Yeni kurumsalcı perspektiften yerel planlama pratikleri ve enformalite bağlamında Türkiye’nin planlama rejimi

Öz

Bu çalışma, kent planlamasını yerel siyasetin kurucu kurumlarından biri olarak ele almış ve yeni kurumsalcı bir perspektifle Türkiye’de planlama rejiminin enformaliteyle kurduğu ilişkiyi incelemiştir. Çalışmada, Türkiye’de kent planlamasının yalnızca kurallara aykırı uygulamalarla değil, esneklik, muğlaklık ve istisnalar üzerinden işleyen kurumsallaşmış bir deregülasyon durumu olarak kavranabileceği tartışılmıştır. Makalenin ilk bölümünde Türkiye’de kentleşme ve planlama pratiği tarihsel bir çerçevede ele alınmış, planlama rejimini kuran temel pratikler ve patikalar ortaya konmuştur. İkinci bölümde ise Adana’da gerçekleştirilen saha araştırmasından hareketle, Türkiye’nin planlama rejiminin yerel düzeyde hangi mekanizmalar, araçlar, stratejiler ve siyaset yapma biçimleriyle işlediği analiz edilmiştir. Nitel bir çalışma olarak tasarlanan saha araştırmasında derinlemesine görüşmelerden, imar planları ve plan notlarının incelenmesinden ve yerel basın arşiv taramasından yararlanılmıştır. Bulgular, Adana’da planlamanın büyük ölçüde imar davaları sonucunda oluşan plan iptal kararlarına karşı belediyelerin geliştirdiği parçacıl stratejiler üzerinden işlediğini göstermiştir. Belediyelerin plan iptallerinin yarattığı belirsizliği bütüncül planlama yaklaşımları yerine stratejik ve pragmatik uygulamalarla yönettiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak çalışma, enformaliteyi yerel düzeyde ortaya çıkan bir sapma değil, planlama rejiminin merkezî ve yerel düzeylerde yeniden üretilen kurucu bir unsuru olarak değerlendirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kent planlaması
• yeni kurumsalcılık
• enformalite
• planlama rejimi
• Adana

Local planning practices through new institutionalist lens and Türkiye’s planning regime in the context of informality

Öz

This study examined urban planning as a constitutive institution of urban politics and analyzed the relationship between informality and Türkiye’s planning regime from a new institutionalist perspective. It argued that urban planning in Türkiye operates not merely through violations of regulations but as an institutionalized state of deregulation shaped by flexibility, ambiguity, and exceptions. The first part of the article traced the historical formation of planning practices in Türkiye and identified key practices and paths structuring the planning regime. The second part drew on qualitative field research conducted in Adana to examine how this regime operates at the local level through specific mechanisms, instruments, and political strategies. The study relied on in-depth interviews, analysis of zoning plans and planning notes, and archival research in the local press. The findings showed that planning in Adana largely functions through fragmented strategies developed by municipalities in response to judicial annulments of plans. Rather than restoring comprehensive planning, municipalities manage uncertainty through strategic and pragmatic interventions. Overall, the study evaluated informality not as a local deviation but as a constitutive element of the planning regime reproduced across both central and local scales.

