CASH WAQFS AND TRUSTEES IN OTTOMAN GALATA: CREDIT ALLOCATION, PRIVILEGES, AND PROFITABILITY

Öz

This article examines the operation of Ottoman cash waqfs through the analytical lens of the principal–agent relationship. Drawing on approximately one thousand credit records and associated accounting data from sixty-two cash waqfs active in late seventeenth-century Galata, it explores how social hierarchy and institutional status shaped financial practices. The findings reveal that, compared to urban residents such as artisans and merchants, members of the military class and waqf administrators had access to significantly larger loan amounts, while women’s access to credit remained limited. Profitability analysis further indicates that lending to the military reduced waqf revenues, whereas trustee loans did not undermine financial sustainability. Taken together, these results point to a de facto alignment of incentives between the trustee’s pursuit of personal gain and the waqf’s institutional continuity.

Anahtar Kelimeler

• Cash waqf
• Court registers
• Galata
• Trustee

OSMANLI GALATASI’NDA PARA VAKIFLARI VE MÜTEVELLİ: KREDİ TAHSİSİ, AYRICALIKLAR VE KÂRLILIK

Öz

Bu makale, Osmanlı İmparatorluğu’nda para vakıflarının işleyişini asil–vekil (principal–agent) ilişkisi çerçevesinde incelemektedir. Çalışma, XVII. yüzyıl sonlarında Galata’da faaliyet gösteren 62 para vakfına ait yaklaşık bin kredi kaydı ve ilgili muhasebe defterlerinden elde edilen veriler üzerinden yürütülmüştür. Bulgular, kredi tahsisinde toplumsal statü ve kurumsal konumun belirleyici olduğunu göstermektedir. Askerî zümre ve vakıf yöneticileri, esnaf ve tüccar gibi şehirli mukimlere nazaran daha yüksek tutarlarda krediye erişim sağlamış; gayrimüslimler de benzer bir şekilde ortalamanın üzerinde kredi kullanmıştır. Buna karşılık kadınların krediye erişimi sistematik biçimde sınırlı kalmıştır. Kârlılık analizi, askerîlere kullandırılan kredilerin vakıf gelirlerini azalttığını; buna karşılık mütevelli kredilerinin mali sürdürülebilirliği üzerinde olumsuz bir etki oluşturmadığını göstermektedir. Bu sonuç, mütevellinin şahsi çıkarı ile vakfın sürekliliği arasında fiilî bir teşvik uyumu bulunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Galata
• Para vakfı
• Şer‘iyye sicilleri
• Mütevelli

Kaynakça

1. Akgündüz, A. (1988). İslam hukukunda ve Osmanlı tatbikatında vakıf müessesesi. Türk Tarih Kurumu.
2. Aydın, H. V. (2014). Selanik’te 18. yüzyılın ilk yarısında para vakıfları ve kredi işlemleri. Tarih İncelemeleri Dergisi, 29(1), 87-106. https://doi.org/10.18513/egetid.69162
3. Bulut, M. & Korkut, C. (2016). Finansal istikrar ve para vakıfları etkisi: Rumeli para vakıfları örnekleri. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi, 2(1), 55-76.
4. Çam, M. (2014). Vakıf ve iktisat. M. Kurtoğlu (Ed.), Vakfiyelere göre iktisadi teşekküller içinde (s. 37-50). Vakıflar Genel Müdürlüğü.
5. Çiftçi, C. (2004). Bursa’da vakıfların sosyo-ekonomik işlevleri: Avârız vakıfları, hirfet vakıfları, para vakıfları, selâtin vakıfları. Gaye.
6. Çizakça, M. (2017). İslam dünyasında vakıflar. KTO Karatay Üniversitesi.
7. Çizakça, M. (1995). Cash waqfs of Bursa, 1555-1823. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 38(3), 313–354.
8. Döndüren, H. (2012). İktisat ve ticaret ilmihali. Erkam.

9. Genç, M. (2023). Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet ve ekonomi II. Ötüken.
10. Gökbilgin, M. T. (1952). XV-XVI. asırlarda Edirne ve Paşa Livası vakıflar-mülkler-mukataalar. Üçler.
11. Holmström, B. (1979). Moral hazard and observability. Bell Journal of Economics 10(1), 74–91.
12. İnalcık, H. (2019). Vakıf Medeniyeti. Vakıflar Dergisi, 246–247. https://doi.org/10.16971/vakiflar.586914
13. Jensen, M. C., & Meckling, W, H. (1976). Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure. Journal of Financial Economics 3(4), 305–360.
14. Kurt, I. (2015). Para vakıfları: Nazariyat ve tatbikat (2. Baskı). İslami İlimler Araştırma Vakfı Araştırma ve-İnceleme Dizisi.
15. Kaya, S., Durmuş, M. E., Bektaş, İ., & Akkaya, A. (2017). Cash management methods of 18th century cash waqfs in the light of accounting records. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi, 3(3), 50–62. https://doi.org/10.25272/j.2149-8407.2017.3.3.05
16. Kuran, T. (2001). The provision of public goods under Islamic law: Origins, impact, and limitations of the waqf system. Law & Society Review, 35(4), 841–897.
17. Kuran, T. (2012). Legal roots of authoritarian rule in the middle east: Civic legacies of the Islamic waqf. The American Journal of Comparative Law, 64, 419-454.
18. Memiş, Ş. E. (2020). Kudüs vakıflarında istihdam: 18. yüzyılda vakıf görevlilerinin sosyo-ekonomik ve demografik özellikleri. Osmanlı Araştırmaları, 55(55), 99–144. https://doi.org/10.18589/oa.777845
19. Orbay, K. (2017). Imperial waqfs within the Ottoman waqf System. Endowment Studies 1(2), 135-153.
20. Özcan, T. (2003). Osmanlı para vakıfları: Kanûnî dönemi üsküdar örneği. Türk Tarih Kurumu.
21. Öztürk, N. (2006). Mütevelli. TDV İslâm ansiklopedisi C. 32 içinde, (s. 217–220). Türkiye Diyanet Vakfı.
22. Pamuk, Ş. (2009). Changes in factor markets in the Ottoman Empire, 1500–1800. Continuity and Change, 24(1), 107–136. https://doi.org/10.1017/S0268416009007048
23. Yediyıldız, B. (1982). Vakıf müessesesinin XVIII. asır Türk toplumundaki rolü. Vakıflar Dergisi, 14(14), 1-27. https://doi.org/10.16971/vd.91048
24. Yediyıldız, B. (2003). XVIII. yüzyılda türkiye’de vakıf müessesesi: Bir sosyal tarih incelemesi. Türk Tarih Kurumu.
25. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)
26. İstanbul Müftülüğü Şer’iyye Sicilleri Defterleri:
27. İSTM.ŞSC.14.d Şer’iyye Sicil Defterleri_14 Galata Mahkemesi, dosya no: 144.
28. Galata Hüccec ve Muhasebat Defteri (İSTM.ŞSC.144.): 5a, 8b, 12a, 13b, 19b, 20a, 22a, 25a, 35a, 56a, 58a, 73a.