Typo-morphological analysis of new neighborhoods that emerged with the destruction of the traditional vinyard houses identity in the changing urban process

Öz

Rapid urbanization and the advantages offered by urban life have directed populations from rural areas toward cities. To meet the housing needs of the growing population resulting from urban growth, rural areas on the outskirts of cities are being opened up for development as new housing development zones. This process leads to a pattern of expansion in which cities grow outward like an oil stain, gradually incorporating rural areas into urban fabric. Vineyards, gardens, and traditional vineyard houses located in these rural areas are being replaced by new housing developments through parcelization processes carried out within the framework of zoning plans, thereby generating a new urban texture. In this context, the study aims to examine the process of opening vineyards, gardens, and traditional vineyard houses—key elements of Amasya’s urban identity—to development, through both temporal and spatial dimensions. Accordingly, the transformation of vineyards and gardens into urban blocks, as well as the transition between old and new structures, is evaluated using typo-morphological analysis methods. Another objective of the study is to identify the potential risks associated with the loss of agricultural land due to urban sprawl in terms of a sustainable future and to provide a basis for future urban decision-making. First, a time-dependent spatial change analysis (timelapse analysis) of urban morphology between 2005 and 2025 was conducted. Subsequently, the temporal transformation was examined from a structural perspective. Finally, the changes in residential structures within neighborhoods were analyzed through a typo-morphological approach by comparing traditional vineyard houses and new constructions. As a result, the study reveals the process of zoning and transformation of vineyard houses—important cultural elements of Amasya—the city’s development directions, new dynamics in the production of urban space, and the typo-morphological characteristics of both old and new settlements.

Anahtar Kelimeler

• Apple orchard houses
• urban identity
• urban growth
• urban morphology
• typo-morphological analysis.

Değişen kent sürecinde geleneksel bağ evleri kimliğinin yok edilmesi ile ortaya çıkan yeni mahallelerin tipo-morfolojik analizi

Öz

Hızlı kentleşme ile kentsel avantajlar insanları kırsal bölgelerden kentsel bölgelere yönlendirmiştir. Kentsel büyüme sonucunda artan nüfusa yönelik barınmanın sağlanması amacıyla kent çeperinde yer alan kırsal alanlar yeni konut gelişme alanları olarak imara açılmaktadır. Bu süreç kentlerin birer yağ lekesi gibi büyüyerek, kırsal alanların kentsel alanlara katıldığı bir yayılım göstermesi ile sonuçlanmaktadır. Kırsal alanlarda yer alan bağlar ve bahçeler ile bağ evlerinin yerine, imar planı çerçevesinde yeni parselasyon çalışmaları ile yeni konutların inşa edilmesine ve yeni bir kent dokusu oluşmasına neden olmaktadır. Bu kapsamda çalışma Amasya kentinde bağ, bahçe ve kent kimliğini oluşturan yöresel bağ evlerinin imara açılma sürecini zamansal ve mekânsal boyutta incelemeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda bağ ve bahçelerin kentsel yapı adalarına dönüşümü ve eski-yeni arasındaki değişim tipo-morfolojik analiz yöntemleri kullanılarak değerlendirilmektedir. Çalışmanın diğer bir amacı ise; kentsel yayılma sonucunda tarım alanlarının kaybının sürdürülebilir gelecek için potansiyel risklerinin belirlenmesi ve kentin geleceği için alınacak kararlara altlık oluşturmaktır. İlk olarak 2005- 2025 yılları arasındaki yirmi yıllık kent morfolojisinin zamana bağlı mekansal değişim analizi (timelaps analizi) yapılmış, ardından zamana bağlı değişim yapısal boyutta incelenmiştir. Son olarak ise mahallelerdeki konut yapısının değişimi için bağ evleri ile yeni yapılar tipo-morfolojik yaklaşımla analiz edilmiştir. Sonuç olarak; Amasya’nın kültürel yapı ögelerinden bağ evlerinin imara açılma süreci, kentin gelişim yönleri, kentsel mekan üretimindeki yeni dinamikleri, eski ve yeni yerleşimlerin tipo-morfolojileri ortaya koyulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• bağ evleri
• kent kimliği
• kentsel büyüme
• kent morfolojisi
• tipo-morfolojik analiz

