Borcun Geciktirilmesine Karşılık Uygulanan Mali Cezanın Fıkhi Açıdan Değerlendirilmesi

Öz

Her sözleşme, taraflar arasındaki yükümlülüklerin teminat altına alındığı güvene dayalı bir ilişki zemininin oluşmasını sağlar. Bu sebeple, sözleşmeden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmesi, sadece ilgili taraflar arasındaki borç ilişkisini düzenlemez, aynı zamanda kişiler arasındaki güven duygusunu pekiştirir ve ticari hayatta istikrarı sağlar. Bir borçlunun, gücü yetmesine rağmen sözleşme yükümlülüklerini vadesinde yerine getirmemesi, alacaklının hem yaşamında hem de ticari faaliyetlerinde maddi ve manevi açıdan zarara maruz kalmasına yol açabilen hukuki bir sorundur. Yaşanan mağduriyetlerin giderilebilmesi için bu soruna çözüm getirilmesi son derece önemlidir. Klasik fıkha bakıldığında, sözleşme yükümlülüklerini ihlal eden borçlulara mali ceza yerine hapis, dayak gibi bedensel ve özgürlüğü kısıtlayan ve mali niteliği olmayan birtakım cezaların uygulandığı görülür. Ancak sözleşme yükümlülüklerini ihlal eden kişilere uygulanan mali niteliği olmayan cezalar, alacaklının zararını gidermekten ziyade, borçlunun gelecekte bu davranışı tekrar etmesine engel olmayı amaçlamaktadır. Bu sebeple, alacaklının doğrudan zararını gidermeyen mali niteliği olmayan cezalar, yaşanan mağduriyetleri gidermeye yönelik bir çözüm önerisi getirmemektedir. Dolayısıyla yaşanan sözleşme ihlali sorunlarına taraflar arasında adaleti sağlayacak şekilde bir çözümün bulunması önem taşır. Değişen ekonomik ve sosyal şartları göz önünde bulunduran ve sözleşme ihlalleri sebebiyle yaşanan mağduriyetlere çözüm bulmaya çalışan günümüz İslam hukuku araştırmacıları, sözleşme ihlallerinin önüne geçebilmek için borcunu vadesinde ve tam bir şekilde yerine getirmeyen kişilere yönelik bir takım mali cezalar ön görmüştür. Ancak bu çözüm önerisi, fukahâ arasında mali ceza uygulamasının câizliğine dair tartışmaları başlatmıştır. Tartışmaların odağında, mali cezanın Allah’ın haram kıldığı bir eylem olan ribâ kapsamına girip girmediğine ve dolayısıyla böyle bir uygulamanın İslami açıdan meşruiyet zeminine dair görüş ayrılıkları yer alır. Bu çalışmada, kasıtlı olarak borcun vadesinde yerine getirilmemesi sebebiyle ortaya çıkan zararların giderilme süreçleri ve böyle bir suç işleyen borçluya uygulanması ön görülen mali cezalar incelenecektir. Araştırmanın temel amacı, sözleşme yükümlülüklerini ihlal eden kişilere yönelik öngörülen mali cezalara dair görüşleri fıkhın genel prensipleri çerçevesinde incelemektir. Bu doğrultuda, ihlalden kaynaklı mağduriyetleri gideren ve taraflar arasında adaleti sağlayan mali bir ceza uygulamasının sınırlarını belirleyerek somut bir çözüm önerisi sunmak hedeflenmektedir. Elde edilen bulgular, mali ceza uygulamasının câizliği konusunda fukahâ arasında görüş farklılığının bulunduğunu ortaya koymaktadır. Fukahânın bir kısmı, ribâ endişesi sebebiyle mali ceza uygulamasını câiz görmezken bazı fukahâ ise, alacaklının maruz kaldığı maddi ve manevi zararları dikkate alarak tazminat ve caydırıcılık amaçlı mali ceza uygulamasının câiz olduğunu söylemiştir. Mali ceza uygulamasının câiz olduğu yönünde görüş bildiren fukahâ arasında da bu cezanın hukuki niteliği, hangi tür sözleşmelerde talep edilebileceği ve tahsil edilen bedelin nerelerde kullanılmasının gerektiği konusunda farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Çalışmanın sonucunda, sözleşme sorumluluklarını ihlal ederek suç işleyen kişilere ceza olarak; borçlunun, borç miktarına denk bir malını alacaklıya teslim etmesi ve alacaklının da bu malı, ödemenin yapılmadığı süre kadar elinde tutması, süre dolunca da alınan malı borçluya geri vermesi şeklinde bir yöntemin uygulanması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu çözüm yönteminin taraflar arasında adaleti tesis etme noktasında en isabetli seçenek olduğu düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Mali Ceza
• Sözleşme
• Borç
• Cezâî Şart

