Institutions of Science Education

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 1, 10 - 24, 31.12.2025

Ekmeleddin İhsanoğlu Nihal Özdemir , Cansu Demirbağ

Öz

This article examines the historical development of science education institutions in the Islamic world and the process through which rational sciences became integrated into the madrasa system. Beginning with Bayt al-Ḥikma, it traces the institutionalization trajectory through the bīmāristān–madrasa and observatory–madrasa models, following examples from the Ilkhanid, Timurid, and Ottoman periods. The study demonstrates how rational sciences gradually became an indispensable component of formal educational institutions. Thus, the madrasa ceased to be a structure devoted solely to religious sciences and evolved into a central institution encompassing fields such as medicine, mathematics, and astronomy. This study was prepared with the aim of making Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu’s English article titled “Institutions of Science Education” accessible in Turkish; it has been translated with the author’s permission and finalized after his review, thereby contributing to Turkish-language scholarship.

Anahtar Kelimeler

Institutions of Science Education , Education and Knowledge Transmission , Learning Culture in Islamic Civilization , Institutionalization Process , Madrasa System

Bilim Eğitimi Kurumları

Öz

Bu makale, İslam dünyasında bilim eğitimi kurumlarının tarihsel gelişimini ve aklî ilimlerin medrese sistemiyle bütünleşme sürecini ele almaktadır. Çalışmada, Beytü’l-Hikme’den başlayarak bimaristan-medrese ve rasathane-medrese modelleri üzerinden ilerleyen kurumsallaşma çizgisi; İlhanlı, Timurlu ve Osmanlı örnekleriyle takip edilmekte ve aklî ilimlerin zamanla resmî eğitim kurumlarının ayrılmaz bir parçası hâline geldiği gösterilmektedir. Böylece medrese, yalnızca dinî ilimlerin öğretildiği bir yapı olmaktan çıkarak tıp, matematik ve astronomi gibi alanları da kapsayan daha geniş bir bilgi dünyasının merkezine yerleşmiştir. Bu çalışma, Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu’nun İngilizce “Institutions of Science Education” başlıklı metninin Türkçeye kazandırılması amacıyla, yazarın izni ve son okumasıyla hazırlanmış olup literatüre Türkçe erişim imkânı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Bilim eğitimi kurumları , Eğitim ve bilgi aktarımı , İslam medeniyetinde öğrenme kültürü , Kurumsallaşma süreci , Medrese sistemi

