Fıkhî Kaideler Işığında Bitcoin ile Muamelede Bulunmanın Hükmü

Öz

Günümüzde kripto paralar ortaya çıkmış, bunlardan biri de Bitcoin olmuştur. Bitcoin, devlete bağlı olmayan şifrelenmiş bir elektronik para birimidir. Bitcoin ile işlem yapmanın fıkhî kaideler ışığında hükmü, bu para biriminin kullanıcıları nezdinde kabul görmesi ve dolaşıma girmesi sebebiyle gündeme gelmiştir. Çağdaş fakihler, Bitcoin’in hükmü hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Birinci görüş, Bitcoin ile işlem yapılmasını câiz görmektedir. Bu görüşe göre Bitcoin, şer‘î para hükmündedir; zira Bitcoin’in ıstılahî (konvansiyonel) paradan bir farkı yoktur. Çünkü bir grup insan onunla işlem yapma konusunda ittifak etmiş ve kabul etmişlerdir. Bu bakımdan, her ülkenin kendi yerel parası ile Bitcoin arasında fark yoktur. Ayrıca Bitcoin, farklı ülkelerden kullanıcılar arasında dolaşımda olması bakımından, evrensel oluşlarıyla altın ve gümüşe benzemektedir. İnsanlar onunla alışveriş yapmakta ve onu para olarak kabul etmektedir. Onunla yapılan alım satım işlemleri sayılmayacak kadar çoktur. Microsoft ve Dell gibi bazı büyük küresel şirketler Bitcoin’i ödeme aracı olarak kabul etmektedir. Dolayısıyla paranın özellikleri onda gerçekleşmiştir. İkinci görüş ise Bitcoin ile işlem yapmayı yasaklamaktadır. Bu görüşe göre Bitcoin, şer‘î para değildir; çünkü mütekavvim (şer‘an değeri sabit ve mal olarak kabul edilen) değildir. Ayrıca içinde büyük ölçüde garar (belirsizlik) ve cehâlet (bilgisizlik) bulunmaktadır. Bu görüşü savunanlar, para olma şartının gerçekleşmesi için onun halk nezdinde genel kabul görmesi, değişim aracı, değer ölçüsü, servet biriktirme vasıtası ve borçların ifasında ödeme aracı olma gibi fonksiyonları yerine getirmesi gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Oysa Bitcoin bu işlevleri yerine getirmemektedir. Genel bir dolaşıma sahip değildir; bilakis sınırlı bir toplulukla sınırlı kalmıştır. Finansal aracılık fonksiyonunu da yitirmiştir; zira artık bir meta gibi alınıp satılmakta, spekülasyona konu olmaktadır. Ayrıca malların değerini belirleyen bir ölçü de değildir; çünkü başka bir aracı para birimine ihtiyaç duymaktadır. Bu çalışma, her iki görüşü ve dayandıkları delilleri ele almış, bu delilleri tartışarak değerlendirmiştir. Ayrıca araştırmada, Bitcoin’in hükmü fıkhî kaideler perspektifinden incelenmiş; bu kaidelerin, Bitcoin’in câiz görülmesi ya da yasaklanması yönünde hangisini desteklediği analiz edilmiştir. Akidlerde asıl olan ibâhadır (aslî kaide) kaidesine dayananlar, Bitcoin’in bu kaide gereği helal aslı üzerine olduğunu ve bu yönüyle görüşlerini desteklediğini savunmuşlardır. Buna karşılık “Zarar vermek ve zararla karşılık vermek yoktur” kaidesine dayananlar ise Bitcoin ile işlem yapmanın, içerdiği büyük garar ve cehâlet sebebiyle zararlı olduğunu ve bu zararın onun şer‘î para olarak kabulüne engel teşkil ettiğini belirtmişlerdir. “Örf muteberdir” kaidesi açısından ise iki tarafın da bu kaideye dayanarak delil getirdikleri görülmektedir. Bitcoin’i câiz görenler, paranın mâliyetinin insanlar arasında meydana gelen teamüle dayandığını, insanlar arasında Bitcoin ile işlem yapma konusunda bir örf oluştuğuna göre onunla işlem yapmanın şer‘an câiz olduğunu ileri sürmüşlerdir. Buna karşılık, Bitcoin’i yasaklayanlar ise, Bitcoin hakkında nass (ayet veya sahih hadis) bulunmamasının, onun örf ve alışkanlık sebebiyle meşru görülmesini gerektirmeyeceğini savunmuşlardır. Zira muteber örfün şartlarından biri nass’a aykırı olmamasıdır. Oysa Bitcoin ile işlem yapmak, Hz. Peygamber (s.a.s.)’in garar satımını yasakladığına dair hadis ile çelişmektedir. Bu araştırmada istikraî (tümevarımsal), tahlilî ve mukayeseli yöntem izlenmiştir. Bu kapsamda görüşler, dayandıkları delillerle birlikte kaynaklarından aktarılmış, analiz edilmiş ve aralarındaki mukayese yapılarak tercih edilen hükme ulaşılmaya çalışılmıştır. Araştırma, şu temel sonuçlara ulaşmıştır: • Bitcoin, şer‘î para olarak kabul edilemez. • Bitcoin ile işlem yapmak câiz değildir; zira bünyesinde büyük ölçüde garar ve cehâlet barındırmaktadır. Fıkhî kaideler, câiz görüşüne kıyasla yasaklayıcı görüşü daha fazla desteklemektedir. Araştırmanın sonunda diğer bazı sonuçlara da yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh kaideleri
• Bitcoin
• para olma vasfı
• mütekavvimlik
• garar
• cehâlet

