Araştırma Makalesi

ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar

Cilt: 23 Sayı: 1 30 Haziran 2025
Hadis Tetkikleri Dergisi Kapak
Hadis Tetkikleri Dergisi
PDF İndir

ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar

Öz

Güçlü tenkitçiliğiyle tanınan meşhur muhaddis ez-Zehebî’nin hayatı ve hadisçiliği ül-kemizde ve yurtdışında pek çok derinlikli araştırmaya konu olmuştur. 2024 senesinde tamamlanan Memlükler Dönemi Âlimi ez-Zehebî ve Hadisçiliği başlıklı doktora tezi de bu çalışmalardan birisidir. Bu tetkikte söz konusu çalışmada hadis tenkidinin gelişimi, ez-Zehebî’nin içerik tenkidi ve bazı Sahîhayn hadislerinin tenkidiyle ilgili yapılan tahliller eleştirel bir bakış açısıyla tetkik edilecektir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Çalgan, Mehmet Ali. “İbn Ebu Hâtim’in ʿİlelü’l-hadîs İsimli Eserinde Metin Tenkidi”, HADITH 9 (Aralık 2022), 1-49.
  2. Çalgan, Mehmet Ali. “Zehebî’de Metin Tenkidi ve Münker Tabirinin Metin Tenkidi Kapsamında Gerekçeli Kullanımı”, İslami İlimler Araştırmaları Dergisi 12 (Aralık 2022), 147-158.
  3. Çalgan, Mehmet Ali. Muhaddisler Muhteva Tenkidi Yaptı Mı? İstanbul: İFAV Yayınları, 2023.
  4. Ebû Semha, Abdüsselam. el-Hadîsü’l-münker dirâse nazariyye tatbîkiyye fî kitâb ileli’l-hadîs li’bni Ebî Hâtim. Beyrut: Dâru’n-Nevâdir, 2012.
  5. Kesgin, Salih. Hadisleri Anlama Sorunu. İstanbul: İSAM Yayınları, 2016
  6. Muhammedî, Abdülkâdir Mustafa. eş-Şâz ve’l-münker ve ziyâdetü’s-sika muvâzene beyne’l-mütekaddimîn ve’l-müteahhirîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
  7. Saîdî, Hasan Fevzî Hasan. ez-Zehebî ve menhecuhû fî nakdi metni’l-hadîsi’ş-şerîf. Kâhire: Mektebetü Vehbe, 2013.
  8. Sülemî, Abdurrahman b. Nüveyf. el-Hadîsü’l-münker inde nukkâdi’l-hadîs. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2005.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Hadis

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

30 Haziran 2025

Gönderilme Tarihi

17 Mart 2025

Kabul Tarihi

30 Haziran 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 23 Sayı: 1

IZ

https://izlik.org/JA65GX84RE

Kaynak Göster

RIS / Bibtex
APA
Çalgan, M. A. (2025). ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar. Hadis Tetkikleri Dergisi, 23(1), 45-67. https://izlik.org/JA65GX84RE
AMA
1.Çalgan MA. ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar. HTD. 2025;23(1):45-67. https://izlik.org/JA65GX84RE
Chicago
Çalgan, Mehmet Ali. 2025. “ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar”. Hadis Tetkikleri Dergisi 23 (1): 45-67. https://izlik.org/JA65GX84RE.
EndNote
Çalgan MA (01 Haziran 2025) ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar. Hadis Tetkikleri Dergisi 23 1 45–67.
IEEE
[1]M. A. Çalgan, “ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar”, HTD, c. 23, sy 1, ss. 45–67, Haz. 2025, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA65GX84RE
ISNAD
Çalgan, Mehmet Ali. “ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar”. Hadis Tetkikleri Dergisi 23/1 (01 Haziran 2025): 45-67. https://izlik.org/JA65GX84RE.
JAMA
1.Çalgan MA. ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar. HTD. 2025;23:45–67.
MLA
Çalgan, Mehmet Ali. “ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar”. Hadis Tetkikleri Dergisi, c. 23, sy 1, Haziran 2025, ss. 45-67, https://izlik.org/JA65GX84RE.
Vancouver
1.Mehmet Ali Çalgan. ez-Zehebî ve Hadisçiliği Adlı Eser Üzerine Tenkîdî bir Nazar. HTD [Internet]. 01 Haziran 2025;23(1):45-67. Erişim adresi: https://izlik.org/JA65GX84RE

