Muhammad Hamidullah's Conception of Sufism and Orders: A Methodological Perspective

Yıl 2025, Sayı: 54, 245 - 259, 15.12.2025

Emrullah Astan

https://doi.org/10.30623/hij.1733857

Öz

This study undertakes a systematic analysis of the views of Muḥammad Ḥamīdullāh, one of the prominent Muslim scholars of the twentieth century, on sufism and ṭarīqas within the framework of his overall scholarly approach. Although Ḥamīdullāh is primarily known for his works in ḥadīth, sīra, Islamic law and history, he did not author any independent monograph written directly on sufism. Nevertheless, his approach to themes within Islamic thought that intersect with sufism and, in particular, the meanings he attributes to spiritual-ethical concepts make it possible to evaluate his implicit yet traceable relationship with sufism. Even though this relationship is not overtly visible, the concepts he employs, the figures to whom he refers, and his methodological preferences indicate that he developed an original perspective on ṣufi thought. In this context, the main objective of the study is to set forth Ḥamīdullāh’s approach to sufism and the orders, to analyse the intellectual substratum of his thought in this field, and to assess his relationship with the classical ṣūfī heritage.
The principal limitation of the study lies in the absence of works written by Ḥamīdullāh directly on sufism and the ṭarīqas. This situation makes it necessary to obtain data from indirect sources and renders the interpretive process more open to hermeneutical latitude. In view of these considerations, the research has been conducted within a qualitative research design, utilising descriptive analysis together with a critical-interpretive method. Ḥamīdullāh’s authored and translated works, interviews, symposium papers, and the academic studies produced about him have been surveyed; the data thus obtained have been compared with the classical ṣūfī literature to achieve a multi-layered evaluation. Due to the lack of texts written under an explicit heading of sufism, the scope of the research rests on Ḥamīdullāh’s indirect allusions and his conceptual usages. In this respect, an important limitation of the study is that most of his reflections on the subject were not formulated by Ḥamīdullāh himself within a clearly articulated systematic framework.
The findings of the study reveal that Ḥamīdullāh regards sufism as more than an individual, interior experience; he conceives it as a functional component in shaping the social and moral order. According to him, sufism purifies the individual around values such as zuhd, taqwā and iḥsān, while, through justice, mercy and spiritual guidance, it contributes to the construction of social peace and equilibrium. In his view, the ṭarīqas are dynamic structures that take form through the voluntary participation of the individual, support spiritual development, and have played an active role in the historical spread of Islam. It is emphasized that ṭarīqas such as the Mawlawiyya, Naqshbandiyya and Yasawiyya have been effective not only in individual transformation but also in broader social transformation. Moreover, Ḥamīdullāh’s understanding of the caliphate (khilāfa) is positioned in close relation with sufism, conceived not merely as a political institution but also as a structure that fulfils a function of spiritual guidance and leadership. In this way, the study demonstrates how he interprets sufism and the ṭarīqas as a construct which, beyond an individual experience, possesses significant social and historical dimensions.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Order , Walāya , Iḥsān , Khilāfa

