduğu anlayışına sahip oldukları tespit edilmiştir. Fâkihlerin birçoğu bu görüşü benimsemiştir. Müştebihât alanını haram veya helâl kategorilerinden birine dâhil etmeyip vakfedenlerin, delillerin tearuzu nedeniyle vakfettikleri dolayısıyla bilgi yetersizliğinden hareketle böyle bir neticeye vardıkları anlaşılmıştır. Bu görüşü daha çok İbn Hazm (öl. 456/1064) dillendirmiştir.
Müştebihât alanına ilişkin açık ve kesin bir delilin bulunmayışı, fâkihleri konuyla ilgili bazı rivayetlere yöneltmiş ve bu rivayetler çerçevesinde çeşitli kanaatler ortaya koymaya sevk etmiştir. Ancak söz konusu kanaatlerin zanna dayanması, onların bağlayıcılık derecesini sınırlı kılmıştır. Bununla birlikte, müştebihât alanını helâl kapsamında kabul eden görüşün daha isabetli olduğu söylenebilir. Zira bu yaklaşımı benimseyen fâkihler, bir taraftan verâ ilkesine atıfta bulunarak müştebihât konusunda ihtiyatlı olunmasını tavsiye ederken; diğer taraftan fıkhın temel prensipleri arasında yer alan tekliflerde kolaylık, helâllerde genişlik, haramlarda sınırlılık ve maslahatın gözetilmesi esaslarını dikkate alarak meseleye daha kapsamlı ve dengeli bir perspektif kazandırmaktadır. Bu itibarla, söz konusu yaklaşım hem dinin kolaylaştırıcı yönünü hem de bireyin sorumluluk bilincini birlikte dikkate alması bakımından daha mutedil bir değerlendirme olarak görülebilir.
Müştebihâtın tanım ve çerçevesinin belirlenmesi, kişiyi nehyedilen alandan uzak tutacaktır. Çalışmanın amacı, alimlerin konuyla ilgili görüşlerini ve bu görüşlerin dayandığı delilleri ortaya koymak, böylece kavram hakkında zihinlerde oluşan kapalılığın veya muğlaklığın giderilmesine yardımcı olmaktır.
Çalışmada katalog taraması, dokümantasyon ve veri analizi gibi nitel araştırma yöntemlerinden faydalanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Teşrî , Helâl , Haram , Müştebihât

Kaynakça

• Âdil Harb Beşîr. “el-Halâlu beyyinun ve’l-haramu beyyinun ve beynehuma umûrun müştebihât dirâsetun hadîsetun fıkhiyyetun mukârenetun”. Mecelletü Külliyeti Dâri’l-Ulûm 38/135 (2021), 399-324.
• Advî, Ebu’l-Hasen Ali b. Ahmed b. Mukrim es-Saîdî. Hâşiyetü’l-Advî alâ şerhi Kifâyeti’t-tâlibi’r-rebbânî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Ahmed Cevdet Paşa. Mecelletü Ahkâmı Adliye. y.y.: Matbaatü Osmâniyye, 1305.
• Apaydın, H. Yunus. “îne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 22. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Bedreddîn el-Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmud b. Ahmed b. Musa b. Ahmed el-Aynî. Umdetü’l-kârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ, ts.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn b. Ali b. Musâ. es-Sünenü’l-kübrâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
• Boran, Mustafa. “Gıda Katkı Maddelerinde Helâllik ve Haramlık Ölçüleri”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi IX/42 (2016), 1751-1759.
• Buhârî, Ebu Abdullah Muhammed b. İsmâil. el-Müsnedü’s-sahîh. y.y: Dâru Tavki’n-necât, 1422.
• Bulut, Hasan. “Kur’ân ve Sünnet Perspektifinde Dindarlık Ölçütü Olarak İtidal”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/1 (2021), 106-107.
• Çayıroğlu, Yüksel. “İslâm Hukukuna Göre Gıda Katkı Maddeleri”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 26 (2015), 331-368.
• Dönmez, İbrahim Kâfi. “Sedd-i zerâi’”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/277-282. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Muhammed Alîş. Minehu’l-Celîl şerhu Muhtasar Halîl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1989.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as b. İshak b. Beşîr b. Şeddâd. Süneni Ebi Dâvûd. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
• Emir Pâdişâh, Muhammed Emi b. Mahmud el-Buhârî. Teysîru’t-tahrîr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Ferâhîdî, Ebû Abdurrahman Halil b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-Basrî el-. Kitâbü’l-Ayn. 8 Cilt. y.y.: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, ts.
