Türkiye'de Cumhuriyet’in ilk yıllarında (1923-1940) endüstri kampüslerinde beyaz yakalı ve mavi yakalı işçilerin konaklama yapılarının karşılaştırılması

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de erken Cumhuriyet döneminde (1923–1940) kurulan sanayi kampüslerinde beyaz yakalı ve mavi yakalı çalışanlara ait lojman yapıları arasındaki mekânsal ve tipolojik farklılıkları incelemektedir. Bu dönemin sanayi yerleşimleri modernleşme ve devlet öncülüğünde sanayileşme bağlamında sıklıkla ele alınmış olsa da, işçi konutlarının mesleki hiyerarşi temelinde mekânsal olarak karşılaştırıldığı sistematik çalışmalar sınırlıdır. Bu araştırma, söz konusu kampüslerde iş gücü hiyerarşisinin konut planlama kararlarına nasıl yansıdığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma dört devlet öncülüğündeki sanayi kompleksine odaklanmaktadır: Alpullu Şeker Fabrikası, Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası, Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası ve Karabük Demir Çelik Fabrikası. Toplam 33 lojman tipi betimleyici mekânsal analiz yöntemiyle incelenmiştir. Mimari planlar; kat sayısı, oda sayısı, gece holü varlığı, destek mekânları (kiler veya gömme depolama), bahçe erişimi, oda-oda geçişleri gibi ölçülebilir kriterlere göre kodlanmıştır. Lojmanlar arşiv kayıtları ve kurumsal hiyerarşi doğrultusunda beyaz yakalı ve mavi yakalı konutları olarak sınıflandırılmıştır. Bulgular, her iki çalışan grubuna da dönemin modern konut standartlarına uygun yaşam koşulları sağlandığını; ancak mekânsal farklılaşmanın belirgin olduğunu göstermektedir. Beyaz yakalı lojmanların genellikle daha büyük, daha sık çok katlı ve gece holü ile destek mekânlarını daha fazla içeren yapılar olduğu görülmektedir. Bununla birlikte her iki konut tipinde de bahçe erişimi ve temel işlevsel standartların bulunması, hiyerarşik farklılaşma ile modern konut ideallerinin birlikte kurgulandığını göstermektedir. Çalışmada öncelikle barınma sorunu ele alınmış, ardından seçilen Cumhuriyet Dönemi Sanayi yerleşkelerinin örnekleri, vaziyet planları ve yapıları çerçevesinde incelenmiş ve karşılaştırılmıştır. Konut yapıları olan lojmanlar detaylı bir şekilde incelenmiş ve kullanıcıların iş kollarına göre (beyaz ya da mavi yakalı) planlama farklılıklarının belirlenmesine odaklanılmıştır. Lojman yapılarının tamamı incelendiğinde, çalışma grubu ayrımı yapılmaksızın gece holünün gündüz kullanımından ayrıştırıldığı, odadan odaya geçişin kurgulandığı, kiler, depo ve gömme dolap gibi destekleyici hacimlerin kullanıldığı görülmektedir. Ayrıca dış cephe ile güçlü ilişkiler kurulmuştur. Tasarım farklılıklarının konut yeri seçiminde ve mekanın büyüklüğünde olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Erken Cumhuriyet Dönemi
• Lojman yapıları
• sanayi yerleşkeleri
• beyaz yaka
• mavi yaka

Comparison of lodging structures for white- and blue-collar workers in early republican industrial campuses in Türkiye (1923–1940)

Öz

This study examines spatial and typological differences between white- and blue-collar lodging structures in early Republican industrial campuses in Türkiye (1923–1940). Although these industrial settlements have been widely discussed in relation to modernization and state-led industrialization, systematic spatial comparisons of worker housing based on occupational hierarchy remain limited. The study aims to identify whether and how labor stratification was reflected in residential planning within these campuses. The analysis focuses on four state-led industrial complexes: Alpullu Sugar Factory, Kayseri Sümerbank Cloth Factory, Nazilli Sümerbank Calico Factory, and Karabük Iron and Steel Factory. A total of 33 lodging types were examined through descriptive spatial analysis. Architectural plans were coded according to measurable criteria such as number of floors, room count, presence of night halls, support spaces (pantries or built-in storage), garden access, and spatial transitions between rooms. Lodgings were classified as white- or blue-collar housing based on archival documentation and institutional hierarchy. Findings indicate that both groups were provided with housing consistent with modern standards of the period; however, clear spatial differentiation existed. White-collar lodgings were generally larger, more frequently multi-storey, and more likely to include night halls and support spaces than blue-collar units. Nevertheless, garden access and minimum functional standards were present in both categories, suggesting a balanced approach between hierarchical distinction and broader modern housing ideals. In the study, firstly, the housing problem was discussed, then the samples of the selected Republican Era Industrial campuses were examined and compared within the framework of their site plans and facilities. The lodgings, which are residential buildings, were examined in detail and focused on determining the differences in planning according to the business lines of the users (white or blue collar). When all the lodging structures are examined, without any discrimination between the work group, it is seen that the night hall is separated from the daytime use, the transition from room to room is designed, support volumes such as cellars, storage, and built-in wardrobes are planned, and also strong relationships are established with the exterior. It has been determined that the differences are in the choice of housing location and the size of the space.