Kaynakça

1. AlSadaty, A. (2022). A typological approach to maintain character in historic urban areas. URBAN DESIGN International, 27(3), 198–210. https://doi.org/10.1057/s41289-022-00181-1
2. Athanasiou, K. (2024). The rise and decline of settlement sites and traditional rural architecture on Therasia Island and their reciprocal interaction with the environment. Heritage, 7, 5660–5686. https://doi.org/10.3390/heritage7100267
3. Ayyıldız, S., & Ertürk, F. (2017). Kentsel kimlik bileşenleri ile yerel kimliği izlerini sürmek. Mimarlık ve Yaşam Dergisi, 2(1), 65–88.
4. Cataldi, G. (2003). From Muratori to Caniggia: The origins and development of the Italian school of design typology. Urban Morphology, 7(1), 19–34.
5. Conzen, M. R. G. (1960). Alnwick, Northumberland: A study in town-plan analysis. George Philip.
6. Çalışkan, O., Mashhoodi, B., & Akay, M. (2025). Morphological indicators of the building fabric: Towards a metric typomorphology. Journal of Urbanism: International Research on Placemaking and Urban Sustainability, 18(2), 165–194.
7. Ding, W. (2021). Morphology and typology: A village as a cultural and environmental process. In V. Oliveira (Ed.), Morphological research in planning, urban design and architecture (pp. xx–xx). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-66460-2_6
8. Esteves, M., & Sales, R. (2022). Viticulture heritage in wattle and daub in the urban sprawl in Mendoza, Argentina. RIVAR, 9(25), 211–229.