• Feyyûmî, Ahmed b. Muhammed b. Ali. el-Misbâhu’l-Münîr fî ğarîbi’ş-Şerhi’l-Kebîr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâü Ulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
• Heyet. el-Mevsûatü’l-fıkhiyyetü’l-Kuveytiyye. 45 Cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf, 1404.
• Heyet. Kur’an Yolu Meali. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2019.
• İbn Battâl, Ebu’l-Hasen Ali b. Halef b. Abdülmelik. Şerhu Sahihi’l-Buhârî li İbn Battâl. 10 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
• İbn Dakîku’l-’İd, Ebu’l-Feth Takiyüddîn Muhammed b. Ali b. Vehb b. Mutî’ el-Kuşeyrî. Şerhu’l-erbaîn en-Neveviyye fi’l-ehâdîsi’s-sahîhati'n-Nebeviyye. y.y.: Müessesetü’r-Reyyân, 2003.
• İbn Hacer, Ebu’l-Fadl Ahmed b. Ali el-Askalânî. Fethu’l-bârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1379.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Said el-Endelûsî. el-Muhalla bi’l-âsâr. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffâkuddîn Abdullah b. Ahmed b. Muhammed. el-Muğnî li İbni Kudâme. 10 Cilt. y.y.: Metebetü’l-Kâhire, 1968.
• İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvinî. Sünenü İbn Mâce. 2 Cilt. y.y.: Dâru İhya, ts.
• İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Ali. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
• İbnü’l-Hâc, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed b. Muhammed el-Abderî. el-Madhal. 4 Cilt. y.y.: Dâru’t-Turâs, ts.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takiyüddîn Osman b. Abdurrahman. Fetâvâ İbnü’s-Salâh. 2 Cilt. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1407.
• İbnü’s-Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Ali. Abdülkâfî es-Sübkî. Cem’u’l-cevâmi’ fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• İsnevî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdurrahman b. Hasen b. Ali. Nihâyetü’s-sûl şerhu Minhâci’l-Vusûl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
• Kahraman, Abdullah. “İslam’da Helâl ve Haram’ın Yeri ve Fıkıh Usulü Açısından Temellendirilmesi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 20 (2012), 43-69.
• Kâsânî, Ebubekir b. Mes’ûd b. Ahmed. Bedâi’u’s-sanâi’, fî tertîbi’ş-şerâi’. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
• Koca, Ferhat. “Haram”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 16/100-104. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Hâvi’l-kebîr. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
• Müslim, Ebu’l-Hasen Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî. el-Müsnedü’s-Sahîh. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ, ts.
• Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb b. Ali el-Horasânî. es-Sünenü’l-Kübrâ li’n-Nesâî. 10 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. el-Mecmu‘ şerhu’l-Muhezzeb. thk. Ramazan Abdülvehhâb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• San’ânî, Ebû İbrâhim İzzüddîn Muhammed b. el-İmam el-Mütevekkil-Alallâh es-San’ânî. Sübülü’s-selâm. 2 Cilt. y.y.: Dâru’l-Hadîs, ts.
• Saylan, İbrahim. Hadisleri Anlama Yöntemi Olarak Esbâb-ı Vürûd. Ankara: TDV Yayınları, 2021.
• Serahsî, Şemsü'l-eimme Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1993.
• Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Abdullah. Neylü’l-evtâr. 8 Cilt. Mısır: Dâru’l-Hadîs, 1993.
• Şirbînî, Şemsüddîn Muhamed b. Ahmed el-Hatîb. Muğni’l-Muhtâc ilâ ma’rifeti meâni elfâzi’l-Minhâc. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
• Uludağ, Süleyman. “Verâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43/49-50. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ b. Sevre. Sünenü’t-Tirmizî. Mısır: Matbaatu Mustafa el-Bâbî, 1975.
• Zeynüddîn Abdurrahman b. Ahmed, İbn Receb. Fethu’l-bârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. 8 Cilt. Medînetü’l-Münevvere: Mektebetü’l-Ğurebâ, 1996.
• Zeynüddîn b. İbrâhim b. Muhammed, İbn Nüceym. el-Bahru’r-râik şerhu Kenzi’d-Dekâik. 8 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Kitâb, ts.