Teknik Not

Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği

Cilt: 23 Sayı: 1 30 Haziran 2025
Hadis Tetkikleri Dergisi Kapak
Hadis Tetkikleri Dergisi
PDF İndir

Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği

Öz

Hadis şerh edebiyatı, hadislerin doğru bir şekilde anlaşılması ve yorumlanmasını sağ-lamak amacıyla gelişmiş zengin bir edebî literatürdür. Bu literatürde lügavî analiz, ha-dis metinlerinin derin anlamlarını ortaya çıkarmada merkezi bir rol oynamaktadır. İb-nü’l-Irâkî, hadis şerhlerinde dilbilgisel unsurların yanı sıra, farklı nahiv ekollerinin gö-rüşlerine de yer vermekte, yer adlarının etimolojik tahlîlini ve belagat inceliklerini de-taylı bir şekilde ele alarak hadislerin hem lafzi anlamını hem de hikmet boyutunu ince-lemektedir. İbnü’l-Irâkî’nin bu yaklaşımı, hadislerin tam anlamıyla kavranabilmesi için Arapçanın dilbilgisel yapısının doğru anlaşılmasının önemini vurgulamaktadır. Bu çer-çevede, İbnü’l-Irâkî’nin, Arapçanın hadis ilmiyle olan sıkı ilişkisini ortaya koyma çabası, hadislerin doğru bir biçimde anlaşılması için Arapçanın derin bilgisinin gerekliliğini göstermektedir. Bu çalışmada, İbnü’l-Irâkî’nin et-Tevessütu’l-mahmûd fi şerhi Ebî Dâvûd adlı eserinin lügavî yönü incelenecek ve yazarın hadis şerhindeki dilbilgisel analizlerin ve edebî yorumların rolü ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Âryân, Huseyin. “Âryân, “Tahlil-i Belaği Suver-i Hayal Der Eşâr-i Arabî-ye Sa’dî”. Fasılnâme-yi Zibâî Şinâsî Edebî 14/33 (1396), 114-147.
  2. Bulut, Ali. Belâgat Terimleri Sözcüğü. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
  3. Cerîr, Cerîr b. Atıyye b. el-Hatafâ et-Temîmî. Divânu Cerir. Beyrut: Daru Beyrut, 1986.
  4. Durmuş, İsmail. “Kinaye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/34-36. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
  5. Durmuş, İsmail. “Mecaz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/217-220. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
  6. Ebû Dâvud, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî. es-Sünen. İstanbul: Çağru Yayınları, 1389.
  7. Kazvînî, Ebü’l-Meâlî Celâlüddîn el-Hatîb. el-Îżâḥ fi ulumi’l-Belaga. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
  8. Matlub, Ahmed. Muʿcemü’l-muṣṭalaḥâti’l-belâġıyye ve teṭavvuruhâ. Beyrut: Daru’l-Arabiye, 2007.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Hadis