The Sharia Assessment of Financial Penalties Applied for Late Payment of Debts

Öz

Each contract establishes a relationship based on trust, securing the obligations between the parties. Therefore, the fulfilment of obligations arising from the contract not only regulates the debt relationship between the parties but also strengthens the sense of trust between individuals. A debtor's failure to fulfil their contractual obligations on time, despite having the means to do so, is a legal problem that can cause material and moral damage to the creditor, both in their personal life and in their commercial activities. It is important to find a solution to this problem in order to remedy the damage suffered. Looking at classical Islamic jurisprudence, it is seen that debtors who breach their contractual obligations are subject to physical and liberty-restricting penalties such as imprisonment and corporal punishment, rather than financial penalties. However, the non-financial penalties imposed on those who breach their contractual obligations aim to prevent the debtor from repeating this behaviour in the future, rather than compensating the creditor for their loss. For this reason, penalties that are not financial in nature and do not directly compensate the creditor for their loss do not offer a solution to remedy the harm suffered. Therefore, it is important to find a solution to contractual breach issues that ensures justice between the parties. Taking into account the changing economic conditions and seeking solutions to the grievances caused by breaches of contract, contemporary jurists have envisaged financial penalties for those who fail to fulfil their debts on time in order to prevent breaches of contract. However, this proposed solution has sparked debates among jurists regarding the permissibility of imposing financial penalties. At the centre of the debate are differing views on whether financial penalties fall within the scope of riba, an act deemed unlawful by Allah. This study will examine the processes for compensating for damages arising from the deliberate failure to fulfil debts on time and the financial penalties envisaged for offenders. The primary aim of this study is to examine views on the financial penalties prescribed for those who breach contractual obligations within the framework of the general principles of Islamic jurisprudence. In this regard, the objective is to propose a concrete solution by defining the limits of a financial penalty system that remedies the harm caused by such breaches and ensures justice between the parties. The findings reveal that there is a difference of opinion among jurists regarding the permissibility of financial penalties. While some jurists do not consider financial penalties permissible due to concerns about usury, some jurists have stated that financial penalties for the purposes of compensation and deterrence are permissible, taking into account the material and moral damages suffered by the creditor. Among the jurists who express the view that the imposition of a financial penalty is permissible, there are differing approaches regarding the legal nature of this penalty, the types of contracts in which it may be demanded, and where the collected amount should be used. The study concluded that, as a penalty for individuals who commit offences by breaching their contractual obligations, a method should be applied whereby the debtor hands over to the creditor property equivalent in value to the amount of the debt, and the creditor retains this property for as long as the payment remains outstanding, returning it to the debtor once the period has elapsed. It is considered that this solution is the most appropriate option for establishing fairness between the parties.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• Financial Penalty
• Contract
• Debt
• Penal Clause

Kaynakça

1. AAOIFI. Faizsiz Finans Standartları. İstanbul: TKBB Yayınları, 2024.
2. Anzî, Ayyad b Assaf b Mukbil. eş-Şurûtü’t-ta’vîzıyye fi’l-muâmelâti’l-mâliyye. 2 Cilt. Riyad: Dâru Künûzi İşbiliyâ (Künûzu İşbiliyâ), 2009.
3. Araz, Yunus. “Katılım Bankalarında Geri Ödenmeyen Borç İşlemlerinde Cezâî Şart mı Yoksa Muhtemel Kârın (Menfaatin) Tazmini mi?” Tevilat Dergisi 4/1 (2023), 243-276.https://doi.org/10.53352/tevilat.1307576.
4. Aslan, Zübeyir. “İslâm Hukukunda Ta‘zîr Kapsamında Mali Cezaların Uygulanması Üzerine Bir İnceleme”. Tokat İlmiyat Dergisi 13/1 (30 Haziran 2025), 183-205. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1630679.
5. Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed Bedrüddîn. ʿUmdetü’l-ḳârî fî şerḥi Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru'l Kütübi'l İlmiyye, 2001.
6. Bayındır, Abdulaziz. Ticaret ve Faiz. İstanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2010.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. 7 Cilt. Beyrut: Darü'r-Risaletü'l-Alemiyye, 1994.
8. Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn. Keşşâfü’l-ḳınâʿ ʿan metni’l-İḳnâʿ. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l Hadis, 1968. Cündî, Muhammed eş-Şehhât. Dâmânü’l-akd ve’l-mes’ûliyyetü’l-akdiyye fi’ş- şerî‘ati’l-islâmiyye. Kahire: Dâru’n-Nehda’l Arabiyye, 1990.