Anahtar Kelimeler

• Lodging structures
• industrial campuses
• white collar
• blue collar
• early republican period

Kaynakça

1. Adu.edu.tr. (2023, November 20). Sümer Kampüs doğal sit sürdürülebilir koruma ve kontrollü kullanım alanı olarak tescillendi. https://www.adu.edu.tr/tr/haber/sumer_kampus_dogal_sit_surdurebilir_koruma_ve_kontrollu_kullanim_alani_olarak_tescillendi-1000062692
2. Altınöz, M. Ö. (2020). Sanayileşme ve modernizm. Nobel Yayın.
3. Altman, I. (1975). The environment and social behavior: Privacy, personal space, territory, and crowding. Brooks/Cole Publishing. https://eric.ed.gov/?id=ED131515
4. Anonim, (2020) Ulus Gazetesi: İlk Basma Fabrikamız, 1937
5. Asiliskender, B. (2004). Erken Cumhuriyet’in ‘modern’ mirası: Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası ve lojmanları. Mimarlık Dergisi, (316).
6. Asiliskender, B. (2009). Anadolu’da ‘modern’ bir yaşam kurmak: Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası ve lojmanları. In C. Ali (Ed.), Fabrika’da barınmak: Erken Cumhuriyet döneminde Türkiye’de işçi konutları: Yaşam, mekân, kent (pp. 111–131). Arkadaş Yayınları.
7. Baldry, C. (1999). Space—The final frontier. Sociology, 33(3), 535–553.
8. Baz, İ., & Semiz, H. N. (2023). Conservation of 20th century architecture: Case study of Sümerbank Kayseri textile factory employees’ club. In Proceedings of the 13th Annual International Conference on Architecture (pp. 24–25). Athens, Greece.