حكم التعامل بالبتكوين في ضوء القواعد الفقهية

Öz

ظهرت في عصرنا العملات المشفرة ومنها البتكوين: وهي عملة الكترونية مشفرة غير خاضعة لسلطة الدولة تَلقَى قَبولاً ورواجاً لدى المتعاملين بها، وقد انقسم الفقهاء المعاصرون في حكم البتكوين إلى قسمين: الأول يجيز التعامل بالبتكوين باعتباره نقداً شرعياً؛ لأن البتكوين لا تختلف عن النقود الاصطلاحية فهي أيضاً اتفقت مجموعة من الناس على التعامل بها فلا فرق بينها وبين النقود المحلية لكل بلد، وهي في رواجها بين متعاملين من دول مختلفة تشبه الذهب والفضة في عالميتهما، وقد تعامل الناس بها وعدوها نقوداً فحالات البيع الشراء به أكثر من أن تُحصى. والثاني: يحظر التعامل بالبتكوين فهو ليس نقداُ شرعياً؛ لأنه غير متقوَّم والغرر والجهالة فيها كبيرة. وقد استدل هؤلاء على ما ذهبوا إليه بأن تحقُّق شرط النقدية يستوجب أن يلقى قبولاً عاماً عند الناس بحيث يصبح وسيطاً للتبادل ومقياساً للقِيم ومخزناً للثروة ومبرئاً للذمة في الدين، فالبتكوين لا يقوم بهذه الوظائف، فهو لا يلقى رواجاً عاماً؛ بل محصور في فئة قليلة من الناس، وهو فاقد لدور الوساطة المالية حيث أصبح مثل السلعة يتم المضاربة عليها، وهو أيضاً ليس مقياساً للسلع؛ لأنه يحتاج إلى عملة وسيطة. وتناول البحث أيضاً حكم البتكوين من منظور القواعد الفقهية التي قد تُرجِّح جانب القبول أو جانب الحظر. فالمستند على قاعدة الأصل في العقود الجواز يجد فيها داعماً لرأيه من حيث أن البتكوين يبقى على أصل القاعدة من الحل، والمستند على قاعدة لا ضرر ولا ضرار يرى أن في التعامل بالبتكوين ضرراً كبيراً لما فيه من الغرر والجهالة وهذا الضرر مانع من اعتباره نقداً شرعاً، أما قاعدة العادة محكمة فإن الطرفان يتجاذبانها، فالمجيز يقول إن المالية في النقود كانت وليدة التعارف عليها بين الناس، فما دام أن الناس قد تعارفوا على التعامل بها فتكون جائزة شرعاً، أما المانع فإنه يقول إن عدم وجود نص في البتكوين لا يستدعي شرعيتها بناء على العرف والعادة؛ واتبعت في بحثي المنهج الاستقرائي التحليلي المقارن، وذلك بذكر الأقوال والأدلة من مصادرها وتحليلها والمقارنة بينها بغية الوصول إلى حكم راجح. وقد انتهى البحث إلى مجموعة من النتائج أهمها: البتكوين لا يٌعتبر نقداً شرعاً. لا يجوز التعامل بالبتكوين بسبب الغرر والجهالة الكبيرة فيها. القواعد الفقهية تُرجِّح جانب الحظر على جانب الإباحة.

