Ahmet Mithat Efendi’nin Üç Romanında Adalet ve Ceza Anlayışı: “İntikam”

Öz

İnsanın adil bir dünyada yaşama isteğinin neticesinde geliştirdiği ceza mekanizmalarından biri intikamdır. İnsanlık tarihinin en ilkel ceza mekanizması addedilen ve insanın dürtülerinden biri olduğuna inanılan bu mefhum, Eski Yunan’dan itibaren edebî metinlerde de gündeme getirilen başlıca konulardandır. İntikam olgusu metinlerde kimi zaman meşruluğu yönünden sorgulanmış kimi zaman ise adaleti sağlayan bir ceza yöntemi olarak sunulmuştur. Her iki tavra, Türk edebiyatından örneklerde de rastlanmaktadır. Bilhassa eserlerini devletin devamını toplumun nizamında görerek halkı eğitmek amacıyla kaleme alan Ahmet Mithat Efendi de bu kavramın meşruluğunu, gerçekleştirenin toplumsal değerlere yakınlığı ve uzaklığı, rolüne ve niyetine göre sorgulayanlardan biridir. Zira bu kavramları ferdî plandan ziyade, toplumsal ve ahlâkî perspektiften değerlendirmiştir. O, intikamı milletin birbirine kenetlenmesini sağlayan değerleri tehdit edeni ortadan kaldırmak için kullanır; fakat bu hususta insan eliyle alınan intikamdan yana olmadığını, onun yerine “ilahî intikam” dediği adalet sisteminin tecelli etmesini beklemenin doğru bir yol olduğunu ima eder. Lakin toplumun sürekliliği için verilen mücadelede her şeyin mübah olacağına dair inancı kimi zaman eylemi ilahî güce bırakmasını engellemiştir. Bu çalışmada da Ahmet Mithat Efendi’nin intikam olgusuna bakış açısı örnekler ve nedenleri ortaya konacaktır. Bunun için intikam ve adalet kavramını olayların merkezine aldığı Dünyaya İkinci Geliş Yahut İstanbul’da Neler Olmuş, Dürdane Hanım, Gürcü Kızı yahut İntikam romanları seçilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk edebiyatı
• Ahmet Mithat Efendi
• intikam
• adalet
• ilahî adalet

Ahmet Mithat Efendi’s Concept of Justice and Punishment In Three Novels: “Revenge”

Abstract

The concept of revenge can be understood as a form of retribution that has emerged as a response to the fundamental human desire to inhabit a just world. It is widely considered to be one of the most primitive forms of punishment and is believed to be a human instinct. The theme of revenge has been a major theme in literature since ancient Greece. The legitimacy of revenge has been called into question in various literary works, yet at other times, it is presented as a means of ensuring justice. Examples of both attitudes can be found in Turkish literature. Ahmet Mithat Efendi, an early proponent of public education who espoused the notion that the stability of the state was contingent upon the maintenance of social order, was among the intellectuals who challenged the legitimacy of this concept. This challenge was based on the perpetrator's proximity or distance from social values, their role, and their intentions. This is due to the fact that he has evaluated these concepts from a social and moral perspective rather than an individual one. The utilisation of retribution as a means of eradicating those who pose a threat to the values that serve as the foundation for the nation's cohesion is a strategic approach employed by the subject. However, the author suggests that seeking personal retribution is not the optimal course of action and that it is preferable to allow justice to run its natural course, a concept that is termed 'divine revenge'. Nevertheless, his conviction that all means are justified in the pursuit of societal continuity occasionally hinders his inclination to entrust matters to divine intervention. The present study will examine Ahmet Mithat Efendi's perspective on the concept of revenge, providing examples and explanations to illustrate this. In this regard, the novels Dünyaya İkinci Geliş Yahut İstanbul'da Neler Olmuş, Dürdane Hanım, Gürcü Kızı Yahut İntikam have been selected, as they place the concepts of revenge and justice at the centre of the events.