9. Beresford, M. W., & Dennis, R. (1986). English industrial cities of the nineteenth century: A social geography. The Economic History Review, 39(1).
10. Bigat, B. (2017). Kuruluşu ve ilk yıllarında Nazilli Sümerbank Basma Fabrikası (Master’s thesis, Adnan Menderes University).
11. Bilgin, E. A. (2018). 19. yüzyıl endüstri yapılarının kültürel miras olarak değerlendirilmesi: Tirilye’deki zeytinyağı fabrikası restorasyon projesi. Nilüfer Belediyesi.
12. Birol, G. (2006). Modern mimarlığın ortaya çıkışı ve gelişimi. Megaron, 3.
13. Borges, M. J., & Torres, S. B. (Eds.). (2012). Company towns: Labor, space, and power relations across time and continents. Palgrave Macmillan.
14. Bozdoğan, S. (2001). Modernism and nation building: Turkish architectural culture in the early republic. University of Washington Press.
15. Bullock, N., & Read, J. (1985). The movement for housing reform in Germany and France, 1840–1914. Cambridge University Press.
16. Crawford, M. (1995). Building the workingman's paradise: The design of American company towns. Verso.
17. Dinius, O. J., & Vergara, A. (Eds.). (2011). Company towns in the Americas: Landscape, power, and working-class communities. University of Georgia Press.
18. Doğan, Ç. E. (2009). Nazilli Basma Fabrikası: Tarihçe ve yaşantı. In C. Ali (Ed.), Fabrika’da barınmak (pp. 77–109). Arkadaş Yayınları.
19. Dönmez, G. (2019). Cumhuriyet dönemi işçi yerleşkeleri ve lojman alanlarının kente olan etkileri: Bursa örneği. Paradoks Ekonomi, Sosyoloji ve Politika Dergisi, 15(1), 55–66. https://izlik.org/JA26PJ64LP
20. Durmuş, S., & Aydemir, N. K. (2016). Turkey economy of Atatürk's period (1923–1938). Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 155–167.
21. Eriş, E. D., Özmen, Ö. N. T., & Bayam, B. Y. (2020). Mavi-beyaz yaka dönemi bitti mi? İş yaşamında alternatif yaka renkleri üzerine bir değerlendirme. Journal of Yaşar University, 15(58), 259–269.
22. Erman, O. (2017). Mekânsal komşuluk kavramı üzerinden mimari mekânın analizi. Çukurova Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 165–176.
23. Eruzun, C. (1989). Kültürel süreklilik içinde Türk evi. Mimarlık Dergisi, 4.
24. Frasch, T., & Wyke, T. (2015). Housing the workers: Re-visiting employer villages in mid-19th-century Europe. In Regions, industries, and heritage (pp. 173–197). Palgrave Macmillan.
25. Garner, J. S. (Ed.). (1992). The company town: Architecture and society in the early industrial age. Oxford University Press.
26. Garner, J. S. (1995). The company town: Architecture and society in the early industrial age. Oxford University Press.
27. Gorr, H. (2013). Volkshäuser (houses of the people) in Germany: A historical overview from 1900 until today. International Journal of Heritage Studies, 19(5), 457–473.
28. Grabowski, M. (2019). The 18th and 19th century industrialization process as the main aspect of city creation and its impact on contemporary city structures: The case of Lodz. IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, 471. https://doi.org/10.1088/1757-899X/471/8/082046
29. Haberler.com. (2023, November 29). Eğitim yuvasına dönüştürülen Sümerbank Bez. https://www.haberler.com/egitim-yuvasina-donusturulen-sumerbank-bez-13888935-haberi/
30. Harvey, D. (2005). The political economy of public space. In Social justice and the city. University of Georgia Press.
31. Houston, R., & Snell, K. (1984). Proto-industrialization? Cottage industry, social change, and industrial revolution. The Historical Journal.
32. Kaprol, T., & Minez, B. (2009). Türkiye’de Cumhuriyet dönemi endüstriyel mirası: Alpullu Şeker Fabrikası. Mimar Dergisi, 2, 21.
33. Kırklareli Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri. (2023, November 20). http://www.kirklarelienvanteri.gov.tr/anitlar.php?id=200
34. Kopuz, A. (2018). Alpullu Şeker Fabrikası ve işçi konutları. METU Journal of the Faculty of Architecture, 35(2). http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/articles/metujfa2018207.pdf
35. Laçinkaya, E. K. (2021). Cumhuriyet dönemi modern endüstri yerleşkeleri ve lojman yapıları tipoloji çalışması (Master’s thesis, Trakya University).
36. Massey, D. S. (1990). American apartheid: Segregation and the making of the underclass. American Journal of Sociology, 96(2), 329–357.
37. Massey, D. (2008). Uneven development: Social change and spatial divisions of labor. Verso.
38. Oevermann, H., Degenkolb, J., Dießler, A., Karge, S., & Peltz, U. (2016). Participation in the reuse of industrial heritage sites. International Journal of Heritage Studies, 22(1), 43–58. https://doi.org/10.1080/13527258.2015.1083460
39. Öktem, S. (2004). Türkiye Cumhuriyeti’nde modernleşme hareketi: Karabük Demir Çelik Fabrikaları yerleşimi örneği (Master’s thesis, İstanbul Technical University).
40. Pfeffer, J. (1981). Management as symbolic action: The creation and maintenance of organizational paradigms. Research in Organizational Behavior.
41. Porteous, J. D. (1970). The nature of the company town. Transactions of the Institute of British Geographers, 51, 127–142. https://doi.org/10.2307/621766
42. Resmi Gazete, (2017). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/07/20170703-8.htm.
43. Roberts, H. (1862). Model lodging-houses in France: The essentials of a healthy dwelling. London.
44. Roberts, B. (2015). The third industrial revolution: Implications for planning cities and regions. Urban Front Working Paper.
45. Sassen, S. (2001). The global city: New York, London, Tokyo. Princeton University Press.
46. Sharma, B. C. (1971). Industrial land use in urban areas with special reference to Montreal. McGill University.
47. Somuncu, A. (2020). Türkiye’de mesleki eğitim ve istihdam. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 24(1), 177–194.
48. Somuthaber.com. (2023, December 14). Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası’nı hatırladınız mı? http://somuthaber.com/kayseri-sumerbank-bez-fabrikasini-hatirladiniz-mi/3714/
49. Sondakika.com. (2023, December 14). Alpullu Şeker Fabrikası üretime başladı. https://www.sondakika.com/ekonomi/haber-alpullu-seker-fabrikasi-4-yil-aradan-sonra-uretime-10162549/
50. Swenarton, M. (1981). Homes fit for heroes: The politics and architecture of early state housing in Britain. Heinemann.
51. Şahin, P. (2024). Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde konut. İDEALKENT, 16(46), 1848–1877. https://doi.org/10.31198/idealkent.1515347
52. Tekeli, İ. (1998). Türkiye’de Cumhuriyet döneminde kentsel gelişme ve şehir planlama. In 75 yılda değişen kent ve mimarlık. Tarih Vakfı Yayınları.
53. Turgay, F. (2022). İzmit SEKA Fabrikasında çalışanlara sağlanan sosyal olanaklar. Mülkiye Dergisi, 46(4), 1029–1070. Ürer, H. (2013). Geleneksel Türk evi ölçeğinde Eskigediz evleri. Sanat Tarihi Dergisi, 189–230.
54. Vance, J. E. (1966). Housing the worker: The employment linkage as a force in urban structure. Economic Geography, 42(4).
55. Yürekli, F. (1983). Mimari tasarımda belirsizlik: Esneklik/uyabilirlik ihtiyacının kaynakları ve çözümü üzerine bir araştırma. İTÜ Mimarlık Fakültesi.