HUMOR TRANSLATION: AN ANALYSIS OF THE GERMAN TRANSLATION OF NASREDDİN HODJA ANECDOTES WITHIN THE FRAMEWORK OF THE GENERAL THEORY OF VERBAL HUMOR

Öz

This study examines three anecdotes of Nasreddin Hodja -The Cauldron That Gave Birth, Eat, My Fur Coat, Eat! and He Who Pays the Piper Calls the Tune- which constitute significant examples of the Turkish humorous narrative tradition, within the framework of Salvatore Attardo’s General Theory of Verbal Humor (GTVH) and its application-oriented model for humor translation. The primary aim of the study is to analyze the German translations of these anecdotes, executed by Müjdat Kayayerli, through the hierarchy of six Knowledge Resources posited by the theory, namely Language, Narrative Strategy, Situation, Target, Logical Mechanism, and Script Opposition, thereby evaluting the semantic and pragmatic equivalences that emerge during intercultural humor transfer. Adopting a descriptive research design, the analysis proceeds from the lowest and most concrete level of the hierarchy, Language, to the highest and most abstract level, Script Opposition, in strict accordance with the hieararchical organization of the GTVH framework. The findings indicate that at the lower levels of the hierarchy, particularly Language and Situation, the translator implements micro-level adaptations in line with the rhetorical conventions of the target language and German cultural context. At the levels of Narrative Strategy and Target, it is observed that the structural organization of the anecdotes and the underlying critique of universal human behaviors are largely preserved. At the higher levels of abstraction, namely Logical Mechanism and Script Opposition, key conceptual structures such as false analogy, figure-ground reversal, and pseudo-logic are maintained in the target texts, ensuring the continuity of the humorous effect. In conclusion, the study suggests that while higher-level Knowledge Resources are generally preserved in accordance with Attardo’s hierarchical constraints, lower-level modifications are employed by the translator to achieve pragmatic and culturally appropriate equivalence in the target language.

Anahtar Kelimeler

• General Theory of Verbal Humor
• Humor Translation
• Knowledge Resources
• Pragmatic/Semantic Equivalence
• Nasreddin Hodja.

MİZAHIN ÇEVİRİSİ: NASREDDİN HOCA FIKRALARININ ALMANCAYA ÇEVİRİSİNİN GENEL SÖZLÜ MİZAH KURAMINA GÖRE İNCELENMESİ

Öz

Mevcut çalışma, Türk kültürünün önemli mizahi figürlerinden olan Nasreddin Hoca’nın Doğuran Kazan, Ye Kürküm Ye ve Parayı Veren Düdüğü Çalar adlı fıkralarını, Salvatore Attardo’nun Genel Sözlü Mizah Kuramı’nı (GSMK) temel alarak mizah çevirisine yönelik geliştirdiği mikro çeviri modeli doğrultusunda incelemektedir. Çalışmanın asıl amacı, söz konusu fıkraların Müjdat Kayayerli tarafından gerçekleştirilen Almanca çevirilerinin kuramın altı bilgi kaynağı (Dil, Anlatım Stratejisi, Durum, Hedef, Mantıksal Mekanizma, Senaryo Karşıtlığı) hiyerarşisi üzerinden incelenmesi ve kültürlerarası mizah aktarımında ortaya çıkan anlamsal, edimsel eş değerlikleri saptamaktır. Betimsel araştırma yönteminin verilerinden faydalanılan çalışmada, elde edilen bulgular hiyerarşinin en alt aynı zamanda en somut basamağı olan Dil katmanından başlayarak en üst aynı zamanda en soyut olan Senaryo Karşıtlığı parametresine kadar incelenmektedir. Analiz sonucunda, hiyerarşinin en alt katmanlarını oluşturan Dil ve Durum parametrelerinde çevirmenin erek dilin fıkra retoriğine ve Alman kültürel yaşamına uygun olacak şekilde mikro düzeyde değişiklikler yaptığı; Anlatı Stratejisi ve Hedef parametrelerinde ise fıkraların biçimsel kronolojisi ile evrensel insani yönlerin eleştirisinin aynı şekilde aktarıldığı görülmektedir. Kuramın en üst aynı zamanda soyut basamaklarını oluşturan Mantıksal Mekanizma ve Senaryo Karşıtlığında ise hatalı analoji, şekil-zemin tersine çevrilmesi ve sahte mantık gibi soyut kavramsal yapıların erek dile tam olarak çevrildiği anlaşılmaktadır. Sonuç olarak çevirmenin, üst düzey parametreleri Attardo’nun önerdiği şekilde korumuş olduğu, alt parametrelerde ise edimsel eş değerlik oluşturmak için değişiklikler yapmış olduğu saptanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Genel Sözlü Mizah Kuramı
• Nasreddin Hoca
• Mizah Çevirisi
• Bilgi Parametreleri
• Anlamsal/Edimsel Eş Değerlik.