Kaynakça

• Abu’l-Faraj, Gregory. The Chronography of Gregory Abi’l-Faraj (1225-1286). Yay. haz. ve çev. Ernest A. Wallis Budge. Amsterdam: APA, 1976 [1932].
• Bagheri, Mohammad. “A Newly Found Letter of Al-Kāshī on Scientific Life in Samarkand.” Historia Mathematica 24 (1997): 241-256.
• Balty-Guesdon, Marie-Geneviéve. “Le Bayt al-hikmah de Baghdad.” Arabica 39 (1992): 131-150.
• Eche, Youssef. Les bibliothéques arabes publiques et semi-publiques en Mésopotamie, en Syrie et en Egypte au Moyen Age. Damascus: Institute Français de Damas, 1967.
• Enderwitz, S. “al-Shu‘ubiyya.” In The Encyclopaedia of Islam, 2. bs., c. 9, haz. C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs et al., 513-516. Leiden, Netherlands: Brill, 1997.
• Gimaret, D. “Mu’tazila.” The Encyclopaedia of Islam, 2. bs., c. 7, haz. C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs et al., 783-793. Leiden, Netherlands: Brill, 1993.
• Gıyāth al, Dīn. Miftāhu’l-hisāb. Nuruosmaniye Kütüphanesi, Yazma 2967, 2a-2b; Aydın Sayılı, The Observatory in Islam and Its Place in the General History of the Observatory (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1960), s. 281, dn. 61’de alıntılanmıştır.
• Goldziher, Ignaz. “Stellung der alten islamischen Orthodoxie zu den antiken Wissenschaften.” In Gesammelte Schriften, haz. Joseph Desomogyi, c. 5, 357-400. Hildesheim, Germany: Olms, 1970.
• Goodman, L. E. “The Translation of Greek Materials into Arabic.” In Religion, Learning, and Science in the ‘Abbasid Period, haz. M. J. L. Young, J. D. Latham ve R. B. Serjeant, 477-497. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 1990.
• Halm, Heinz. The Fatimids and Their Traditions of Learning. London: I. B. Tauris, 1997.
• Ibn al-Nadīm. Kitāb al-fihrist. Yay. haz. Ridā Tajad-dud. Tehran: Marvi, 1973.
• Ibn Khaldūn. The Muqaddimah: An Introduction to History. Çev. Franz Rosenthal. 3 cilt. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1980.
• Ibn Tağrīberdī, Ebü’l-Mehāsin Yûsuf. Al-Nujûm al-zâhirah fî mulūk Miṣr wa’l-Qāhirah. C. 8. el-Kâhire, Mısır: Markaz Taḥqîq al-Turāth, 2005.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Institutionalisation of Science in the Medreses of pre-Ottoman and Ottoman Turkey.” In Turkish Studies in the History and Philosophy of Science, haz. Gürol Irzık ve Güven Güzeldere, 265-284. Boston Studies in the Philosophy of Science 244. Dordrecht, Netherlands: Springer, 2005.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı literatürü tarihi. 2 cilt. İstanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture (IRCICA), 1997.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Ottoman Educational and Scholarly-Scientific Institutions.” In History of the Ottoman State, Society, and Civilisation içinde, haz. Ekmeleddin İhsanoğlu, c. 2, 357-515. İstanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture (IRCICA), 2001.
• İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Il Ruolo Delle Istituzioni.” In Storia Della Scienza, c. 3, 110-139. Roma: Instituto Della Enciclopedia Italiana Fondata da Giovanni Treccani, 2002.
• Khvānd Mīr, Ghiyās al-Dīn. Habibü’s-Siyar, c. 3: The Reign of the Mongol and the Turk. Çev. ve yay. haz. W. M. Thackston. 2 cilt. Cambridge, Mass.: Dept. Of Near Eastern Languages and Civilizations, Harvard University, 1994.
• Köprülü, Fuad. “Asırda Maraga Rasathanesi Hakkında Bazı Notlar.” Belleten 6, sy. 22 (1942a): 207-227.
• Köprülü, Fuad. “Vakıf Müessesesinin Hukuki Mahiyeti ve Tarihi Tekâmülü.” Vakıflar Dergisi 2 (1942b): 1-35.
• Kürkçüoğlu, Kemal Edip (haz.). Süleymaniye Vakfiyesi. Ankara: Vakıflar Umum Müdürlüğü Neşriyatı, 1962.
• Makdisi, George. The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1981.
