JÖN TÜRK ROMANI ÖRNEĞİNDE AHMET MİDHAT EFENDİ VE PRAGMATİZM

Pragmatizm, sosyal yaşamın uygulama alanında var olan, fakat kuramsal anlamda geç hayata geçirilmiş düşünme sistemlerinden biridir. Faydacılık ya da yararcılık şeklinde dilimize aktarılan bu akım, edebî metinlerin oluşum sürecine birtakım katkılar sunmuştur. Henüz kuramsallaşmadan önceki haliyle düşünce sisteminde yansımaları görülen, sonrasında ise metinlerdeki somut varlığı tespit edilebilen bu akımın, edebî metinlerdeki ifade ediliş şekli dikkat çekicidir. Bilhassa bazı dönemlerde verilen eserlerde daha çok gündeme geldiği görülen akımın, Türk edebiyatındaki varlığı Tanzimat döneminde tamamen belirginleşmiştir. Bu dönem yazarlarından Ahmet Midhat Efendi, faydayı azımsanmayacak düzeyde önemseyen yazarlardan biri olarak, pragmatist felsefe açısından döneminin ilk akla gelen isimlerinden olmuştur. Yazarın eserlerindeki pragmatist söylemi ve bunun bireye ve topluma katkısı, yazarın pragmatist bakış açısının somut göstergeleri olarak kabul edilebilir. Birçok türde eser vermiş olan yazarın, romanlarındaki pragmatist söylem okurlara felsefeyi anlatır niteliktedir. Yazarın diğer romanlarında da mevcut olan bu söylem, tek bir roman örneğinden hareketle mercek altına alınmıştır. Bu çalışmada, yazarın son romanı olan Jön Türk’ten hareketle Ahmet Midhat Efendi’nin pragmatist söylemine dikkat çekilmiştir.