Anahtar Kelimeler

• Urban planning
• new institutionalism
• informality
• planning regime
• Adana

Kaynakça

1. Aksu Çam, Ç. (2020). Kentsel rejim kentsel dönüşüme karşı: Kentsel dönüşümde konut sunum biçimleri. İdealkent, 11(29), 454–484. https://doi.org/10.31198/idealkent.618984
2. Alsayyad, N. (2004). Urban informality as a “new” way of life. M. Roy ve N. Alsayyad (Eds.), Urban informality: Transnational perspectives from the Middle East, Latin America, and South Asia (ss. 7–30) içinde. Lanham, MD: Lexington Books.
3. Davies, J. S. & Trounstine, J. (2012). Urban politics and the new institutionalism. J. P., K. Mossberger, ve S. E. Clarke (Eds.), The Oxford handbook of urban politics içinde (ss. 51–70). Oxford University Press.
4. De Soto, H. (2000). The mystery of capital: Why capitalism triumphs in the West and fails everywhere else. New York, NY: Basic Books.
5. Demirtaş-Milz, N. (2013). The regime of informality in neoliberal times in Turkey: The case of the Kadifekale urban transformation project. International Journal of Urban and Regional Research, 37(2), 689–714. https://doi.org/10.1111/1468-2427.12005
6. Durak, A. (2015). Söyleyeceklerim var. Bilgi Yayınevi.
7. Erder, S. (2006, January–February). Forum: Kentsel politika. Mimarlık, 327.http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=41&RecID=1016
8. Ersavaş Kavanoz, S. & Erdem, N. (2022). İmar barışı uygulamasının değerlendirilmesi: Trabzon örneği. Planlama, 32(2), 205–220. https://doi.org/10.14744/planlama.2021.92259