9. Cüveynî, Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh. Nihâyetü’l-maṭlab fî dirâyeti’l-meẕheb. thk. Abdülazim Mahmud ed-Dib. Beyrut: Darü'l-Minhac, 2007.
10. Dalgın, Nihat. Gündemdeki Tartışmalı Dini Konular 2 (Ticaret Hayatımız). İstanbul: Ensar Neşriyat, 2021 Darîr, Sıddîk Muhammed Emîn. “eş-Şartu’l-cezâî”. Mecmau’l-Fıkhi’l-İslâmî, 2/12 (2000), 47-87.
11. Darîr, Sıddîk Muhammed Emîn. “el-İttifâku ‘alâ ilzâmi’l-medîni’l-mûsiri bi te‘vîdı darari’l-mümâtale”. Mecelletü Câmiati el-Melik Abdilazîz mehadi iktisâdi’l-islâmî 3/1 (1991).
12. Dereci, Mustafa. “İslami Finansta Gecikme Cezası Uygulamaları”. Bilgi Ekonomisi ve Yönetimi Dergisi 15/2 (2020), 131-142.
13. Döndüren, Hamdi. “İslâm’da Para-Kredi, Faiz ve Enflasyon İlişkileri”. İslâmi Araştırmalar Dergisi 3 (Ocak 1987), 56-70.
14. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Maslahat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/79-94. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
15. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen. 4 Cilt. Delhi: el-Matbaatu’l-Ensâriyye, 1905.
16. Efendi, Ali Haydar. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. 4 Cilt. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 2003.
17. Ertürk, Kübra. “Katılım Bankalarında Uygulanan Murâbaha Sözleşmesinde Riskin Ortaya Çıkışı”. Kilitbahir Dergisi 27 (2025), 34-49. 10.5281/zenodo.17155464.
18. Esen, Hüseyin. İslâm Hukukunda Mâlî Cezalar. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1996.
19. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿAyn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
20. Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Hatîbüddehşe Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Hamevî. el-Miṣbâḥu’l-münîr fî ġarîbi’ş-Şerḥi’l-kebîr li’r-Râfiʿî. Beyrut: el-Mektebetu Lübnan, 2010.
21. Fîrûzâbâdî, bü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb. el-Ḳâmûsü’l-muḥîṭ. Beyrut: Dâru’l-Hadis, 2008. Günenç, Halil. Mevsuatü’l-fıkhiyyeti’l-müyessere. 2 Cilt. İstanbul: Seha Neşriyat, 1992.
22. Hamedâtî, Şebihenâ Mâulayneyn. “eş-Şartü’l-cezâî ve muhtelifu suverihi ve ahkâmuhu”. MMFİ 12/2 (2000), 9-45.
23. Hamevî, Üsâme. eş-Şartü’l-cezâî ve sultatü’l-kadi fi ta’dilihi : dirase mukarene fi’l-fıkhi’l-İslami ve’l-kanun. Dımaşk: Darü’l-Hayr, 1997.
24. Hasaneyn, İzzet. Nazariyyetü’l-amme li’l-cerime beyne’ş-şeria ve’l-kanûn. Riyâd: Dârü’l-Ulum, 1984.
25. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşkî. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. 10 Cilt. Beyrut : Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1994.
26. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. thk. Adil Mürşid. 5 Cilt. Beyrut: Dâru'r Risâleti'l Alemiyye, 2009.
27. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfî. Lisân’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır,1993.
28. İbn Nâcî, Ebü’l-Kâsım b. Îsâ b. Nâcî et-Tenûhî el-Kayrevânî. et-Tenûḫî ʿalâ Mutuni’r-Risâle. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. 2 Cilt. b.y.: y.y., 2007.
29. İbn Neccâr, Ebû Bekr Takıyyüddîn Muhammed b. Ahmed b. Abdilazîz el-Fütûhî. Müntehe’l-irâdât. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1999.
30. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Ahmed el-Kurtubî. Muḳaddimât. thk. Muhammed Huccî. 3 Cilt. Lübnan: Dârü'l Garbi'l İslâmî, 1988.
