Eğitim Düzeyi Değişkeni Bağlamında ‘Gibi’ Söylem Belirleyicisinin Kullanımı
Öz
Bu çalışmanın amacı anadili Türkçe olan ve yaşları 33 ile 78 arasında değişen yetişkin konuşmacıların konuşmalarında ‘gibi’ sözcüğünün kullanım sıklığını ve ‘gibi’nin bir söylem belirleyicisi olarak işlevsel kullanımlarını konuşmacıların eğitim düzeylerine göre incelemektir. Bu amaçla, eğitim düzeyleri farklı (ilk-ortaokul mezunu/ lisans-lisansüstü mezunu) katılımcıların yer aldığı iki farklı grup oluşturulmuştur. Bu gruplar içerisinde cinsiyet dağılımı eşit olacak şekilde planlanmıştır. Çalışmada 28’i kadın, 28’i erkek olmak üzere toplam 56 katılımcı yer almıştır. Tüm katılımcılarla hazırlıklı ve hazırlıksız olmak üzere iki farklı konuşma durumunda yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiş ve bu görüşmeler kaydedilmiştir. Görüşmelerde her bir katılımcıdan en az 300 sözcükten oluşan konuşma verisi elde edilmiş ve bu veriler çevriyazıya dönüştürülmüştür. Araştırmanın sonunda, eğitim düzeyi yüksek katılımcıların hem hazırlıklı hem de hazırlıksız konuşma durumlarında ‘gibi’ sözcüğünü eğitim düzeyi daha düşük olan katılımcılara kıyasla daha sıklıkla kullandıkları gözlemlenmiştir. ‘Gibi’ sözcüğünün bir söylem belirleyici olarak işlevlerine ilişkin yapılan incelemelerde ise, ‘gibi’ söylem belirleyicisinin konuşma esnasında önceden verilen eski veya tekrarlanan bilgiye vurgu yapma; yaklaşık bir sayı veya miktar belirtme, açıklama yapma/örnekleme veya açıklama/örnek isteme; konuşmacının kendisine veya üçüncü şahıslara ait duygu ve düşünceleri aktarma; şüphe, belirsizlik veya kararsızlık belirtme; planlama esnasında sorun yaşanan durumlarda boşluk doldurma ve konuşmacı ile dinleyici arasında paylaşılan ortak bilgiye işaret etme olmak üzere yedi farklı işlevi yerine getirmek için kullanıldığı gözlemlenmiştir. Eğitim düzeyi yüksek katılımcıların ‘gibi’ söylem belirleyicisini hazırlıklı konuşma durumunda açıklama yapma/ örnekleme veya açıklama/örnek isteme işlevinde, hazırlıksız konuşma durumunda ise yaklaşık bir sayı veya miktar belirtme işlevinde eğitim düzeyi daha düşük olan katılımcılara kıyasla istatistiksel olarak anlamlı ölçüde daha fazla miktarda kullandıkları görülmüştür.
Anahtar Kelimeler
Edimbilim, söylem belirleyiciler, Türkçe konuşma, eğitim düzeyi, gibi
Kaynakça
- Andersen, G. (1997). They gave us these yeah, and they like wanna see like how we talk and all that. The use of like and other pragmatic markers in London teenage speech. U. B. Kotsinas, A. B. Stenström ve A. M. Karlsson (Yay. haz.), Ungdomsspråk i Norden içinde (s. 82–95). Stockholm: MINS.
- Andersen, G. (2001). Pragmatic markers and sociolinguistic variation: a relevance-theoretic approach to the language of adolescents. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
- Beeching, K. (2007). La co-variation des marqueurs discursifs bon, c'est-à-dire, enfin, hein, quand même, quoi et si vous voulez: une question d'identité? Langue Française, 154(2), 78–93.
- Blyth, C. Jr. vd. (1990). I'm like, “say what?!”: A new quotative in American oral narrative. American Speech, 65, 215–227.
- Brinton, L. J. (1996). Pragmatic markers in English. Berlin and New York: Mouton De Gruyter.
- Bu, J. (2013). A study of the acquisition of discourse markers by Chinese learners of English. International Journal of English Studies, 13(1), 29–50.
- Coşar, A. M. (2016). Türkçede -mış gibi yapmak: -sın eki. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(3), 1216–1224.
- Dailey-O’Cain, J. (2000). The sociolinguistic distribution of and attitudes toward focuser like and quotative like. Journal of Sociolinguistics, 4(1), 60–80.
- Dalkılıç, L. Ç. (2015). Kültürbilim çerçevesinde Rus dilinde 'gibi' bağlacı ile yapılan benzetmeler ve deyimlerin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 55(1), 343–362.
- Dines, E. R. (1980). Variation in discourse -- 'and stuff like that'. Language in Society, 9, 13–31.
