Araştırma Makalesi

“Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh”

Cilt: 23 Sayı: 1 30 Haziran 2025
Hadis Tetkikleri Dergisi Kapak
Hadis Tetkikleri Dergisi
PDF İndir
AR TR

“Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh”

Öz

Bu araştırma, İbnü’s-Salâh’ın ‘muztarib/المضطرب’ terimini nasıl tanımladığını incelemeye amaçlamaktadır. İbnü’s-Salâh, ‘muztarib/المضطرب’ terimine yaptığı tanım tetkik edilince, eksik olduğu, bu nedenle de hüküm ve uygulamalarda bir takım eksikliklere yol açtığı tespit edilmiştir. İbnü’s-Salâh yaptığı tanımlamada, râvîyeler arasını uzlaştırma imkânının olmaması şartını belirtmemiştir. Yani, bu şart gerçekleştiğinde hadis ‘muztarıp’ olur, aksi takdirde hadis muztarib olmaz şartını açıklamamıştır. Ayrıca Hafız Es-Sehâvî, bu eksikliğe dikkat çekmiş ve doğru tanımın kendi tanımı olduğunu belirterek bunu bir örnek üzerinde uygulamıştır. Sehâvî ise, bu bilgileri hocası İbn Hacer’den almıştır. İbn Hacer, İbnü’s-Salâh’ın Ulûmu’l-Hadîs’i üzerine notlar yazmış ve Sahîh-i Buhârî üzerinde çalışmıştır. İbn Hacer, Sahîh-i Buhârî’de, hâfıza veya sayı bakımından güvenilir râvîler arasında eşitlik olduğunda toplama yöntemini benimsemiştir. Bu yöntemle, râvîler arasındaki sorunları çözmüş ve bu yöntemi sürekli bir kural haline getirmiştir. Hâfız el-Alâ’î de aynı yöntemi ‘kulleteyn hadisi’ üzerine uygulamış ve başlangıçta râvîler arasında eşitlik olduğunda tereddüt ettikten sonra toplama yöntemini benimsemiştir. Nevevî de Müslim’in rivâyet ettiği bir hadis üzerine aynı yöntemi uygulamıştır. Hâfız İbn Hacer, el-Alâ’î ve Nevevî, eski muhaddislerin râvîler arasındaki farklılıklar karşısında izlediği yöntemleri incelemiş ve toplama veya tercih yöntemlerini benimsemişlerdir. Yani Muhaddisler karîneler neyi güçlendirse ona göre hareket ederler. Bu yöntemi benimseyen muhaddislerden bazıları: İmâm Alî b. el-Medînî, Buhârî, Ebû Hâtim er-Râzî, İbn Hibbân, Dârekutnî ve Beyhakî’dir. Yani, Râvîler arasında eşitlik olduğunda toplama yöntemini kullanmışlardır. Bu nedenle, Hafız İbn Hacer, râvîler arasında eşitlik olduğunda toplama yönteminin sürekli bir kural olduğunu belirtmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. 1-إبراهيم مصطفى، أحمد الزيات، حامد عبد القادر، محمد النجار، المعجم الوسيط، تحقيق: مجمع اللغة العربية، ط. دار الدعوة.
  2. 2- ابن أبي حاتم، عبد الرحمن بن محمد، الحنظلي، الرازي، رسالة الدكتوراة تحقيق جزء من علل ابن أبي حاتم من أول المسألة (1089) إلى نهاية المسألة رقم (1239)، تحقيق: د. علي بن عبد الله الصياح، ط. كلية أصول الدين – قسم السنة وعلومها -جامعة الملك سعود- الرياض.
  3. 3- ابن أبي حاتم، عبد الرحمن، علل الحديث، تحقيق: سعد بن عبد الله الحميد، وخالد بن عبد الرحمن الجرنسي، ط. مكتبة الملك فهد الوطنية – الرياض، 1427هـ- 2006م.
  4. 4- ابن حجر، أبو الفضل، أحمد بن علي، العسقلاني، النكت على كتاب ابن الصلاح، تحقيق: ربيع بن هادي عمير المدخلي، ط. عمادة البحث العلمي بالجامعة الإسلامية- المدينة المنورة، 1404هـ- 1984م.
  5. 5- ابن حجر، أبو الفضل، أحمد بن علي العسقلاني، فتح الباري شرح صحيح البخاري، ط. دار المعرفة- بيروت، 1379هـ.
  6. 6- ابن الصلاح، أبو عمرو، عثمان بن عبد الرحمن، معرفة أنواع علوم الحديث، تحقيق: نور الدين عتر، ط. دار الفكر- سوريا، 1406هـ- 1986م.
  7. 7- ابن منظور، جمال الدين، أبو الفضل، محمد بن مكرم، لسان العرب، ط. دار صادر – بيروت، 1414هـ.
  8. 8- د. أحمد معبد، 07- الجمع بين الوجهين وخطوات كشف العلة- محاضرات العلل بالدراسات عام 1444هـ. Youtube

