Esrâr Dede’nin Bir Gazelinde Tasavvufi Sessizlik Estetiği, Anlam ve Hakikatin Poetik İfadesi

Öz

Klasik Türk şiirinde tasavvufi düşüncenin derin etkileri, sessizliğin ve dinginliğin birleşimiyle insan ruhunda büyük bir coşkuyla hissedilir. Sessizlik, sadece bir suskunluk değil hakikatin, tefekkürün ve ilahi tecellinin zemini olarak edebi eserlerde işlenmektedir. Söz gelimi, Esrâr Dede'nin şiirlerinde sükût çoğu zaman kelimenin kifayetsizliğine işaret ederken mana âlemine geçişin bir eşiği olarak da resmedilmektedir. Şairin mistik tecrübesi, mutasavvıf kimliği ile yazdıkları elbette sözün ötesinde bir sezgiye hatta manevi bir lütfa dayanır. Bu lütuf, ilahi olanla kurulan ilişkinin merkezinde yer alır. Bu çalışmada, 18. yüzyıl Mevlevi şairi Esrâr Dede Divanı’nda yer alan “Hâmûş” redifli gazel merkez alınarak, “sükût” ve “lütuf” kavramlarının poetik karşılıkları incelenecek ve tasavvuftaki sessizliğin estetik duruşu hakkında bilgi verilecektir. Klasik gazel formu içerisinde sükûtun nasıl estetik bir unsur hâline geldiğini ve mağfiretle nasıl iç içe geçtiği gösterilmeye çalışılacaktır. Sözün sükûta, sükûtun da hikmete dönüştüğü mısralar; şiirin hem yapısal hem de metafizik düzlemde dönüşüm geçirdiğini gösteren ifadelerdir. Bu bağlamda Esrâr Dede’nin şiirleri hem tasavvufi sessizlik estetiğinin hem de lütuf merkezli bir ontolojinin izlerini taşır. Sessizliğin söyleyişe, yokluğun varlığa dönüştüğü bu şiirlerde dil, aşkın olanın izini sürmenin aracı değil, çoğu zaman engeli olarak da görünür. Dolayısıyla bu çalışmada, Esrâr Dede’nin gazelinden hareketle, klasik Türk şiirinde tasavvufi sessizliğin estetik ve metafizik derinliği ortaya koymaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Esrâr Dede
• Hâmûş
• Hakikat
• Estetik

Sufi Aesthetics of Silence in Classical Turkish Poetry/Poetic Expression of Meaning and Truth: The Esrâr Dede Example

Abstract

This study explores the aesthetic and metaphysical dimensions of Sufi silence in classical Turkish poetry through a close reading of a ghazal by Esrâr Dede, an 18th-century Mevlevi poet. In this poem, which features the redif hâmûş (silent), silence is not merely the absence of speech but a spiritual state that opens the way to contemplation, truth, and divine grace. Esrâr Dede’s verse reflects a mystical intuition rooted in his Sufi identity, where silence marks both the limits of language and the threshold to meaning. The research examines how concepts such as “silence” (sükût) and “grace” (lütuf) are poetically manifested and how silence, as an aesthetic posture, becomes integral to the structure and metaphysics of the classical ghazal form. In this context, silence transforms from negation into presence, from absence into expression, and becomes a symbol of divine forgiveness (mağfiret). Rather than a passive state, silence emerges as an active spiritual and poetic force. The analysis reveals how Esrâr Dede’s poetry embodies both the Sufi ideal of silent wisdom and an ontology shaped by divine mercy, showing that language itself may hinder, rather than help, the journey toward the transcendent.

Keywords

• Esrâr Dede
• Silent
• Reality
• Aestetic

Kaynakça

1. Açıl, Berat. Osmanlı'da Estetik ve Poetika: Kelam, Mucize, Zorunluluk, İstanbul: İLEM Yayınevi, 2018.
2. Aksoy, Hasan. “Esrâr Dede”, TDV İslam Ansiklopedisi. C.11.s.432-434. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
3. Ateş, Süleyman. Mecazdan Hakikate İlahi Aşk. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 2008.
4. Ay, Alper. Bir Bakışın Serencâmı: Edebiyatta Gamze Tasavvufta Nazar, İSTEM s.42, ss.165-184. 2013.
5. Ayvazoğlu, Beşir. Aşk Estetiği. İstanbul: Kapı Yayınları, 2017.
6. Bozkurt, Kenan. Fuzuli’de Güzellik Tasavvuru. İstanbul: Sonçağ Akademi, 2022.
7. Chittick, William. Varolmanın Boyutları. Tasavvuf ve Vahdet-i Vücûd Üstüne Yazılar. İstanbul: İnsan Yayınları, 2019.
8. Demirci, Mehmet . “Hâl”, TDV İslam Ansiklopedisi. C.15.s.216-218. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.