9. Gibson, M. & Kocabaş, A. (2007). Türkiye’de planlama yol ayrımında: Sahte bir şafak mı yoksa yeni bir dönemin vizyonu mu? A. Mengi (Ed.), Kent ve planlama: Geçmişi korumak geleceği tasarlamak içinde (s. 443–480). İmge Kitabevi.
10. Hall, P. A. & Taylor, R. C. R. (1996). Political science and the three new institutionalisms. Political Studies, 44(5), 936–957. https://doi.org/10.1111/j.1467-9248.1996.tb00343.x
11. Hart, K. (1973). Informal income opportunities and urban employment in Ghana. The Journal of Modern African Studies, 11(1), 61–89.
12. International Labour Office (ILO). (1972). Employment, incomes and equality: A strategy for increasing productive employment in Kenya. Geneva: International Labour Office.
13. Karaibrahimoğlu, S. (2022). Türkiye’de 2003–2019 yılları arasında fiziki planlamanın kapsamı: Planlama dergisi üzerinden bir değerlendirme. Planlama, 32(2), 191–204. https://doi.org/10.14744/planlama.2021.02411
14. Kentliyim, kentlisin, kentli… kentli miyiz? (1995). Ada Kentliyim, (1), 59–63. Ankara: Ada Yayımevi. [Açık oturum].
15. Köse, B. (2018). Turkey’s urban neoliberalism: The normalization of informality during JDP rule. F. M. Göçek (Ed.), Contested spaces in contemporary Turkey: Environmental, urban and secular politics içinde (s. 341–366). I.B. Tauris.
16. Kuyucu, T. (2014). Law, property and ambiguity: The uses and abuses of legal ambiguity in remaking Istanbul’s informal settlements. International Journal of Urban and Regional Research, 38(2), 609–627. https://doi.org/10.1111/1468-2427.12026
17. Levent, T. (2010). Esnek planlama yaklaşımları üzerine eleştirel bir değerlendirme: Bu yaklaşımların Türkiye bağlamındaki yanılsamaları. Kentleri korumak / savunmak: 8 Kasım Dünya Şehircilik Günü 33. Kolokyumu bildiriler kitabı (ss. 633–653) içinde. Ankara: TMMOB Şehir Plancıları Odası.
18. Levent, T. & Levent, Y. S. (2011). Küreselleşme, mekânsal planlama yaklaşımlarındaki değişme ve kamu yararı. Toplum ve Demokrasi, 5(11), 53–74.
19. Lowndes, V. (2001). Rescuing Aunt Sally: Taking new institutionalism seriously in urban politics. Urban Studies, 38(11), 1953–1971. https://doi.org/10.1080/00420980120080871
20. Morrison, N. (2017). Playing by the rules? New institutionalism, path dependency and informal settlements in Sub-Saharan Africa. Environment and Planning A: Economy and Space, 49(12), 2558–2577. https://doi.org/10.1177/0308518X17730581
21. Özdemir Sarı, Ö. B., Özdemir, S. S., & Uzun, N. (Eds.). (2019). Urban and regional planning in Turkey. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-05773-2
22. Penpecioğlu, M., & Bayırbağ, M. K. (2024). Diverse geographies of urban crisis: A comparative analysis of Egypt, India and Türkiye. Megaron, 19(2), 219-230. https://doi.org/10.14744/megaron.2024.87846.
23. Pérouse, J. F. (2013). Kentsel dönüşüm uygulamalarında belirleyici bir rol üstlenen Toplu Konut İdaresi’nin (TOKİ) belirsiz kimliği üzerine birkaç saptama. A. Çavdar ve P. Tan (Eds.), İstanbul: Müstesna şehrin istisna hali içinde (s. 81–98). Sel Yayıncılık.
24. Portes, A., Castells, M., & Benton, L. A. (Eds.). (1989). The informal economy: Studies in advanced and less developed countries. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press.
25. Roy, A. (2005). Urban informality: Toward an epistemology of planning. Journal of the American Planning Association, 71(2), 147–158. https://doi.org/10.1080/01944360508976689
26. Roy, A. (2009). Why India cannot plan its cities: Informality, insurgence and the idiom of urbanization. Planning Theory, 8(1), 76–87. https://doi.org/10.1177/1473095208099299
27. Servillo, L. A. & Van Den Broeck, P. (2012). The social construction of planning systems: A strategic-relational institutionalist approach. Planning Practice & Research, 27(1), 41–61. https://doi.org/10.1080/02697459.2012.661179
28. Sorensen, A. (2015). Taking path dependence seriously: an historical institutionalist research agenda in planning history. Planning Perspectives, 30(1), 17–38. https://doi.org/10.1080/02665433.2013.874299 Sorensen, A. (2017). New institutionalism and the planning theory. M. Gunder, A. Madanipour, ve V. Watson (Eds.), The Routledge handbook of planning theory içinde (s. 250–263). Routledge.
29. Şengül, T. (2012). Türkiye’de kentleşme deneyiminin dönemlenmesi. F. Alpkaya ve B. Duru (Eds.), 1920’den günümüze Türkiye’de toplumsal yapı ve değişim içinde (s. 353–402). Phoenix.
30. Tansel, C. B. (2019). Reproducing authoritarian neoliberalism in Turkey: Urban governance and state restructuring in the shadow of executive centralization. Globalizations, 16(3), 320–335. https://doi.org/10.1080/14747731.2018.1502494
31. Taylor, Z. (2013). Rethinking planning culture: A new institutionalist approach. The Town Planning Review, 84(6), 683–702. https://doi.org/10.3828/tpr.2013.36
32. Tekeli, İ. (1988). Mülkiyet kurumu, kamu yararı ve imar planları üzerine. Planlama, 2, 6–13.
33. Tekeli, İ. (1998). Türkiye’de Cumhuriyet döneminde kentsel gelişme ve kent planlaması. Y. Sey ve D. Özkan (Ed.), 75 yılda değişen kent ve mimarlık içinde (s. 1–24). Tarih Vakfı Yayınları.
34. Tekeli, İ. (2002). Türkiye kent planlamasının yeniden kurumsallaşmasını düzenlerken düşünülmesi gerekenler üzerine. Planlama, 3–4.
35. Ünlü, T. (2010). Mekânsal planlamanın kentin biçimlenmesine etkisi: Mersin örneği. Planlama, (2009/3–4), 27–42. Yiftachel, O. (2009). Theoretical notes on “gray cities”: The coming of urban apartheid? Planning Theory, 8(1), 87–100. https://doi.org/10.1177/1473095208099300
36. Yoloğlu, A. C. (2014). Planlama piyasasının iki yeni dinamiği: Parçalama ve tekelleşme. İdealkent, 13, 128–151.
37. Zorlu, F. & Yoloğlu, A. C. (2022). Mekânsal plan öngörülerindeki yanılma sorunu üzerine bir değerlendirme ve üç öneri. M. Oğuz, A. Yarış ve A. Vural (Ed.), Güncel yaklaşımlar, tartışmalar, çalışmalar (ss. 407–416) içinde. Ankara: İdealKent Yayınları.