Bölüm

Teknik Not

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

30 Haziran 2025

Gönderilme Tarihi

23 Nisan 2025

Kabul Tarihi

30 Haziran 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 23 Sayı: 1

IZ

https://izlik.org/JA38NE53AN

Kaynak Göster

RIS / Bibtex
APA
Mazhari, N. (2025). Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği. Hadis Tetkikleri Dergisi, 23(1), 133-144. https://izlik.org/JA38NE53AN
AMA
1.Mazhari N. Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği. HTD. 2025;23(1):133-144. https://izlik.org/JA38NE53AN
Chicago
Mazhari, Nasseruddin. 2025. “Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği”. Hadis Tetkikleri Dergisi 23 (1): 133-44. https://izlik.org/JA38NE53AN.
EndNote
Mazhari N (01 Haziran 2025) Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği. Hadis Tetkikleri Dergisi 23 1 133–144.
IEEE
[1]N. Mazhari, “Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği”, HTD, c. 23, sy 1, ss. 133–144, Haz. 2025, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA38NE53AN
ISNAD
Mazhari, Nasseruddin. “Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği”. Hadis Tetkikleri Dergisi 23/1 (01 Haziran 2025): 133-144. https://izlik.org/JA38NE53AN.
JAMA
1.Mazhari N. Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği. HTD. 2025;23:133–144.
MLA
Mazhari, Nasseruddin. “Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği”. Hadis Tetkikleri Dergisi, c. 23, sy 1, Haziran 2025, ss. 133-44, https://izlik.org/JA38NE53AN.
Vancouver
1.Nasseruddin Mazhari. Hadis Şerhlerinde Arapçanın Önemi: et-Tevassütu’l-Mahmûd Şerhu Ebî Dâvûd Örneği. HTD [Internet]. 01 Haziran 2025;23(1):133-44. Erişim adresi: https://izlik.org/JA38NE53AN