Metodolojik Bağlamda Muhammed Hamidullah'ın Tasavvuf ve Tarikat Tasavvuru

Öz

Bu çalışma 20. yüzyıl İslâm âlimlerinden biri olan Muhammed Hamîdullah’ın tasavvuf ve tarikatlara dair görüşlerini onun ilmî yaklaşımı çerçevesinde sistematik olarak analiz etmektedir. Hamîdullah, özellikle hadis, siyer, İslâm hukuku ve tarih alanlarında verdiği eserlerle tanınsa da tasavvufa dair doğrudan kaleme alınmış bağımsız bir çalışması bulunmamaktadır. Bununla birlikte Hamîdullah’ın İslam düşüncesi içinde tasavvufla kesişen konulara yaklaşımı ve özellikle manevî-ahlakî kavramlara yüklediği anlam onun tasavvufla olan örtük fakat izlenebilir ilişkisini değerlendirmeyi mümkün kılmaktadır. Bu ilişki doğrudan görünür olmasa da eserlerinde kullandığı kavramlar, referans verdiği kişiler ve metot tercihleri tasavvufî düşünceye dair özgün bir bakış geliştirdiğini göstermektedir. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, Hamîdullah’ın tasavvuf ve tarikatlara yönelik yaklaşımını ortaya koymak, onun bu alandaki düşünce altyapısını çözümlemek ve klasik tasavvuf mirasıyla olan ilişkisini değerlendirmektir.
Çalışmanın temel sınırlılığı Hamîdullah’ın tasavvuf ve tarikatlara dair doğrudan yazılmış eserlerinin olmamasıdır. Bu durum verilerin dolaylı kaynaklardan elde edilmesini zorunlu kılmış ve yorumlamayı daha açık bir hâle getirmiştir. İlgili hususlardan hareketle çalışma nitel araştırma yöntemi çerçevesinde yürütülmüş ve betimsel analiz ile eleştirel-yorumlayıcı yöntem birlikte kullanılmıştır. Hamîdullah’ın telif ve tercüme eserleri, mülakatları, sempozyum bildirileri ve hakkında yapılmış akademik çalışmalar taranmış; elde edilen veriler klasik tasavvuf literatürü ile karşılaştırılarak çok katmanlı bir değerlendirme yapılmıştır. Araştırma kapsamı ise doğrudan tasavvuf başlığı altında yazılmış metinlerin olmaması nedeniyle Hamîdullah’ın dolaylı göndermelerine ve kavramsal kullanımlarına dayanmaktadır. Bu yönüyle çalışmayı sınırlayan, Hamîdullah’ın konuya ilişkin düşüncelerin çoğunun belirli bir şekilde sistematik olarak formüle edilmemiş olmasıdır.
Çalışmada elde edilen bulgular, Hamîdullah’ın tasavvufu bireysel içsel bir tecrübenin ötesinde toplumsal ve ahlaki yapının şekillenmesinde işlevsel bir unsur olarak gördüğünü ortaya koymaktadır. Ona göre tasavvuf bireyi zühd, takva ve ihsan gibi değerler etrafında şekillendirirken adalet, merhamet ve manevî rehberlik yoluyla toplumsal barışı ve dengeyi inşa eder. Tarikatlar ise onun nazarında bireyin gönüllü katılımıyla şekillenen, ruhsal gelişimi destekleyen ve tarihsel süreçte İslâm’ın yayılmasında etkin rol oynayan dinamik yapılardır. Mevleviyye, Nakşibendiyye ve Yeseviyye gibi tarikatların bireysel olduğu kadar toplumsal dönüşümde de etkili oldukları vurgulanmıştır. Bunun yanı sıra Hamîdullah’ın hilafet anlayışı sadece siyasi bir oluşum değil aynı zamanda manevî rehberlik işlevi gören bir yapı olarak tasavvufla iç içe konumlandırılmıştır. Böylece o, tasavvuf ve tarikatı tasavvur ederken sadece bireysel bir tecrübeden yola çıkmamış aynı zamanda bu kurumların toplumsal ve tarihsel olarak da nasıl yorumlandığını göz önünde bulundurmuştur.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Tarikat , Velâyet , İhsan , Hilafet

Kaynakça

• Abdürrezzak el-Kâşânî. Muʿcem: ıstilâhâtü’s-sûfiyye. thk. Abdü’l-Âl Şâhin. Kâhire: Dârü’l-Menâr, 1992.
• Câhiz, Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-Tebyîn. ed. Abdüsselâm M. Harun. Kahire, 1968.
• Cürcânî, Ali İbn Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbü’t-Ta’rîfât. thk. İbrahim el-Ebyârî. Lübnan: Darü’r-Reyân li’t-Turâs, 1982.
• Hamîdullah, Muhammed. Allah’ın Elçisi Hz. Muhammed. çev. Ülkü Zeynep Babacan. Ankara: Beyan Yayınları, 2022.
• Hamîdullah, Muhammed. İslâm Anayasa Hukuku. çev. Vecdi Akyüz. Ankara: Beyan Yayınları, 2018.
• Hamîdullah, Muhammed. İslâm Müesselerine Giriş. çev. İhsan Süreyya Sırma. Ankara: Beyan Yayınları, 2018.
• Hamîdullah, Muhammed. İslam’da Devlet İdaresi. çev. Hamdi Aktaş. Ankara: Beyan Yayınları, 2016.
• Hamîdullah, Muhammed. İslâm’ın Doğuşu. çev. Murat Çiftkaya. İstanbul: Beyan Yayınları, 2018.
• Hamîdullah, Muhammed. “Ramazan Orucunun Hikmeti”. çev. Hamza Aktan. İslâm Medeniyeti Dergisi 1/5 (Aralık 1967), 7-13.
• Isfahani, Râgıb el. el-Müfredât fî ğarîbi’l-Kurʾân. Beyrut: Daru’l-Kalem, 1412.
• Kara, Mustafa. Metinlerle Günümüz Tasavvuf Hareketleri. İstanbul: Dergah Yayınları, 2002.
• Kılıç, Sadık. “Muhammed Hamîdullah Deyu Âlim, Zâhid ve Zarif Bir Can Uçtu Ufkumuzdan”. ed. Cevat Özkaya. Umran Dergisi 340 (Aralık 2022), 39-45.
• Kuşeyrî, İmam Ebi Kasim Abdülkerim b. Hevâzin el-. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. ed. Hâlid el-Mansûr. thk. Komisyon. Beyrut: Darü’l-Minhâc, 2017.
• Mengüşoğlu, Metin Önal. “Muhammed Hamîdullah’a Dair Kısa Hatırlamalar”. ed. Cevat Özkaya. Umran Dergisi 340 (Aralık 2022), 30-34.
• Tuğ, Salih. “Vatansız Bırakılan Bir İslam Alimi: Muhammed Hamîdullah; Prof. Dr. Salih Tuğ ile Muhammed Hamidullah ve İslam Peygamberi Üzerine”. 23 Aralık 2009. https://sonpeygamber.info/vatansiz-birakilan-bir-islam-alimi-muhammed-hamidullah
• Tuğ, Salih - Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Muhammed Hamîdullah”. DİA. 44/531-534. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.