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Hadis

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

30 Haziran 2025

Gönderilme Tarihi

12 Aralık 2024

Kabul Tarihi

30 Haziran 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 23 Sayı: 1

IZ

https://izlik.org/JA27RF55SH

Kaynak Göster

RIS / Bibtex
APA
Nuermaımatı, A. (2025). “Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh”. Hadis Tetkikleri Dergisi, 23(1), 25-44. https://izlik.org/JA27RF55SH
AMA
1.Nuermaımatı A. “Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh”. HTD. 2025;23(1):25-44. https://izlik.org/JA27RF55SH
Chicago
Nuermaımatı, Awazıahung. 2025. “‘Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh’”. Hadis Tetkikleri Dergisi 23 (1): 25-44. https://izlik.org/JA27RF55SH.
EndNote
Nuermaımatı A (01 Haziran 2025) “Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh”. Hadis Tetkikleri Dergisi 23 1 25–44.
IEEE
[1]A. Nuermaımatı, “‘Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh’”, HTD, c. 23, sy 1, ss. 25–44, Haz. 2025, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA27RF55SH
ISNAD
Nuermaımatı, Awazıahung. “‘Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh’”. Hadis Tetkikleri Dergisi 23/1 (01 Haziran 2025): 25-44. https://izlik.org/JA27RF55SH.
JAMA
1.Nuermaımatı A. “Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh”. HTD. 2025;23:25–44.
MLA
Nuermaımatı, Awazıahung. “‘Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh’”. Hadis Tetkikleri Dergisi, c. 23, sy 1, Haziran 2025, ss. 25-44, https://izlik.org/JA27RF55SH.
Vancouver
1.Awazıahung Nuermaımatı. “Tahrîru Ta‘rîfi’l-Hadîsi’d-Da‘îf ‘inde’l-İmâm İbni’s-Salâh”. HTD [Internet]. 01 Haziran 2025;23(1):25-44. Erişim adresi: https://izlik.org/JA27RF55SH

