Öğrencilerin Meyve Suyu Okuryazarlığının Lise Türlerine Göre Karşılaştırılması: Urfa Örneği

Öz

Bu çalışmanın amacı, fiziksel ve zihinsel gelişimin en kritik evresinde olan lise öğrencilerinin ambalajlı meyve suyu okuryazarlıklarını ve tüketim bilinçlerini okul türü değişkenine göre karşılaştırmalı olarak incelemektir. Çalışmanın hedefi genel olarak, farklı e ğitim tü rlerindeki öğrencilerin meyve su yu satın alırken ambalaj etiketlerindeki hangi sağlık özelliklerini ne derece önemsediklerini, üretim teknolojileri ile gıda katkı maddeleri (E-330 vb.) konusundaki bilgi düzeylerini ve olası sağlık risklerine (obezite, diyabet) yönelik farkındalıklarını belirlemek olarak saptanmıştır. Bu hedef doğrultusunda, Şanlıurfa ili merkez ilçelerinde (Eyyübiye, Haliliye ve Karaköprü) tabakalı rastgele örnekleme yöntemiyle belirlenen Fen Lisesi (n=300), Anadolu Lisesi (n=300) ve Meslek Lisesi (n=300) öğrencisi toplam 900 kişi üzerinde yüz yüze anket uygulanmıştır. Araştırmada derlenen orijinal verilerin değerlendirmesi Jamovi istatistik programında yapılmıştır. Araştırma sonucunda, öğrencilerin okudukları lise türü ile etiket okuma alışkanlıkları, g ıda teknolojilerine d air b ilgileri ve s ağlık farkındalıkları arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar bulunmuştur (p < 0.05). Fen Lisesi öğrencilerinin içerik okuma (%22,7), E-330 katkı maddesini doğru bilme (%35,7) ve yüksek şekerli ürünlerin sağlık risklerini kavrama oranlarının (%78,7) diğer lise türlerine göre belirgin şekilde yüksek olduğu tespit edilmiştir. Buna karşın, Meslek ve Anadolu liselerindeki öğrencilerin ambalajlarda daha çok son kullanma tarihine odaklandığı, katkı maddeleri konusunda bilgi kirliliği yaşadığı ve ürünlerin uzun raf ömrünü büyük oranda (Anadolu Lisesi %68,7) "koruyucu kimyasal maddelere" bağlama eğiliminde oldukları gözlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Gıda okuryazarlığı
• Meyve suyu tüketimi
• Sağlık bilinci
• Lise türleri
• Ambalaj etı ̇ketı

Comparison of Fruit Juice Literacy Levels According to High School Types: The Case of Urfa

Öz

The aim of this study is to comparatively examine the literacy and consumption awareness of packaged fruit juice among high school students, who are in the most critical stage of physical and mental development, according to the type of school. The general objective of the study was to determine the extent to which students from different educational types value the health characteristics on packaging labels when purchasing fruit juice, their level of knowledge about production technologies and food additives (E-330, etc.), and their awareness of potential health risks (obesity, diabetes). To this end, face-to-face surveys were conducted on a total of 900 students from Science High Schools (n=300), Anatolian High Schools (n=300), and Vocational High Schools (n=300) in the central districts of Şanlıurfa province (Eyyübiye, Haliliye, and Karaköprü), selected using stratified random sampling. The original data collected in the research were evaluated using the Jamovi statistical program. The results showed statistically significant differences between the type of high school students attend and their label reading habits, knowledge of food technologies, and health awareness (p < 0.05). It was found that Science High School students had significantly h igher rates o f content reading (22.7%), correct knowledge of the E-330 additive (35.7%), and understanding of the health risks of high-sugar products (78.7%) compared to other types of high schools. In contrast, it was observed that students in Vocational and Anatolian High Schools focused more on the expiration date on packaging, experienced misinformation regarding additives, and tended to attribute the long shelf life of products largely (Anatolian High School 68.7%) to "chemical preservatives". 