Etik Beyan

Bu makale, orijinal veriler temelinde hazırlanmış özgün bir araştırma makalesidir. Daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış olup başka bir yere yayımlanmak üzere gönderilmemiştir. Yazar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuşlardır.

Kaynakça

1. Alay, O. (2019, Nisan). Mizah kavramı ve mizahın tarihsel süreci. Türk Dili, 116 (808), 22-30.
2. Attardo, S. & Raskin, V. (1991). Script theory revis(it)ed: joke similarity and joke representation model. HUMOR, 4(3-4), 293-348. https://doi.org/10.1515/humr.1991.4.3-4.293.
3. Attardo, S. (1994). Linguistic theories of humor (Humor Research, Vol. 1). Mouton de Gruyter.
4. Attardo, S. (2002). Translation and humour: An approach based on the General Theory of Verbal Humour (GTVH). The Translator, 8(2), 173–194. DOI: 10.1080/13556509.2002.10799131.
5. Avşar, M. (2024). Sosyo-kültürel değişim ekseninde Anadolu’da geleneksel oyuncak kültürü. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(48), 1875–1893. DOI: 10.12981/mahder.1570757.
6. Bote, H. (2019). Vom Umgang der Seele mit den Menschen und der Menschen mit der Seele: Die Historien des Till Eulenspiegel (R. F. Lukner & S. Bothe, Ausw. u. Übertr; 2. neu bearbeitete und erweiterte Aufl.). ibidem-Verlag.
7. Brammertz, L. (2025, 28 Ocak). Weizen kochen: Anleitung und Zubereitungstipps. Utopia.
8. Çetinkaya, G. (2006). Gırgır dergisinin Türk Halkbilimi açısından incelenmesi. [Yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.

9. Demiryürek, M. (2019). Nasreddin Hoca fıkralarına şiir ve çeviri bağlamında birer yorum. E. Şimşek, H. İçel, S. Peker & A. Nazlı (Ed.), Toroslardan Tanrı Dağlarına Türk Halk Biliminin Ulu Çınarı Prof. Dr. Ali Berat Alptekin Armağanı (s. 447–459). Kömen Yayınları.
10. Durmuş, İ. (2020). Mizah. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mizah.
11. Heimatmuseum Wemmetsweiler (2018). Kinderspiele und Spielzeuge des vorigen Jahrhunderts: Wechselausstellung- Eröffnung am 13. Mai 2018, Internationaler Museumstag. http://www.heimatmuseum-wemmetsweiler.de/Ausstellungskatalog_opt.pdf
12. Kayayerli, M. (2001). Dünyayı güldüren türk Nasreddin Hoca /Nasreddin Hoca der türke, der die welt zum lachen bringt. Kültür Bakanlığı Yayınları.
13. Madre, S. (2022). Kleider machen leute: herkunft und bedeutung des sprichworts. Nordbayern.de. (Erişim tarihi: 07.04.2026). https://www.nordbayern.de/panorama/kleider-machen-leute-sprichwort-herkunft-bedeutung-1.11959557.
14. Öztürk Kasar, S., & Yaman, B. (2019). Nasreddin Hoca fıkralarının İngilizce çevirilerinde kültürel öğelerin aktarımı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 450-461. https://doi.org/10.29000/rumelide.649331.
15. Raskin, V. (1979). Semantic mechanisms of humor. Proceedings of the Fifth Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society 5 (325-335).
16. Raskin, V. (1985) Semantic Mechanisms of Humor, D. Reidel.
17. Şenocak, E. (2016). Bir mit yaratıcısı olarak Nasreddin Hoca. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 4(8), 159-168. https://doi.org/10.31126/akrajournal.328493.
18. Türk Dil Kurumu (2026). Ezile büzüle. https://sozluk.gov.tr/, Erişim tarihi: 11.05.2026
19. Ünsal, G. (2020). Mizahî Ögelerin Çevirisi Üzerine Bir İnceleme: Bir Noel Gecesi Örneği. Litera: Journal of Language, Literature and Culture Studies, 30(2), 663-682. https://doi.org/10.26650/LITERA2020-0058
20. Yaman, B. (2021). Nasreddin Hoca fıkralarının Türkçeden İngilizceye çevirilerinde atasözleri ve deyimlerin aktarımında karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileri. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 9(2), 35-44. https://doi.org/10.29228/ijlet.50053.
21. Yazıcı, M. (2020). Mizah Çevirisi: Cantenbury Masalları’nın İlk Türkçe Çevirisi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 3(5), 143-161. https://doi.org/10.35235/uicd.683181.