Anahtar Kelimeler

• القواعد الفقهية
• البتكوين
• النقدية
• التقوُّم
• الغرر
• الجهالة

The Ruling on Dealing with Bitcoin in Light of Islamic Legal Maxims

Öz

Nowadays, cryptocurrencies have emerged significantly. An example of cryptocurrency is Bitcoin, which is an encrypted electronic currency that is not subject to state control and is widely accepted and popular among its users. Contemporary jurists have divided into two groups regarding the ruling on Bitcoin. The first group permits dealing with Bitcoin as a legitimate form of currency. They argue that Bitcoin does not differ from conventional fiat money, as it is also a medium of exchange agreed upon by a group of people. Hence, there is no significant difference between it and the local currencies of countries. Its popularity among users from different countries is similar to gold and silver in their universality. In addotion, people have used it in their transactions and considered it as money, with countless cases of buying and selling using it. Moreover, some major global companies. They argue that it has no value, and the uncertainty (gharar) and ambiguity (jahalah) involved are significant. These scholars built their argument on the fact that for a currency to qualify as money, it must be widely accepted, serving as a medium of exchange, a measure of value, a store of wealth, and a means to settle debts. According to this view, Bitcoin does not fulfill these functions. It is not widely accepted, rather, it is limited to a small group of users. It lacks the role of financial intermediary, as it has become more like a commodity subject to speculation. The research also addressed the ruling on Bitcoin from the Islamic legal maxims perspective, which may favor permissibility or prohibition. Those who rely on the maxim that "The default in contracts is permissibility" find support for their, as Bitcoin remains permissible under the original rule. On the other hand, those who rely on the maxim that "There should be no harm and no reciprocal harm" believe that dealing with Bitcoin entails significant harm due to the uncertainty and ambiguity involved. This harm prevents it from being considered a legitimate currency. As for the maxim "Custom is authoritative", both parties refer to it. Those who permit it argue that the financial status of a currency arises through usage among people, so as long as people have become accustomed to dealing with it, it is permissible under Islamic law. In contrast, those who oppose it argue that the absence of a clear text regarding Bitcoin does not justify its legitimacy based on custom and tradition. The researcher adopted the inductive, analytical, and comparative approach, by citing the various scholarly opinions and their evidences from their sources, analyzing them, and comparing them to reach the most sound legal ruling. The research concluded with a number of findings, the most important of which is that Bitcoin is not considered a legitimate currency under Islamic law. Dealing in Bitcoin is not permissible due to the great uncertainty involved. Islamic legal maxims tend to favor prohibition over permissibility.

Anahtar Kelimeler

• Islamic legal maxims
• Bitcoin
• currency
• intrinsic value
• uncertainty (gharar)
• ambiguity (jahalah)