Anahtar Kelimeler

• Food literacy
• Fruit juice consumption
• Health awareness
• Types of high schools
• Packaging label

Kaynakça

1. [1] Yılmaz, E., & Özkan, S. (2007). Üniversite öğrencilerinin beslenme alışkanlıklarının incelenmesi. Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi, 2(6), 87-104.
2. [2] Arslan, R., & Akça, R. P. (2012). Çocukların eğitiminde rol model oluşturacak olan eğitimci ve usta öğretici adaylarının beslenme alışkanlıkları. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (DÜSBED), 4(8), 1-15.
3. [3] Baysal, A. (2004). Beslenme (60. baskı). Hatiboğlu Yayınları.
4. [4] Larsen, T. B., & Grunert, K. G. (2003). The perceived healthiness of functional foods: A conjoint study of Danish, Finnish and American consumers’ perception of functional foods. Appetite, 40(1), 9-14. https://doi.org/10.1016/S0195-6663(02)00171-X
5. [5] Aksulu, İ. (2001). Tüketicide sağlığını koruma bilinci ve satın alma noktasında tüketici tutumları: Ambalajlı gıda ürünleri üzerine bir araştırma. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(1), 115-127.
6. [6] Türk Gıda Kodeksi. (2014). Meyve suyu ve benzeri ürünler tebliği (Tebliğ No: 2014/34). T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı.
7. [7] T.C. Sağlık Bakanlığı. (2022). Türkiye beslenme rehberi TÜBER 2022 (Yayın No: 1031). Sağlık Bakanlığı Yayınları.
8. [8] Neumark-Sztainer, D., Story, M., Perry, C., & Mullis, R. M. (1999). Factors influencing food choices of adolescents as reported by focus groups. J. Nutr. Educ., 31(6), 329-337. https://doi.org/10.1016/S1499-4046(06)70314-1

9. [9] Story, M., Kaphingst, K. M., Robinson-O'Brien, R., & Glanz, K. (2008). Creating healthy food and eating environments: Policy and environmental approaches. Annu. Rev. Public Health, 29, 253-272. https://doi.org/10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090926
10. [10] Driskell, J. A., Meckna, B. R., & Scales, N. E. (2002). Differences exist in the eating habits of university men and women at fast-food restaurants. Nutr. Res., 22(8), 831-839. https://doi.org/10.1016/S0271-5317(02)00395-5
11. [11] Muzaffar, H., Metcalfe, J. J., & Fiese, B. (2014). Narrative review of the influence of school environments on adolescent sugar-sweetened beverage consumption. J. Sch. Health, 84(9), 591-600. https://doi.org/10.1111/josh.12185 [12] Drewnowski, A., & Rehm, C. D. (2015). Socioeconomic gradient in consumption of whole fruit and 100% fruit juice among US children and adults. Nutr. J., 14(1), Makale 3. https://doi.org/10.1186/s12937-015-0002-3
12. [13] Bleich, S. N., Vercammen, K. A., Koma, J. W., & Li, Z. (2018). Trends in beverage consumption among children and adults, 2003-2014. Obesity, 26(2), 432-441. https://doi.org/10.1002/oby.22056
13. [14] Akay, A. Ş., Atalay Oral, M., Akpınar, M. G., & Gül, M. (2017). A research on consumer awareness about quality and food security systems in fruit juice products. IOSR J. Environ. Sci. Toxicol. Food Technol., 11(10), 26-31.
14. [15] Kayaalp, H. (2020). Kahramanmaraş ilinin Elbistan ilçesindeki lise öğrencilerinde beslenme okuryazarlığının ölçülmesi ve etkileyen faktörlerin belirlenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. İnönü Üniversitesi. [16] Can, T., & Şahin Kaya, A. (2022). Adölesan dönemde beslenme okuryazarlığı. Sağlık Bilim. Güncel Yaklaşımlar, 3(2), 74-81.
15. [17] Yılmazel, G., & Bozdoğan, S. (2019). Türk adolesanlarda beslenme okuryazarlığı, beslenme alışkanlıkları ve gıda etiketi kullanımı. Prog. Nutr., 23(1).
16. [18] Cebeci, A., & Güneş, F. E. (2017). Türkiye ve Avrupa’daki tüketicilerin gıda etiketi okuma tutumlarını etkileyen faktörlerin değerlendirilmesi. Gümüşhane Üniv. Sağlık Bilim. Derg., 6(4), 261-267.
17. [19] Ünlü, D. (2025). Okul çağı çocuklarında meyve ve meyve suyu tüketimi ile bazı meyve sularındaki şeker, antioksidan ve fenolik bileşiklerinin analizi [Yüksek Lisans Tezi]. Başkent Üniversitesi. [20] Atalay Oral, M., Akay, A. Ş., Akpınar, M. G., & Gül, M. (2016). Meyve suyu tüketiminde sağlık bilinci: Antalya ili örneği. İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi, 8(32), 1-16.
18. [21] Sandallıoğlu, A., & Seçer, A. (2019). Tüketicilerin ambalajlı meyve suyu tüketim alışkanlıkları ve satın alımlarında ambalajın etkisi: Adana ili meyve suyu tüketimi örneği. ADYÜTAYAM, 7(2), 7-17.