Representational paradox in architectural historiography: Islamic architecture

Yıl 2025, Sayı: 48, 12 - 43, 30.06.2025

Ömer Faruk Günenç

https://doi.org/10.31198/idealkent.1677147

Öz

The concept of “urbicide”, which is functional in making sense of urban violence and destruction, is addressed from a social work perspective in this study. By utilizing the theoretical screening technique used in traditional literature review, it is aimed to con-tribute to the existing literature by addressing the phenomenon of urbicide in the context of international social work. The study has identified four different types of urbicide: historical, natural, anthropic, and symbolic. Beyond the conceptual differences of these four types of urbicide, it has been observed that their basic similarities are capitalism-oriented, that they correspond to a dynamic process under the guidance of capital, and that they have become widespread by increasing their violence over time. The profession and discipline of social work has emerged with the aim of finding solutions to the prob-lems caused by urbanization. In parallel with the changes in urban problems and the problems of the city in the process, it is possible for social work to understand and ana-lyze these problems and to keep up with the changes in the literature on the city. In this framework, the concept of “urbicide” is one of the phenomena that should be included in the social work literature in the field of urban studies. In this context, the relationship between social work and urbicide is discussed in the focus of human rights, multicultur-alism, crimes against humanity, ecological destruction, social justice, environmental justice, and the right to the city, corresponding to each type of urbicide, and its relation-ship with social work is shown.

Anahtar Kelimeler

architecture , architectural history , historiography , islamic architecture

Mimarlık tarihyazımında temsiliyet paradoksu: İslam mimarisi

Öz

Mimarlık pratikleri, sıklıkla bugünden kurulan düşüncelerin, ideolojilerin ve inanç formasyonlarının temsilcileri olarak kavranır. Bu kavrama biçiminde mimarlık ürünü susturulur, sesi duyulmaz, neredeyse tarih dışına itilir. Toplumsal koşullar çerçeve dışında bırakılarak, mimarlık ürünlerinin vücuda getirildiği zamanlarda var ol(a)mayan anlamsal aşırılıklar geçmişe giydirilir. Bu giydirme pratiği, fiziksel çevrenin modern anlamlar tarafından yukarıdan belirlendiği arzusuyla şekillenen sızdırmaz bir determinist ilişki biçimidir. Mimarlık pratikleri neden ve hangi biçimlerde dışavurumcu bir düzlemde tahayyül edilir, kavranır ve yazılır? Mimarlık neden ideolojileri ve inanç formasyonlarını yansıtır, temsil eder? Buradaki çabayı, düşünsel bir modeli mimarlık tarihyazımına devşirmenin anlamı üzerine eleştirel bir soruşturma olarak görmek anlamlı olur. Söylem analizinin eksen alındığı bu çalışmada, çeşitli örneklerle temsiliyet sorunsalı başlığında betimlenen tarihyazımsal problem, İslam mimarisi özelinde üç başlık altında tartışılıyor. Birincisinde sanat/mimarlık tarihi taksonomilerinde tin arayışlarına yaslanan düşünce üretiminin açmazları yer alıyor. İkincisinde mimarlık ürünlerini kozmolojiyi ya da dini yorumları dışavuran temsil nesneleri olarak kavrayan yaklaşımlar sorunsallaştırılıyor. Sonuç ve tartışma bölümünde birtakım sorularla, sorgulanmaksızın yinelenen bir düşünce modelini yapıbozuma uğratmanın imkânları aranıyor. Bu metin, mimarlık tarihyazımının dünyevileştirilmesini ve bugünden kutsanan anlamsal aşırılıklarla ayağına bağlanan prangalardan özgürleştirilmesini öne sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

mimarlık , mimarlık tarihi , tarihyazımı , islam mimarisi , mimari temsiliyet.