Keywords

• Turkish literature
• Ahmet Mithat Efendi
• revenge
• justice
• divine justice

Kaynakça

1. Ahmet Mithat. Dünyaya İkinci Geliş Yahut İstanbul’da Neler Olmuş. İstanbul, 1875.
2. Ahmet Mithat. Dürdane Hanım. İstanbul, 1882.
3. Ahmet Mithat. Gürcü Kızı Yahut İntikam. İstanbul, 1898.
4. Baki, Betül. “Nietzsche’de Adaletin Dönüşümü”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum / Education And Society In The 21st Century. 13/39 (2024), 571-592.
5. Cevizci, Ahmet. Paradigma Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2005.
6. Du Bois, Cora. The Peoples of Alor. New York: Harper & Row, 1961.
7. Enginün, İnci. Yeni Türk Edebiyatı Tanzimat’tan Cumhuriyet’e (1839-1923). İstanbul: Dergâh Yayınları, 2012.
8. Elgat, Guy. Nietzsche’s Psychology of Ressentiment: Revenge and Justice in On the Genealogy of Morals. New York: Routledge. 190 P, 2017. https://doi.org/10.4324/9781315192222.

9. Elster, Jon. ‘Norms of Revenge’. Ethics 100. 100/4, 1990, 862-885.
10. Fürer-Haimendorf, Christoph von. Moral and Merit: A Study of Values and Social Controls in South Asian Societies. Chicago: University of Chicago Press, 1967.
11. Güriz, Adnan. Adalet Kavramı. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 2013.
12. Hatıl, İrem. “İntikamın İzleri: Tanzimat Romanlarında Adalet ve Hesaplaşmanın Yansımaları”. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 10/1 (2025), 125-140. https://doi.org/10.70916/buefd.1701153.
13. Hoebel, E. Adamson. The Law of Primitive Man: A Study in Comparative Legal Dynamics. Cambridge, MA: Harvard University Press. 1954.
14. Honderich, Ted. Punishment: The Supposed Justifications. London: Pluto Press, 2005.
15. Kubbealtı Vakfı. “Adalet”. Kubbealtı Lügati. Erişim [30 Haziran 2025]. https://lugatim.com/s/adalet.
16. Lacey, Nicola. State Punishment. London: Routledge, 1994.
17. Nietzsche, Friedrich. Putların Alacakaranlığı. çev. Mustafa Üzel. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2010.
18. Nietzsche, Friedrich. Ahlâkın Soykütüğü. çev. Zeynep Alangoya. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2011.
19. Okay, Orhan. Batı Medeniyeti Karşısında Ahmet Mithat Efendi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
20. Parla, Jale. “Don Kişot gene seferde, bu kez İstanbul’da: Don Kişot: Çengi”, Don Kişot’tan Bugüne Roman. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
21. Platon. Devlet. çev. S. Eyüboğlu-M. A. Cimcoz. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2010.
22. Russell, Luke. Kötülük. çev. Bülent O. Doğan. İstanbul: Türkiye İş Bankası, 2024.
23. Solomon, Robert C. Adalet Tutkusu-Toplum Sözleşmesinin Kökenleri ve Temelindeki Duygular. çev. Ertuğ Altınay, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2004.
24. Tanpınar, Ahmet. Hamdi. 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
25. Ten, Chin Liew. Crime, Guilt, and Punishment. Oxford: Clarendon Press, 1987.
26. Türk Dil Kurumu. “Adalet”. Güncel Sözlük. Erişim [30 Haziran 2025]. https://sozluk.gov.tr/.
27. Vlastos, Gregory. ‘Socrates’ Rejection of Retaliation’, in his Socrates: Ironist and Moral Philosopher, Ithaca: Cornell University Press, p. 186, 1991.
28. Vidmar, Neil. “Retribution and Revenge”, Handbook of Justice Research in Law, edited by Sanders and Hamilton, New York: Kluwer Academic / Plenum Publishers, 2000.
29. Yusoğlu, Nebahat. “Ahmet Mithat Efendi’nin Macera Romanlarında İntikam”. Acta Turcica. y. III, s.1/2, 2011. https://actaturcica.wordpress.com/wp-content/uploads/2020/01/iii_1b_9.pdf.
30. Zaibert, Leo. “Punishment and Revenge”, Law and Philosophy. 25: 81–118, 2006. DOI: https://doi.org/10.1007/s10982-004-6727-7.