9. Google Earth Pro. (2024). Timelapse. Retrieved July 11, 2024, from https://earth.google.com/web/
10. Gökce, D. (2017). An empirical investigation of the interplay between typo-morphological transformation of historic house form and sense of place [Doctoral dissertation, University of Liverpool].
11. Gören Taş, S. Y., & Sargın, S. (2024). Estimating urban growth on Mersin, Tarsus and Adana corridor in Türkiye by using cellular automata and Markov chain. European Spatial Research and Policy, 31(2), 157–186. https://doi.org/10.18778/1231-1952.31.2.03
12. Görer Tamer, N. (2014). Kentsel saçaklanma. In M. Ersoy (Ed.), Kentsel planlama ansiklopedisi (pp. 250–251). Ninova Yayınları.
13. Karabulut, A. E., & Özdemir, Z. (2023). Örüntü dili analizi ile kentlerin geleceğini geçmişin deneyiminde aramak. Türkiye Arazi Yönetimi Dergisi, 5(2), 78–94. https://doi.org/10.51765/tayod.1284949
14. Karacalı, A. O. (2021). Amasya kentinde yapılı çevrenin tarihsel gelişimi üzerine bir değerlendirme. Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies, 14(87), 171–189.
15. Karakayacı, Z. (2010). Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımının sürdürülebilir kalkınma açısından değerlendirilmesi. Ziraat Mühendisliği, 355, 49.
16. Kocan, N. (2021). Determination of urban sprawl on ecological network using edge analysis: A case study of Usak, Turkey. Journal of Environmental Engineering and Landscape Management, 29(3), 187–199. https://doi.org/10.3846/jeelm.2021.14643
17. Kuzucular, K. (1994). Amasya kenti’nin fiziksel yapısının tarihsel gelişimi [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
18. Liu, J., & Deguchi, A. (2024). The mechanism of block form diversification in urban morphological transformation: Case study of grid blocks in Beijing, China. Frontiers of Architectural Research, 13(4), 928–943. https://doi.org/10.1016/j.foar.2024.03.008
19. Menç, H. (2018). Fotoğraflarla geçmişte Amasya: 1850’den 1950’ye (4. baskı). Amasya Belediyesi Kültür Yayınları. Modül Planlama. (2009). Amasya (Merkez) ilave revizyon nazım imar planı açıklama raporu.
20. Moudon, A. V. (1997). Urban morphology as an emerging interdisciplinary field. Urban Morphology, 1, 3–10.
21. Muratori, S. (1950). Vita e storia delle citta. Rassegna Critica d’Architettura, 11–12, 3–52.
22. Norberg-Schulz, C. (1979). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli International Publications.
23. Oliveira, V. (2016). Urban morphology: An introduction to the study of the physical form of cities. Springer International Publishing.
24. Oliveira, V. (2021). The relation between research and practice. In V. Oliveira (Ed.), Morphological research in planning, urban design and architecture. Springer.
25. Öncel, H., & Levend, S. (2023). The effects of urban growth on natural areas: The three metropolitan areas in Türkiye. Environmental Monitoring and Assessment, 195(7), 816. https://doi.org/10.1007/s10661-023-11383-7
26. Özdemir, Z., & Altanlar, A. (2023). Sürdürülebilir kalkınma ve sürdürülebilir kentsel gelişme ekseninde kavramsal bir inceleme. In M. Karabulut & Z. Karacagil (Eds.), Sosyal bilimlerde güncel tartışmalar-12. Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
27. Özdemir, Z., & Özkaynak Yolcu, M. (2026). Tracing urban identity: Spatial distribution of incompatible structures in conservation sites. Journal of Urban Planning and Development, 152(1), 5025045. https://doi.org/10.1061/JUPDDM.UPENG-5492
28. Özelkan, E., Sağlık, A., Sümer, S. K., Bedir, M., & Kelkit, A. (2018). Kentleşmenin tarım alanları üzerine etkisinin uzaktan algılama ile incelenmesi: Çanakkale örneği. ÇOMÜ Ziraat Fakültesi Dergisi, 6(1), 123–135.
29. Özkaynak Yolcu, M. (2026). Analysis of neighborhood identity and socio-spatial relations with typo-morphogical analysis and spatial intelligence: A case study of Zile historic city. Frontiers of Architectural Research.
30. Parla, G. (2021). Kentsel büyüme, yayılma ve kentsel saçaklanma ile gayrimenkul piyasası ilişkilerinin değerlendirilmesi: Ankara ili Alacaatlı, Bağlıca ve Dodurga mahalle örnekleri [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi].
31. Reátegui, H. D. L., & Corahua, J. D. P. (2023). Agricultural urbanization: Urban/rural spatial imbalance and impact on the agricultural economy. Arquitectos, 30(38), 89–96.
32. Sarı, T. (2010). Türkiye’de kent planlaması ile değişen konut üretim sürecinin incelenmesi: Amasya örneği [Yayımlanmamış doktora tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
33. Şenol, E. (2010). Amasya’nın Cumhuriyet dönemi kentsel gelişim süreci ve kentleşme sorunları [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
34. Şenol, E. (2014). Amasya kentinin Cumhuriyet dönemi mekânsal gelişimi, tarım alanlarının amaç dışı kullanımı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(30).
35. Sınmaz, S., & Özdemir, H. A. (2016). Türkiye şehir planlama pratiğinin kentsel morfoloji ve tipoloji üzerindeki etkileri: Siverek kenti için bir değerlendirme. İDEALKENT, 7(18), 80–115.
36. Stevens, Q., & Thai, H. M. H. (2024). Mapping the character of urban districts: The morphology, land use and visual character of Chinatowns. Cities, 148, 104853. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.104853
37. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2025). Amasya tarımsal yatırım rehberi. Retrieved February 22, 2026, from https://www.tarimorman.gov.tr/TRGM/TARYAT/Belgeler/Tarımsal%20yatırım%20rehberi/Amasya%20Tarımsal%20Yatırım%20Rehberi.pdf
38. Taşkın, A., & Saban, F. D. (2023). Swallowed by the urbanization: Spatial evolution of Adana Bağlarbaşı district. Journal of Design for Resilience in Architecture & Planning, 4(2), 204–218. https://doi.org/10.47818/DRArch.2023.v4i2093
39. Tekeli, İ. (1990). Bir kentin kimliği üzerine düşünceler. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, VII(1–2), 251–259.
40. Tonolli, A., Pisciotta, A., Scalenghe, R., & Gristina, L. (2024). From grapes to getaways: Unraveling the residential tourism impact on land use change and soil erosion processes in Menfi district. Land Use Policy, 137, 107013. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2023.107013
41. TUİK. (2021). İstatistiklerle aile. Retrieved July 23, 2024, from https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Aile-2021-45632
42. TUİK. (2023). Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi, Amasya. Retrieved July 23, 2024, from https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?locale=tr
43. Tuzcu, A. (2013). Seyahatnamelerde Amasya (2. baskı). Amasya Belediyesi Kültür Yayınları.
44. Ulu, A., & Karakoç, İ. (2004). Kentsel değişimin kent kimliğine etkisi. Planlama, 3, 59–66.
45. UN. (2023). Sürdürülebilir kalkınma amaçları. Retrieved June 20, 2023, from https://sdgs.un.org/goals
46. UN-Habitat. (2020a). Monitoring human settlements indicators: Sustainable development goals report. Retrieved June 20, 2023, from https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/06/sustainable_development_goals_summary_version.pdf
47. UN-Habitat. (2020b). World cities report 2020: The value of sustainable urbanization. Retrieved June 20, 2023, from https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/10/wcr_2020_report.pdf
48. Uysal, G. (2018). Kentsel dönüşümün kentin morfolojik yapısına etkisi: Gaziosmanpaşa örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
49. Wilson, E. H., Hurd, J. D., Civco, D. L., Prisloe, M. P., & Arnold, C. (2003). Development of a geospatial model to quantify, describe and map urban growth. Remote Sensing of Environment, 86(3), 275–285. https://doi.org/10.1016/S0034-4257(03)00074-9
50. World Population Prospects. (2022). Dünya nüfusu beklentileri. Retrieved June 20, 2023, from https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf
51. Wu, Y., Li, S., & Yu, S. (2016). Monitoring urban expansion and its effects on land use and land cover changes in Guangzhou city, China. Environmental Monitoring and Assessment, 188(1), 53–55. https://doi.org/10.1007/s10661-015-5069-2
52. X Kişisel Arşivi. (2026). Kişisel arşiv.
53. Yaygın, M. A. (2016). Kent dokusundaki mekânsal değişimin morfolojik boyutta incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
54. Yurt Ansiklopedisi. (1981). Yurt ansiklopedisi. Anadolu Yayıncılık A.Ş.