İlmî Tedrîsâtın Tertîbi Üzerine…

    Her düşünce ve tasavvur, kendi iç bütünlüğü içerisinde bir ilim telâkkîsine sahiptir. İslâmî ilim geleneği de kendi bütünlüğü içerisinde bu telâkkîyi önce inşâ sonra ikmâl etmiştir. Hayatın tabi akışı içerisinde ihtiyaçlar zuhûr ettikçe önce ilmî geleneğinin alt yapısını teşkil edecek ve istidlâle medâr olacak davranış ve deliller cem‘ ve tasnif edilmiş, sonra bunlar konularına göre taksime tabi tutulmuştur. İslâmî ilimlerin teşekkülünün ilk merhalesini teşkil eden cem‘ dönemi diyebileceğimiz bu sürecin ardından yeni bir telif sürecine intikâl edilmiştir.
    İlim dallarının birbirinden ayrışmaya başladığı, konularının kendine haslığı göz önünde bulundurularak hususî eserlerde toplanmaya başlandığı birkaç yüzyıl devam eden bir sürecin ardından, özellikle farklı medeniyetlere ve dinlere mensup kişilerin Müslüman olmaları ile birlikte, onların sahip olduğu birikim ile İslâmî ilimlerin her birinin sahip olduğu kazanımlar mezcedilmeye başlandı. Dolayısıyla tasnif dönemi diyebileceğimiz bu süreci ikinci bir adım, imtizâcın hâsıl ettiği müktesebâtı ise tefekküre doğru atılan ilk adım olarak değerlendirmek mümkündür.
    İlim dallarının, malumâta dayalı inşâdan tefekküre dayalı tasavvura geçişinde söz konusu ara merhale çok önemli bir tesir icra etmiştir. Bugün İslâmî düşüncenin tefekkür temellerinin sağlamlaştırıldığı merhale ve her türlü adımın atıldığ süreç ‘öteki ile karşılaşmanın kazanımlarının’ bize ait tasavvura uygun bir dönüşüme tabi tutulmasından sonra kurgulanmıştır. Öteki ile karşılaşma dönemi diyebileceğimiz bu merhalede mevcut kazanımları edinip üstlenmek, bir ilmi ilim yapan cihet-i vahdesini tespit, konu ve mesâilindeki farklılaşma dolayısıyla yeni ilim dallarının teşekkülü ve küllî tefekkür geleneğinin vazgeçilmez bir parçası olması şeklinde tezâhür etmiştir.
Tefekkür geleneğimizin içinde yer alan ilim ehlinin, bu küllî tasavvuru idrâk etmesi ve tasavvuru teşkil eden bir duruşa sahip olması, mensuplarından söz konusu tasavvuru üstlenecek insanları/ilim ehlini yetiştirmesine bağlıdır. Bu da, içinde doğulan tasavvurun, hâli hazırda ve gelecekte üstlenilip sürdürülmesi için atılması gereken doğru adımları tespit ve tatbik ile mümkündür.
    Geleceği kurgulayacak ilim ehlinin, içinden geldiği toplumdan edindiği ortalama müktesebâtla yetinmeksizin, tedrîs ve ta‘lîm sürecinde işaret edilen ilim dallarından her birinin ‘içselleştirerek’ elde edilmesi umulan kazanımlarını ikmâl etmesi gerekir. Dil, mantık ve irfân birlikteliğinin hâsıl ettiği usûlün kazanımlarının özümsemesi, kendisinde bir küllî tasavvur ve duruşun zâtında vücut bulması bize ait tasavvurun hâsıl olmasının vazgeçilmez yoludur.
Bütünüyle Batı esaslı eğitim-öğretim değerler manzûmesinin kurgulayıp kontrol ettiği dinî eğitim; her şeyden önce bize ait tasavvuru terk etmeyi öncelemiş, ikinci olarak bidâyetten itibaren tedrîs sürecini izleyip kâmil manada içselleştirerek bir tasavvur oluşumunu imkânsız hâle getirmiştir. Bugün, gerek yaygın gerekse örgün din tasavvurunun teşekkülünü sağlayan diyanet, ilâhiyat ve kendine ait tasavvuru keşfedip sürdürememiş medrese-dergâh camiası, farkında olmadan Batı değerler manzûmesi üzerinden ve müsaade edilen sınırlar içerisinde kalan bir tasavvur üretmektedir. Üretilen ‘yeni tasavvurun’ i‘tikâdî, amelî ve zihnî anlamda ilim geleneğimize aykırı bir mahiyet arz etmesi, ötekine ait değerleri destekleyici vasfından kaynaklanmaktadır.
    İşaret edilen hususların farkında olarak yayın faaliyetlerini sürdüren Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD) aracılığı ile kendi duruşumuzu ve müşterek tasavvurumuzu keşfe gayret gösteren arayışlara imkân sunmayı önemsiyoruz. Bir başka deyişle, tereddüt ve sapmaların farkına vararak seyrimize devam etmenin mutlak ihtiyacımız olduğunun idrâki içerisindeyiz. Dolayısıyla aklî, kalbî ve zihnî tekâmülü hâsıl eden usûl tasavvurumuzun öncelenmesi, malûmâtın bu tasavvura göre yorumlanması gerektiğini müdrikiz.
Yayın hayatımızın ikinci yirmi yılı içerisinde, faaliyetlerimizi kesintisiz sürdürerek geride bıraktığımız yirmi iki yılın ardından, Hadis Tetkikleri Dergisi’nin bu sayısında; hadis ilimlerinin muhtelif alanlarında ilmî, irfânî ve nazarî alanlara ta‘alluk eden ilginizi çekecek tetkiklere yer verdik. Araştırmacı ve akademisyenlerimizin müktesebâtını yansıtan tetkikler, araştırma notları, bilimsel etkinlik ve kitap tanıtımları bu sayımızda sizlerin ilgisine arz ettiğimiz içeriğimizdir.
    Makaleleriniz ve araştırmalarınızla sağladığınız destekleriniz sayesinde muhteviyâtı daha da zenginleşecek olan Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD) kendini keşif gayreti içerisinde olan ilim ehlince bize iletilen her türlü talebe açık olup bütün imkânlarımızı kullanarak talepte bulunanları desteklemeye çalışacağımızın bilinmesini isteriz.
Geride bıraktığımız kesintisiz yirmi iki yıl ve kırk üç sayı boyunca Hadis Tetkikleri Dergisi’ne (HTD) destek olan, sahip çıkan, bizleri cesaretlendiren, yazılarıyla bizi onurlandıran bütün hoca ve kardeşlerimize şükranlarımızı sunarken bundan sonra da HTD’nin imkânlarının, araştırmacılarımızın hizmetinde olduğunu te’yîden ifade istiyoruz.
    Gelecek sayılarımızda görüşmek dileğiyle...
    Saygılarımızla...

İbrahim HATİBOĞLU