• Maqrīzī, Taqī al-Dīn al-, Kitāb al-Mawā‘iẓ wa’l-i‘tibār bi-dhikr al-khiṭaṭ wa’l-athār: al-ma‘rûf bi’l-khiṭaṭ al-maqrīzīyah. Beyrut: Dār Sādır, 1960.
• Mehmed II (Fâtih). Fatih Mehmet II vakfiyeleri. Ankara: Cumhuriyet Matbaası, 1938.
• O’Leary, De Lacey. How Greek Science Passed to the Arabs. London: Routledge and Kegan Paul, 2002.
• Peters, R. E. The Harvest of Hellenism: A History of the Near East from Alexander the Great to the Triumph of Christianity. London: Allen & Unwin, 1972.
• Qalqashandī, Ahmed ibn‘Alī al-. Ṣubḥ al-a‘shā fî ṣinā‘at al-inshā ‘. C. 1. Kahire, Mısır: al-Hayah al-Miṣriyyah al-‘Âmmah li’l-Kitâb, 2006.
• Rashīd al-Din Fazl Allāh ibn Abī al-Khayr. Geschichte Gāzān-Hān’s aus dem Ta’rih-i-mubārak-i-Gāzāni des Rasid al-Din Fadlallāh b. Imād al-Daula Abūl-Hair. Yay. haz. Karl Jahn. London: Luzac, 1940.
• Rashīd al-Din Fazl Allāh ibn Abī al-Khayr. Histoire des Mongols de la Perse. Yay. haz. ve çev. M. Quatremère. C. 1. Paris: Imprimerie Royale, 1836.
• Rashīd al-Din Fazl Allāh ibn Abī al-Khayr. Jami ‘u’t-tawarikh: Compendium of Chronicles. Çev. ve yay. haz. W. M. Thackston. 3 cilt. Cambridge, Mass.: Dept. Of Near Eastern Languages and Civilizations, Harvard University, 1998-1999.
• Rashīd al-Dīn Fazl Allāh ibn Abī al-Khayr. Savānih al-afkār-i Rashīdī. Yay. haz. Muhammad Taqi Danish. Tehran: Intisharat-i Kitabkhanah-’i Markazi va Markaz-i Asnad, 1980.
• Rashīd al-Din Fazl Allāh ibn Abī al-Khayr. Al-waqfiyah al-rashīdtyāh. Yay. haz. Mujtaba Minuvi ve Iraj Afshar. Tehran: Anjuman-i Asār-i Milli, 1972.
• Sabra, A. I. “Science and Philosophy in Medieval Islamic Theology: The Evidence of the Fourteenth Century.” Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenshaften 9 (1994): 1-42.
• Safadī, Halil ibn Aybak Şalāh al-Dīn al-. Kitāb al-Wāfi bi’l-Wafayāt. Yay. haz. Hellmut Ritter. 2. bs. Wiesbaden, Germany: Franz Steiner Verlag, 1981 [1962].
• Samarqandī, Dawlatshāh. Devletşah tezkiresi. Türkçeye çev. Necati Lugal. İstanbul: Tercüman, 1977.
• Sayılı, Aydın. “Gondeshapur.” In The Encyclopaedia of Islam, 2. bs., c. 2, haz. B. Lewis, Ch. Pellat ve J. Schacht, 1120. Leiden, Netherlands: Brill, 1965.
• Sayılı, Aydın. “The Institutions of Science and Learning in the Moslem World.” Doktora tezi, Harvard University, 1941.
• Sayılı, Aydın. The Observatory in Islam and its Place in the General History of the Observatory. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1960a.
• Sayılı, Aydın. Uluğ Bey ve Semerkanddaki İlim Faaliyeti Hakkında Gıyasüddin-i Kaşi’nin Mektubu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1960b.
• Sayyid, Ayman Fu’ād. Al-Dawlah al-Fātimīyah fi Misr: Tafsīr jadīd. Cairo: al-Dar al-Misriyah -al-Lubnaniyah, 1992.
• Sourdel, D. “Bayt al-Hikma.” In The Encyclopaedia of Islam, 2. bs., c. 1, haz. H. A. R. Gibb, J. H. Kramers, E. Lévi-Provencal et al., 1141. Leiden, Netherlands: Brill, 1960.
• Sourdel, D. “Dâr al-Hikma.” In The Encyclopaedia of Islam, 2. bs., c. 2, haz. B. Lewis, Ch. Pellat ve J. Schacht, 126-127. Leiden, Netherlands: Brill, 1965.
• Tāşköprüzāde, Ahmed b. Mustafā. Al-shaqā’iq al-nu‘maniyah fî ‘ulama’ al-Dawlat al-‘Uthmaniyah. Yay. haz. Ahmad Subhi Furat. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1985.
• Vassāf el-Hazret, ‘Abd Allah b. Fazl Allah. Kitāb Vassāf al-Hazrat. Yay. haz. Muhammad Mahdi Isfahani. Tehran: Ibn Sina, 1959.
• Vassāf el-Hazret, ‘Abd Allāh b. Fazl Allāh. Tahrir-i tarikh-i Vassaf. Yay. haz. ‘Abd al-Muhammad Ayati. 2. bs. Tehran: Mu ‘assasah-yi Mutāla‘āt va Tahqīqāt-i Farhangī, 1993.
• Vyatkin, V. L. Pamyatniki drevnostey Samarkanda. Samarkand, 1927; Kishimjan Eshenkulova, “Timurlular Devri Medrese Eğitimi ve Ulum el-Evail-Matematik, Astronomi ve Tıp” (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2001), s. 54’ten naklen.