Kaynakça

1. Abdülvehhâb, Muhammed. “Bitcoin Dijital Parasına Fıkhî Bir Bakış: Kavramsallaştırma, Kullanım ve İhraç – Karşılaştırmalı Bir İnceleme. el-Mi‘yâr Dergisi 9/3 (2021), 17-97.
2. Akīl, Abdullah b. Muhammed b. Abdülvehhâb. “el-Aḥkâmü’l-fiḳhiyye el-müteʿalliḳa bi’l-ʿumlâti’l-elektroniyye (Bitcoin)”. İslamhouse. Erişim 28 Mart 2026. https://islamhouse.com/ar/books/2832962/
3. Algül, Adnan - Sarhil, Ahmad. “el-Bitkoyn Mâhiyyetühû, Tekyîfühü’l-Fiḳhî ve Ḥukmü’t-Teʿâmüli bihî Şerʿan”. Mecelletü Câmiʿati’ş-Şâriḳa li’l-ʿUlûmi’ş-Şerʿiyye ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye. 16/8 (2019), 295-319.
4. Ariyanî, Esmâ Sâlimîn. “Sanal Paralar – Hakikati, Kavramsallaştırması ve Şer‘î Hükmü. Acmân Üniversitesi (BAE) Haklar ve Beşerî Bilimler Dergisi,14/01 (2021), 109-132.
5. Asbahî, Mâlik b. Enes. el-Müdevvene. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1415/1994.
6. Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleyman b. Halef (ö. 474/1081). el-Münteḳâ şerḥu Muvaṭṭaʾi’l-İmâm Mâlik. 7 Cilt. Kahire: Matbaatü’s-Saâde, 1. Basım, 1332.
7. Bayraktar, Ahmet. "İslam Ticaret Hukuku Açısından Mal Kavramının Tasnifine Yeni bir Yaklaşım" 32 30 مايو، ( 2016 ,) 113 – 130.
8. Behûti, Mansûr b. Yûnus. Keşşâfü'l-ḳınâʿ ʿan (metn)i'l-İḳnâʿ. thk. Lecneh Muhtesseh.15 cilt. Suudiyye: ezaratül Adl fi’l Memleketil Arabiyyetis Suudiyye, 1. Basım, 1412/1997.