9. Demirli, Ekrem. İbn Arabi, Fütuhat-ı Mekkiye c.7. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
10. Güllük, Derya. “Türk Romanında Mevlânâ ve Mevleviliğin Görünüm Biçimleri”, Mevlevilik, Mevlânâ ve Şeyh Galip Üzerine İncelemeler. (Ed. Mücahit Kaçar, Ömer Arslan, Yasemin Karakuş). İstanbul Üniversitesi Yayınevi.s.161-188. 2022.
11. Güngör, Erol. İslam’ın Tasavvuf Meseleleri. İstanbul: Ötüken Yayınları. 2011.
12. Horata, Osman. “Esrâr Dede, Mehmed”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 2013. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/Esrâr-dede-mehmed
13. İbnu’l-Kayyim el-Cevziyye. Âşıklar, Ravdatu’l-Muhibbîn,(çev. Feyzullah Demirkıran,Savaş Kocabaş). İstanbul: Şule Yayınları, 2013.
14. İmam Gazali. Düşünme, Konuşma ve Söz Üzerine, El-Me’ârifü’l-Akliyye (çev. Ahmet Kamil Cihan). İstanbul: İnsan Yayınları, 2017.
15. Koyuncu, Fatih. “Yunus Emre’nin Şiirlerinde Nazar Kavramı”, Uluslararası Yunus Emre ve Anadolu’da Türk Yazı Dilinin Gelişimi Sempozyumu. 04-06.10.2018. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, 2018.
16. Köse, Saffet. “Sükût”, TDV İslam Ansiklopedisi, c.38, s.51-53. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
17. Özavfar, Mehmet Emin ve Ünal, İsmail Hakkı, Erol, Bünyamin. Hadislerle İslam.c.3, s.435.Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2020.
18. Özkan, Ahmet. “Susmanın ve Konuşmanın Ölçüsü: Samt”. EKEV Akademi Dergisi. S.86, ss.57-69. 2021.
19. Schimmel, Annemaria. Tasavvuf Notları (çev. Dilara Yabul). İstanbul: Sufi Yayınları, 2018.
20. Şemsî Tebrizî. Makâlât (çev. Mehmed Nuri Gençosman). İstanbul: Ataç Yayınları, 2019.
21. Şıhıyeva, Seadet. “Hamûş” Mevlânâ’nın Mahlası mıdır?, Uluslar arası Mevlânâ ve Mevlevilik Sempozyumu / International Symposium on Mawlana Jalal al-Din Rumi and Mawlawism (26-28 Ekim 2007), Bildiriler/Papers, Şanlıurfa: Harran Ü. İlahiyat Fakültesi, , I/57-70. 2008.
22. Uluç, Tahir. İbn Arabî’de Sembolizm, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015.
23. Uludağ, Süleyman. Tasavvufun Dili. İstanbul: Ensar Yayınları,2016.
24. Yetik, Erhan. “Hayret”. TDV İslam Ansiklopedisi, c.17, s.60-61. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
25. Yıldırım, Ali. “Şeyh Galip’in Şiirlerinde Mevlânâ Esintisi”, Mevlevilik, Mevlânâ ve Şeyh Galip Üzerine İncelemeler. (Ed. Mücahit Kaçar, Ömer Arslan, Yasemin Karakuş). İstanbul Üniversitesi Yayınevi ss.493-520: 2022.
26. URL1:https://hadiskitaplari.com/ara?q=Konu%C5%9Fmas%C4%B1n%C4%B1+%C3%B6%C4%9Frendi%C4%9Finiz+gibi%2C+susmay%C4%B1+da+%C3%B6%C4%9Frenin
27. URL2: https://kalemtirasdergi.com/kategoriler/deneme/ssst-sessizlik/