İlmî Tedrîsâtın Tertîbi Üzerine…

    Her düşünce ve tasavvur, kendi iç bütünlüğü içerisinde bir ilim telâkkîsine sahiptir. İslâmî ilim geleneği de kendi bütünlüğü içerisinde bu telâkkîyi önce inşâ sonra ikmâl etmiştir. Hayatın tabi akışı içerisinde ihtiyaçlar zuhûr ettikçe önce ilmî geleneğinin alt yapısını teşkil edecek ve istidlâle medâr olacak davranış ve deliller cem‘ ve tasnif edilmiş, sonra bunlar konularına göre taksime tabi tutulmuştur. İslâmî ilimlerin teşekkülünün ilk merhalesini teşkil eden cem‘ dönemi diyebileceğimiz bu sürecin ardından yeni bir telif sürecine intikâl edilmiştir.
    İlim dallarının birbirinden ayrışmaya başladığı, konularının kendine haslığı göz önünde bulundurularak hususî eserlerde toplanmaya başlandığı birkaç yüzyıl devam eden bir sürecin ardından, özellikle farklı medeniyetlere ve dinlere mensup kişilerin Müslüman olmaları ile birlikte, onların sahip olduğu birikim ile İslâmî ilimlerin her birinin sahip olduğu kazanımlar mezcedilmeye başlandı. Dolayısıyla tasnif dönemi diyebileceğimiz bu süreci ikinci bir adım, imtizâcın hâsıl ettiği müktesebâtı ise tefekküre doğru atılan ilk adım olarak değerlendirmek mümkündür.
    İlim dallarının, malumâta dayalı inşâdan tefekküre dayalı tasavvura geçişinde söz konusu ara merhale çok önemli bir tesir icra etmiştir. Bugün İslâmî düşüncenin tefekkür temellerinin sağlamlaştırıldığı merhale ve her türlü adımın atıldığ süreç ‘öteki ile karşılaşmanın kazanımlarının’ bize ait tasavvura uygun bir dönüşüme tabi tutulmasından sonra kurgulanmıştır. Öteki ile karşılaşma dönemi diyebileceğimiz bu merhalede mevcut kazanımları edinip üstlenmek, bir ilmi ilim yapan cihet-i vahdesini tespit, konu ve mesâilindeki farklılaşma dolayısıyla yeni ilim dallarının teşekkülü ve küllî tefekkür geleneğinin vazgeçilmez bir parçası olması şeklinde tezâhür etmiştir.
Tefekkür geleneğimizin içinde yer alan ilim ehlinin, bu küllî tasavvuru idrâk etmesi ve tasavvuru teşkil eden bir duruşa sahip olması, mensuplarından söz konusu tasavvuru üstlenecek insanları/ilim ehlini yetiştirmesine bağlıdır. Bu da, içinde doğulan tasavvurun, hâli hazırda ve gelecekte üstlenilip sürdürülmesi için atılması gereken doğru adımları tespit ve tatbik ile mümkündür.
    Geleceği kurgulayacak ilim ehlinin, içinden geldiği toplumdan edindiği ortalama müktesebâtla yetinmeksizin, tedrîs ve ta‘lîm sürecinde işaret edilen ilim dallarından her birinin ‘içselleştirerek’ elde edilmesi umulan kazanımlarını ikmâl etmesi gerekir. Dil, mantık ve irfân birlikteliğinin hâsıl ettiği usûlün kazanımlarının özümsemesi, kendisinde bir küllî tasavvur ve duruşun zâtında vücut bulması bize ait tasavvurun hâsıl olmasının vazgeçilmez yoludur.
Bütünüyle Batı esaslı eğitim-öğretim değerler manzûmesinin kurgulayıp kontrol ettiği dinî eğitim; her şeyden önce bize ait tasavvuru terk etmeyi öncelemiş, ikinci olarak bidâyetten itibaren tedrîs sürecini izleyip kâmil manada içselleştirerek bir tasavvur oluşumunu imkânsız hâle getirmiştir. Bugün, gerek yaygın gerekse örgün din tasavvurunun teşekkülünü sağlayan diyanet, ilâhiyat ve kendine ait tasavvuru keşfedip sürdürememiş medrese-dergâh camiası, farkında olmadan Batı değerler manzûmesi üzerinden ve müsaade edilen sınırlar içerisinde kalan bir tasavvur üretmektedir. Üretilen ‘yeni tasavvurun’ i‘tikâdî, amelî ve zihnî anlamda ilim geleneğimize aykırı bir mahiyet arz etmesi, ötekine ait değerleri destekleyici vasfından kaynaklanmaktadır.
    İşaret edilen hususların farkında olarak yayın faaliyetlerini sürdüren Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD) aracılığı ile kendi duruşumuzu ve müşterek tasavvurumuzu keşfe gayret gösteren arayışlara imkân sunmayı önemsiyoruz. Bir başka deyişle, tereddüt ve sapmaların farkına vararak seyrimize devam etmenin mutlak ihtiyacımız olduğunun idrâki içerisindeyiz. Dolayısıyla aklî, kalbî ve zihnî tekâmülü hâsıl eden usûl tasavvurumuzun öncelenmesi, malûmâtın bu tasavvura göre yorumlanması gerektiğini müdrikiz.
Yayın hayatımızın ikinci yirmi yılı içerisinde, faaliyetlerimizi kesintisiz sürdürerek geride bıraktığımız yirmi iki yılın ardından, Hadis Tetkikleri Dergisi’nin bu sayısında; hadis ilimlerinin muhtelif alanlarında ilmî, irfânî ve nazarî alanlara ta‘alluk eden ilginizi çekecek tetkiklere yer verdik. Araştırmacı ve akademisyenlerimizin müktesebâtını yansıtan tetkikler, araştırma notları, bilimsel etkinlik ve kitap tanıtımları bu sayımızda sizlerin ilgisine arz ettiğimiz içeriğimizdir.
    Makaleleriniz ve araştırmalarınızla sağladığınız destekleriniz sayesinde muhteviyâtı daha da zenginleşecek olan Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD) kendini keşif gayreti içerisinde olan ilim ehlince bize iletilen her türlü talebe açık olup bütün imkânlarımızı kullanarak talepte bulunanları desteklemeye çalışacağımızın bilinmesini isteriz.
Geride bıraktığımız kesintisiz yirmi iki yıl ve kırk üç sayı boyunca Hadis Tetkikleri Dergisi’ne (HTD) destek olan, sahip çıkan, bizleri cesaretlendiren, yazılarıyla bizi onurlandıran bütün hoca ve kardeşlerimize şükranlarımızı sunarken bundan sonra da HTD’nin imkânlarının, araştırmacılarımızın hizmetinde olduğunu te’yîden ifade istiyoruz.
    Gelecek sayılarımızda görüşmek dileğiyle...
    Saygılarımızla...

İbrahim HATİBOĞLU