Sosyolojide yeni ontolojik sorgulamalar ve ekolojik bağların yeniden inşası
Öz
Küresel çevre sorunları dayanıklılık kavramını insan-merkezci sınırların ötesine taşıyan yeni bir perspektif gerektirmektedir. Bruno Latour, Manuel DeLanda ve Donna Haraway gibi düşünürlerden beslenerek doğa-kültür düalizmini reddeden bu perspektif dayanıklılığı çok-türlü ağlar ve karşılıklı bağımlılık üzerinden tanımlar. DeLanda’nın realist ontolojisinin toplumsalın ve ekolojik varoluşun dinamik bileşimler/kümeleşmeler (asamblajlar) hâlinde var olduğuna işaret etmesi, Latour’un aktör-ağ teorisinde vurgulanan insan-dışı aktörlerin faillik kapasitesi, Haraway’in türler arası ortak yaşam ve bakım etiğiyle birleştiğinde insan-ötesi dayanıklılığın hem ontolojik hem epistemolojik hem de etik düzeylerde yeniden düşünülmesine imkân tanır. Bu teoriler ışığında insan-ötesi dayanıklılık altı tematik boyut üzerinden ele alınmıştır. Her bir boyut insan ve insan-dışı aktörlerin karşılıklı ilişkilerini görünür kılacak şekilde yapılandırılmıştır. Bu doğrultuda tematik literatür analizi ile alanın temel teorik ve empirik çalışmaları değerlendirilmiş ve teorik türetme yaklaşımıyla özgün bir model kurulmaya çalışılmıştır. Sonuç olarak, çok-türlü ontolojilerin ekolojik krize karşı insanı merkezden çıkaran yeni bir bakış açısı sunduğu; insana tanınan ontolojik, epistemolojik ve etik ayrıcalığı sorgulayarak diğer canlıları, nesneleri ve doğanın bir arka plân ya da kaynak değil, ilişkisel ontolojinin stratejik ortağı/öğesi olarak gördüğü ve kollektif varoluşun ancak çok-türlü ittifaklarla mümkün olduğu kanısı şekillenmiştir. Bu çerçeve, sosyolojiyi insan-ötesi bir ufka taşıyarak, yalnızca insanlar için değil, tüm canlılarla birlikte yaşanabilir bir gelecek inşasını hedeflemektedir. Bu bağlamda makale akademik, pratik ve etik açıdan önemli sonuçlara işaret etmektedir.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Etik Beyan
Teşekkür
Kaynakça
- Achinstein, P. (1986). Theoretical derivations. Studies in History and Philosophy of Science Part A, 17(4), 375–414. https://doi.org/10.1016/0039-3681(86)90001-4
- Arora, S. (2018). Post-disaster memoryscapes: Communicating disaster risks and climate change after the Leh flash floods in 2010. Communication and the Public, 3(4). https://doi.org/-10.1177/2057047318812970
- Aydın, Ş., & Şentürk, M. (2022). Asamblaj kavramı ile aktör-ağ teorisi arasındaki bağlantıların incelenmesi: Asamblaj kentçiliği. Tesam Akademi Dergisi, 9(1), 289–315. https://doi.org/10.30626/tesamakademi.1022695
- Bennett, J. (2010). Vibrant matter: A political ecology of things. Duke University Press.
- Berkes, F. (1993). Traditional ecological knowledge in perspective. In J. T. Inglis (Ed.), Traditional ecological knowledge: Concepts and cases (pp. 1–10). International Program on Traditional Ecological Knowledge (IDRC).
- Berkes, F., & Folke, C. (Eds.). (1998). Linking social and ecological systems: Management practices and social mechanisms for building resilience. Cambridge University Press.
- Berkes, F. (2018). Sacred ecology: Traditional ecological knowledge and resource management (4th ed.). Routledge. (Original work published 1999)
- Bianet. (2023). Köpekler arama kurtarma faaliyetlerinde hayati rol oynadı. Retrieved October 4, 2025, from https://bianet.org/haber/kopekler-arama-kurtarma-faaliyetlerinde-hayati-rol-oynadi-274555
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Sosyoloji (Diğer)
Bölüm
Derleme
Yazarlar
Berivan Binay
0000-0001-6530-6519
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
5 Mart 2026
Gönderilme Tarihi
4 Kasım 2025
Kabul Tarihi
24 Şubat 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: 51