31. İrşîd, Mahmûd Abdülkerim Ahmed. eş-Şamil fî muamelati ve ameliyyati’l-mesarifi’l-İslâmiyye. Amman: Dârü’n-Nefâis, 2001.
32. Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs. ez-Ẕaḫîre. thk. Muhammed Hacci. 14 Cilt. Beyrut: Dârü'l-Garbi'l-İslâmî, 1994.
33. Karaman, Hayreddin. Hayatımızdaki İslâm. İstanbul: İz Yayıncılık, 2002.
34. Komisyon. Ebhâs Heyeti Kibari’l- ulamâ. Riyad: Dâru’z-Zâhim, 2005.
35. Komisyon. Mecelletü Mecmaʿi’l-fıḳhi’l-İslâmî. 40 Cilt, 1986.
36. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb. el-Ḥâvi’l-kebîr. thk. Mahmud Matraci. 22 Cilt. Beyrut: Dâru’l Fikr, 1994.
37. Mâzerî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Ömer et-Temîmî es-Sıkıllî. Şerḥu’t-Telḳîn. thk. Muhammed Muhtar es-Selami. 3 Cilt. Tunus: Darü'l-Garbi'l-İslami, 2008.
38. Meni’, Abdullah b. Sülayman. Buhûs fî’l-iktisâd el-İslâmî. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1996.
39. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. es-Sünen. 10 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
40. Osmânî, Muhammed Takî. Buhus fî kazâyâ fıkhiyye muasıra. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1998.
41. Öztürk, Abdülvahhab vd. İslamda Emek ve İşçi-İşveren Münasebetleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1986. 266
42. Ruaynî, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed. Taḥrîru’l-Kelâm fî Mesâʾili’l-İltizâm. thk. Abdusselâm Muhammed eş-Şerîf. Beyrut: Dârü'l Garbi'l İslâmî, 1984.
43. Sabri, Muhammed Hafız. el-Mukârenât ve’l-mukâbelât beyne ahkami’l-murâfeât ve’l-muâmelât ve’l-hudûd fi şeri’l-yehud. Mısır: Matbaatu’l Hindiyye, 1902.
44. Senhûrî, Abdürrezzâk Ahmed Senhûrî. el-Vasîṭ. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1971.
45. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsûṭ. 30 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Marife, 1431.
46. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. el-Müheẕẕeb fî fıḳhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. 2 Cilt. Kahire: Mustafa el-Babi el-Halebi, 1959.
47. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b İsa b Sevre es-Sülemi Tirmizî, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
48. Tunç, Hüseyin. Katılım Bankacılığı Felsefesi, Teorisi ve Türkiye Uygulaması. İstanbul: Nesil Yayınları, 2016.
49. Yaran, Rahmi. İslam Hukukunda Borçlunun ve Alacaklının Temerrüdü. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994.
50. Yemenî, Muhammed b Abdülaziz Sa’d. eş-Şartü’l-cezai ve eseruhu fi’l-ukudi’l-muasıra : dirase fıkhiyye muasıra. Riyad : Dâru Künûzi İşbiliyâ, 2006.
51. Zerkâ, Mustafâ b. Ahmed b. Muhammed. “Hel Yükbelu Şeran el-Hükmü ala’l-Medîni’l mumâtıl bi’t-Taviz”. Mecelletu ebhâsi’l iktisâdi’l islâmî 2/2 (1405).
52. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh. el-Mens̱ûr fi’l-ḳavâʿid. 3 Cilt. Kuveyt: eş-Şuunü'l İslâmiyye, 1982.
53. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed. Şerḥu’z-Zerkeşî ʿalâ Muḫtaṣari’l-Ḫıraḳî. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü'l-Ubeykan, 1993.
54. Zühaylî, Muhammed. Mevsûatu kazâyâ islamiyye muâsıra. Dımaşk: Dârü’l-Mektebi, 2009.
55. Zühaylî, Vehbe. Kazâya’l-fıkh ve’l-fikri’l-muâsır. Dımaşk: Darü’l-Fikr, 2006.
56. Zühaylî, Vehbe. el-Muamelâtü’l-mâliyye el-muâsıra. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 3. Basım, 2006.