İlmî Tedrîsâtın Tertîbi Üzerine…

    Her düşünce ve tasavvur, kendi iç bütünlüğü içerisinde bir ilim telâkkîsine sahiptir. İslâmî ilim geleneği de kendi bütünlüğü içerisinde bu telâkkîyi önce inşâ sonra ikmâl etmiştir. Hayatın tabi akışı içerisinde ihtiyaçlar zuhûr ettikçe önce ilmî geleneğinin alt yapısını teşkil edecek ve istidlâle medâr olacak davranış ve deliller cem‘ ve tasnif edilmiş, sonra bunlar konularına göre taksime tabi tutulmuştur. İslâmî ilimlerin teşekkülünün ilk merhalesini teşkil eden cem‘ dönemi diyebileceğimiz bu sürecin ardından yeni bir telif sürecine intikâl edilmiştir.
    İlim dallarının birbirinden ayrışmaya başladığı, konularının kendine haslığı göz önünde bulundurularak hususî eserlerde toplanmaya başlandığı birkaç yüzyıl devam eden bir sürecin ardından, özellikle farklı medeniyetlere ve dinlere mensup kişilerin Müslüman olmaları ile birlikte, onların sahip olduğu birikim ile İslâmî ilimlerin her birinin sahip olduğu kazanımlar mezcedilmeye başlandı. Dolayısıyla tasnif dönemi diyebileceğimiz bu süreci ikinci bir adım, imtizâcın hâsıl ettiği müktesebâtı ise tefekküre doğru atılan ilk adım olarak değerlendirmek mümkündür.
    İlim dallarının, malumâta dayalı inşâdan tefekküre dayalı tasavvura geçişinde söz konusu ara merhale çok önemli bir tesir icra etmiştir. Bugün İslâmî düşüncenin tefekkür temellerinin sağlamlaştırıldığı merhale ve her türlü adımın atıldığ süreç ‘öteki ile karşılaşmanın kazanımlarının’ bize ait tasavvura uygun bir dönüşüme tabi tutulmasından sonra kurgulanmıştır. Öteki ile karşılaşma dönemi diyebileceğimiz bu merhalede mevcut kazanımları edinip üstlenmek, bir ilmi ilim yapan cihet-i vahdesini tespit, konu ve mesâilindeki farklılaşma dolayısıyla yeni ilim dallarının teşekkülü ve küllî tefekkür geleneğinin vazgeçilmez bir parçası olması şeklinde tezâhür etmiştir.
Tefekkür geleneğimizin içinde yer alan ilim ehlinin, bu küllî tasavvuru idrâk etmesi ve tasavvuru teşkil eden bir duruşa sahip olması, mensuplarından söz konusu tasavvuru üstlenecek insanları/ilim ehlini yetiştirmesine bağlıdır. Bu da, içinde doğulan tasavvurun, hâli hazırda ve gelecekte üstlenilip sürdürülmesi için atılması gereken doğru adımları tespit ve tatbik ile mümkündür.
    Geleceği kurgulayacak ilim ehlinin, içinden geldiği toplumdan edindiği ortalama müktesebâtla yetinmeksizin, tedrîs ve ta‘lîm sürecinde işaret edilen ilim dallarından her birinin ‘içselleştirerek’ elde edilmesi umulan kazanımlarını ikmâl etmesi gerekir. Dil, mantık ve irfân birlikteliğinin hâsıl ettiği usûlün kazanımlarının özümsemesi, kendisinde bir küllî tasavvur ve duruşun zâtında vücut bulması bize ait tasavvurun hâsıl olmasının vazgeçilmez yoludur.
Bütünüyle Batı esaslı eğitim-öğretim değerler manzûmesinin kurgulayıp kontrol ettiği dinî eğitim; her şeyden önce bize ait tasavvuru terk etmeyi öncelemiş, ikinci olarak bidâyetten itibaren tedrîs sürecini izleyip kâmil manada içselleştirerek bir tasavvur oluşumunu imkânsız hâle getirmiştir. Bugün, gerek yaygın gerekse örgün din tasavvurunun teşekkülünü sağlayan diyanet, ilâhiyat ve kendine ait tasavvuru keşfedip sürdürememiş medrese-dergâh camiası, farkında olmadan Batı değerler manzûmesi üzerinden ve müsaade edilen sınırlar içerisinde kalan bir tasavvur üretmektedir. Üretilen ‘yeni tasavvurun’ i‘tikâdî, amelî ve zihnî anlamda ilim geleneğimize aykırı bir mahiyet arz etmesi, ötekine ait değerleri destekleyici vasfından kaynaklanmaktadır.
    İşaret edilen hususların farkında olarak yayın faaliyetlerini sürdüren Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD) aracılığı ile kendi duruşumuzu ve müşterek tasavvurumuzu keşfe gayret gösteren arayışlara imkân sunmayı önemsiyoruz. Bir başka deyişle, tereddüt ve sapmaların farkına vararak seyrimize devam etmenin mutlak ihtiyacımız olduğunun idrâki içerisindeyiz. Dolayısıyla aklî, kalbî ve zihnî tekâmülü hâsıl eden usûl tasavvurumuzun öncelenmesi, malûmâtın bu tasavvura göre yorumlanması gerektiğini müdrikiz.
Yayın hayatımızın ikinci yirmi yılı içerisinde, faaliyetlerimizi kesintisiz sürdürerek geride bıraktığımız yirmi iki yılın ardından, Hadis Tetkikleri Dergisi’nin bu sayısında; hadis ilimlerinin muhtelif alanlarında ilmî, irfânî ve nazarî alanlara ta‘alluk eden ilginizi çekecek tetkiklere yer verdik. Araştırmacı ve akademisyenlerimizin müktesebâtını yansıtan tetkikler, araştırma notları, bilimsel etkinlik ve kitap tanıtımları bu sayımızda sizlerin ilgisine arz ettiğimiz içeriğimizdir.
    Makaleleriniz ve araştırmalarınızla sağladığınız destekleriniz sayesinde muhteviyâtı daha da zenginleşecek olan Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD) kendini keşif gayreti içerisinde olan ilim ehlince bize iletilen her türlü talebe açık olup bütün imkânlarımızı kullanarak talepte bulunanları desteklemeye çalışacağımızın bilinmesini isteriz.
Geride bıraktığımız kesintisiz yirmi iki yıl ve kırk üç sayı boyunca Hadis Tetkikleri Dergisi’ne (HTD) destek olan, sahip çıkan, bizleri cesaretlendiren, yazılarıyla bizi onurlandıran bütün hoca ve kardeşlerimize şükranlarımızı sunarken bundan sonra da HTD’nin imkânlarının, araştırmacılarımızın hizmetinde olduğunu te’yîden ifade istiyoruz.
    Gelecek sayılarımızda görüşmek dileğiyle...
    Saygılarımızla...

İbrahim HATİBOĞLU