9. Bender b. ʿAbdülʿAzîz el-Yaḥyâ, “el-ʿUmlât el-İftirâdiyye: Ḥaḳîḳatühâ ve Aḥkâmühâ el-Fiḳhiyye,” el-ʿUmlât el-İftirâdiyye fi’l-Mîzân. ed. İsmâʿîl el-ʿİsâvî. Şârika: Külliyyetü’ş-Şerîʿa ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, (2019). 221-260 "Bitcoin P2P e-cash paper | Satoshi Nakamoto Institute".
10. https://satoshi.nakamotoinstitute.org/emails/cryptography/1/
11. Bûrno, Muhammed Sıdkı b. Ahmed. el-Vecîz fî îżâḥi ḳavâʿidi’l-fıḳhi’l-külliyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 4. Basım, 1416/1996.
12. Burnû, Muhammed Sıdkî. el-Vecîz fî Îdâhi’l-Kavâ‘id el-Fıkhiyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle el-Âlemiyye, 4. Basım, 1416/1996.
13. Candan, Abdurrahman - Yaşlak, Halil İbrahim. "FIKHIN KRİPTO PARALARA BAKIŞI: BITCOIN ÖRNEĞİ". Van İlahiyat Dergisi 9/15 ( 15 ديسمبر، 2021 ,) 1 – 39. https://doi.org/10.54893/vanid.985317
14. Charfi, Aziz. Evaluating the Macroeconomic Effects of Bitcoin Integration in El Salvador: A Financial Case Study. Portugal: Universidade Católica, Master’s Thesis, 2024.
15. Doğan, Hasan. "İslam Hukuku Açısından Kripto Paralar ve Blockchain Şifreleme Teknolojisi". Selcuk Universitesi Hukuk Fakultesi Dergisi, 225–253. https://doi.org/10.15337/suhfd.428561
16. Dönmez, İbrahim Kâfi. İslâm Hukukunda Örf. Thk. Tuncay Başoğlu. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM) Yayınları, 2019.
17. el-ʿAḳīl, Abdullah b. Muhammed. “el-Aḥkâm el-Fiḳhiyye el-Müteʿalliḳa bi’l-ʿUmlâti’l-Elektroniyye”, Vahdetü’l-Buḥûs ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, ʿAmâdetü’l-Baḥs el-ʿİlmî, el-Câmiʿa el-İslâmiyye bi’l-Medîneti’l-Münevvere, s. 14.
18. "El Salvador’s measures to combat money laundering and terrorist financing". https://www.fatf-gafi.org/en/publications/Mutualevaluations/el-salvador-mer-2024.html el-Mevsûʿatü’l-fıḳhiyye. Mısır: Dârü’t-Safve, 1. Basım, 1404/1983.
19. Gazzâlî, Muhammed b. Muhammed. İhyâu Ulûmi’d-Dîn. 4 cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1402/1982.
20. Hâkim en-Nîsâbûrî, Muhammed b. Abdullah. En-Neysābūrī. el-Müstedrek ʿale’ṣ-Ṣaḥîḥayn. thk. Mustafa Abdulkadir. 4 cilt. Beyrut: Darü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1. Basım, 1411/1990.
21. Hameavî, Ahmed b. Muhammed. Ġamzü ʿuyûni’l-beṣâʾir ʿalâ meḥâsini’l-Eşbâh ve’n-neẓâʾir. 4 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1405/1985.
22. Haydar, Ali. Düreru’l-Hükkâm fî Şerhi Mecelleti’l-Ahkâm. çev. Arapçadan tercüme: Fehmî Hüseynî. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1. Basım, 1411/1991.
23. https://kurul.diyanet.gov.tr/Cevap-Ara/1375/kripto-paralarin-kullaniminin-dini-hukmu-nedir https://www.alsayrfah.com/assets/pdf/25-10-2021_s1.pdf
24. https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/bitcointm
25. İbn Âbidîn, Muhammed Emin. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. 6 cilt. Darü'l-Fikr, 1. Basım 1411/ 2000.
26. İbn Kayyiım el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed İʿlâmü’l-muvaḳḳıʿîn ʿan rabbi’l-ʿâlemîn. thk. Taha saad. 7 Cilt. Beyrüt: Darü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1973.
27. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrahim b. Muhammed el-Mısri. el-Eşbah ve'n Nezair. 1 cilt. Beyrut: Darü'l-Fikr, 1. Basım, 1983.
28. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir Muhammed b. Abdullah (ö. 543/1148). Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, t.y.
29. İbnü’l-Mülakkın, Ömer b. Alî. el-Eşbâh ve’n-Nezâir fî Kavâʿid el-Fıkh. thk. Mustafa Mahmûd el-Ezherî.1 cilt. Riyad: Dâr İbnü’l-Kayyim Neşr ve Dağıtım, 1. Basım, 1431/2010.
30. İbnü’s-Subkî, Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî. el-Eşbâh ve’n- Nezâir. thk. Âdil Ahmed – Alî Muhammed. 1 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1411/1991.