Kaynakça

• Akkach, S. (2021). Kozmoloji ve mîmârî: islâm geleneği ve tasarım süreci üzerine okumalar. (E. Tümer, Çev.). İstanbul: Nefes Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 2005)
• Arseven, C. E. (1928). Türk san’atı. İstanbul: Akşam Matbaası.
• Arseven, C. E. (1950). Sanat ansiklopedisi (3. Cilt). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Arseven, C. E. (1952). Sanat ansiklopedisi (4. Cilt). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Aslanapa, O. (2021). Türk sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi (Orijinal eserin yayın tarihi İngilizce 1971 ve Türkçe 1984).
• Bertram, C. (2012). Türk evini hayal etmek: eve dair kolektif düşler. (M. Ratip, Çev.). İstanbul: İletişim Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 2008).
• Blair, S. S. and Bloom, J. M. (2003). The mirage of islamic art: reflections on the study of an unwieldy field. The Art Bulletin, 85(1), 152-184.
• Burckhardt, T. (2017). Doğu’da ve batı’da kutsal sanat: sanatın ilkeleri ve yöntemleri. (T. Uluç, Çev.). İstanbul: İnsan Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 1967).
• Burckhardt, T. (2019). İslam sanatı: dil ve anlam. (T. Koç, Çev.). İstanbul: Klasik Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 1976, 2009).
• Calinescu, M. (2010). Modernliğin beş yüzü. (S. Gürses, Çev.). İstanbul: Küre Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 1987).
• Cansever, T. (1996). İslam mimârisi üzerine düşünceler. (M. Armağan, Çev.). Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 1(1), 119-146.
• Cansever, T. (2006). İslâm’da şehir ve mimari. İstanbul: Timaş Yay. (Birinci Baskı: İz Yay., 1997).
• Cansever, T. (2010). Mimar sinan. İstanbul: Klasik Yay. (Birinci Baskı: Albaraka Yay., 2005).
• Creswell, K. A. C. (1979). Early muslim architecture (Volume II). New York: Hacker Art Books.
• Creswell, K. A. C. (1989). A short accout of early muslim architecture. (J. W. Allan, Rev. and Enl. Ed.). Scolar Press.
• Crinson, M. (1996). Empire building: victorian architecture and orientalism. London and New York: Routledge.
• Diez, E. (1946). Türk sanatı: başlangıcından günümüze kadar. (O. Aslanapa, Çev.). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay.
• Flood, F. B. (2007). From the prophet to postmodernism? new world orders and the end of islamic art. E. Mansfield (Ed.), Making art history: a changing discipline and its institutions içinde (ss. 31-53). London: Routledge.
• Foucault, M. (2014). Bilginin arkeolojisi. (V. Urhan, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 1969).
• Garaudy, R. (2017). İslâm’ın aynası camiler. (C. Aydın, çev.). İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 1985).
• Grabar, O. (2010). İslam sanatının oluşumu. (N. Yavuz, Çev.). İstanbul: Kanat Kitap Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 1973 ve 1987).
• Grabar, O. (2022a). İslam sanatı çalışmalarının inşası I: erken dönem islam sanatı 650-1100. (D. Karakaya, Çev.). İstanbul: alBaraka Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 2005).
• Grabar, O. (2022b). İslam sanatı çalışmalarının inşası II: islami görsel kültür 1100-1800 (H. Doğan, Çev.). İstanbul: alBaraka Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 2006).
• Günenç, Ö. F. (2016). Bir mitolojik ‘yapı’: ‘mardin evi’nde mahremiyet. Sosyoloji Divanı, 7, 23-36.
• Günenç, Ö. F. (2021). Osmanlı mimarlık dilinin yeniden üretimi: 1830’lardan 1930’lara bir kavramlar tarihi denemesi. Ankara: İdealkent Yay.
• Günenç, Ö. F. (2024). Anadolu’da 19. yüzyıldan günümüze bir kavram alımlama pratiği: civil architecture. E. Soysal (Edt.), 8. Kent araştırmaları kongresi: cumhuriyet’in 100. yılında kent içinde (ss. 46-50). Ankara: İdealkent Yay.
• Habermas, J. (1994). Modernlik: tamamlanmamış bir proje. N. Zekâ (haz.), Postmodernizm: jameson, lyotard, habermes içinde (ss. 31-44). İstanbul: Kıyı Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 1983).
• Hafız, M. (2015). Gelenekselci ekolün kutsal sanat doktrini. S. Eren ve A. Öztürk (edt.), Doğu’dan batı’ya düşüncenin serüveni 10. cilt içinde (ss. 827-857). İstanbul: İnsan Yay.
• Hillenbrand, R. (2003). Studying islamic architecture: challenges and perspective. Architectural History, 46, 1-18. doi: https://doi.org/10.2307/1568797
• Karadeniz, S. (2018). Bir kavram habitusu denemesi kutsal. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(56), 376-388. doi: http://dx.doi.org/10.17719/jisr.20185639011
• Kuban, D. (1982). Türk ve islâm sanatı üzerine denemeler. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yay.
• Mülayim, S. (2021). İslâm sanatı: büyük bildirinin göstergeleri. (A. Doğanay, Ed.). İstanbul: İSAM Yay. (Birinci Baskı, 2010)
• Nasr, S. H. (2019). İslâm sanatı ve maneviyatı. (A. Demirhan, Çev.). İstanbul: İnsan Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 1987).
• Necipoğlu, G. (2012). The concept of islamic art: inherited discourses and new approaches. Journal of Art Historiography, 6. https://arthistoriography.wordpress.com/number-6-june-2012-2/
• Nişanyan, S. (2018). Nişanyan sözlük: çağdaş türkçenin etimolojisi (Genişletilmiş bs.). İstanbul: Liber Yay.
• Panofsky, E. (2020). Gotik mimarlık ve skolastik felsefe: ortaçağda sanat felsefe ve din arasındaki benzerliklerin incelenmesi. (E. Akyürek, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yay. (Orijinal eserin yayın tarihi 1951).
• Rabbat, N. (2012). What is islamic architecture anyway?. Journal of Art Historiography, 6. https://arthistoriography.wordpress.com/number-6-june-2012-2/
• Suphi, H. (1329/1914). Eski türk evleri. Türk Yurdu, 12, 1216-1221.
• Suphi, H. (1330/1914). Eski türk evleri. Türk Yurdu, 6(62), 2063-2069.
• Tanyeli, U. (2011). Rüya inşa itiraz: mimari eleştiri metinleri. İstanbul: Boyut Yay.
• Tanyeli, U. (2012a). İstanbul’da mekan mahremiyetinin ihlali ve teşhiri: gerilimli bir tarihçe ve 41 fotoğraf. İstanbul: Akın Nalça Kitapları.
• Tanyeli, U. (2012b). İslam mimarlığı historiyografisi üzerine kısa birkaç not. Arredamento Mimarlık, 254, 87-91.
• Toprak, M. (2007). Nietzsche’nin décadence düşüncesi. Felsefelogos. 33-34, 83-93.
• Ülken, H. Z. (1948). İslam sanatı. İstanbul: İTÜ Mimarlık Fakültesi Yay.
• Yetkin, S. K. (1965). İslâm mimarisi. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi (Genişletilmiş 3. Baskı).
• Yetkin, S. K. (1984). İslâm ülkelerinde sanat. İstanbul: Cem Yayınevi. (İlk Basım: Cem Yayınevi, 1974).