31. İzz b. Abdüsselâm, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz. Kavâidü’l-Ahkâm fî Masâlih el-Enâm. thk. Taha Abdurrauf Sa‘d. 2 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Yeni düzenlenmiş ve gözden geçirilmiş Basım, 1414/1991.
32. Karâfî, Ahmed b. İdrîs. el-Furûk. 4 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1423/2003.
33. Karâfî, Şehâbeddin Ahmed b. İdrîs (ö. 684/1285). el-İḥkâm fî temyîzi’l-fetâvâ ʿani’l-aḥkâm ve taṣarrufâti’l-ḳâḍî ve’l-İmâm. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1415/1995.
34. Karâfî, Şehâbeddin Ahmed b. İdrîs. Şerḥu Tenḳîḥi’l-fuṣûl fî iḫtiṣâri’l-Maḥṣûl fi’l-uṣûl. Kahire: Şeriketü’t-Tıbaati’l-Fenniyyeti’l-Müttehide, 1. Basım, 1973.
35. Mâzerî, İyâz b. Mûsâ. İkmâlü’l-Muallim bi-Şerhi Sahîh-i Müslim. thk. Yahyâ İsmail. 3 cilt. Mısır: Dârü’l-Vefâ, 1. Basım, 1419/1998.
36. MIF, International Monetary Fund. REQUEST FOR EXTENDED ARRANGEMENT UNDER THE EXTENDED FUND FACILITY—PRESS RELEASE; STAFF REPORT; STAFF STATEMENT; AND STATEMENT BY THE EXECUTIVE DIRECTOR FOR EL SALVADOR. MIF, 25 MARCH.
37. Nevevî, Muhyiddin Yahyâ b. Şeref. Minhâcü Şerh Sahîh-i Müslim b. Haccâc. 9 cilt. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 2. Basım,1392.
38. Suveylim, Sami. “el-Nuküdü el-Muşeffertü Dirasetün tesiliyyetün.” İnternette yayımlanmış makale .
39. Suyûtî, Celâlüddin Abdurrahman. el-Eşbâh ve Nezâir fî Kavâ‘id ve Furû‘u Fıkh eş-Şâfi‘iyye. 1 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1403/1983.
40. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ (ö. 791/1388). el-Muvâfaḳât. thk. Meşhûr b. Hasan Âl-i Selmân. 7 Cilt. Kahire: Dâru İbn Affân, 1. Basım, 1417/1997.
41. Şeyh, Ġassân Muhammed. “et-Teʾṣîl el-Fiḳhî li’l-ʿUmlâti’r-Rekmiyye: el-Bitkoyn Nemûzecen”, el-ʿUmlât el-İftirâdiyye fi’l-Mîzân, ed. İsmâʿîl el-ʿİsâvî. Şârika: Külliyyetü’ş-Şerîʿa ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, (2019). 15-48.
42. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Ahmet Şakir. 5 cilt. Baytur: Dar-u İhya'it-Turas'il-Arabi, b.y. Tully, Shawn. "El Salvador’s Plan to Create the First Bitcoin-Powered Nation Is Tanking the Economy—and Is a Mess by Every Measure". Fortune. https://fortune.com/2022/01/19/el-salvador-bitcoin-economy-distressed-debt/
43. Wnęk, Michał. "El Salvador’s Adoption of Bitcoin from the Perspective of One Year: The Influence on the State Budget and a Comparison to Poland’s Legislature". Journal Public Governance 2(60)/2022 (2022), 33–47. https://doi.org/10.15678/PG.2022.60.2.03
44. Zerkâ, Mustafa. Fıkhî Kaideler Şerhi. Şam: Dârü’l-Kalem, 1 cilt. 2. Basım, 1409/1989.
45. Zerkânî, Abdülbâkî b. Yûsuf. Şerhu Muhtasari’l-Halîl. thk. Abdüsselâm Muhammed. Emin8 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1422/2002.
46. Zerkeşî, Bedreddin Muhammed b. Bahâdır (ö. 794/1392). el-Menŝûr fi’l-ḳavâʿid. thk. Teysîr Fâik Mahmûd. 3 Cilt. Küveyt: Vezâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1405/1985.
47. Zerkeşîi, Muhammed B. Abdullah B. Bahadır. el-Mens̱ûr fi’l-ḳavaʿid. thk. Teysir Ffayık. 1 cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye el-İslamiye, 2. Basım,1405
48. Zuhaylî, Muhammed. Fıkhî Kaideler ve Dört Mezhepte Uygulamaları. 2cilt. Şam: Dârü’l-Fikr, 1. Basım, 1427/2006. Zuhaylî, Vehbe. Uṣûlü’l-fıḳhi’l-İslâmî. 2 Cilt. Şam: Dârü’l-Fikr, 1. Basım, 1406/1986.
49. (CD), dictionary. cambridge. “Bitcoin” ulaşım. 25. Temmuz. 2025.
50. (DİYK), Din İşleri Yüksek Kurulu, “Kripto paraların kullanımının dini hükmü nedir?” Erişim ulaşım 25. Temmuz. 2025.
51. (OLD), oxfordlearnersdictionaries.” Bitcoin” ulaşım Erişim 25. Temmuz. 2025.
52. (ALJ) "“Hel Necaḥat Ḫıṭṭatü’s-Salvâdôr fî İʿtimâdi’l-Bitkoyn ʿUmleten Resmiyyeten?”. el-Cezîre Net. Erişim 30 Mart 2026. https://www.aljazeera.net/ebusiness/2022/1/24/%D9%87%D9%84-%D9%86%D8%AC%D8%AD%D8%AA-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%AF