A Mannheimian reading of Şevki Vanlı’s writings in Forum Magazine and OR-AN

Öz

This study analyzes the writings of Architect Şevki Vanlı published in Forum magazine between 1956 and 1966 through the conceptual framework of Karl Mannheim’s sociology of knowledge. The primary focus is the tension between the urbanization practice of the Democrat Party era, characterized by rapid and conspicuous construction, and Vanlı’s commitment to long-term planning. Vanlı’s assessments in the magazine frame planning not merely as a technical instrument, but as a demand for rationality that considers social totality. This discourse transcends a debate on aesthetic modernism to exhibit a political-economic stance encompassing land speculation, urban rent, and public interest. His critique of "Hiltonism" can be interpreted as a defense of context-sensitive architecture against the formal mimicry of imported modernism. The focal case study of the research is the OR-AN Project. Vanlı’s attempt to materialize the principle of discontinuous (leap-frog) metropolitan growth and the ideal of a holistic settlement was transformed by capital scarcity and bureaucratic instability; this transformation provides a testing ground documenting the gap between discourse and practice. Furthermore, the research discusses the continuities and ruptures of the 1950s urbanization regime alongside Vanlı’s critiques.

Anahtar Kelimeler

• Şevki Vanlı
• Forum Magazine
• Karl Mannheim
• urban rent

Şevki Vanlı'nın Forum Dergisi yazıları ve OR-AN Üzerine Mannheimcı bir okuma

Öz

Bu çalışma, Mimar Şevki Vanlı'nın 1956–66 yılları arasında Forum dergisinde yayımladığı yazıları, Karl Mannheim'ın bilgi sosyolojisi kavramlarıyla incelemektedir. Esas odak noktası, Demokrat Parti döneminin hızlı ve görünür inşaata dayalı kentleşme pratiğiyle Vanlı'nın uzun erimli planlama kararlılığı arasındaki gerilimdir. Vanlı'nın bu dergideki değerlendirmeleri, planlamayı teknik bir araç olmaktan çıkarıp toplumsal bütünlüğü gözeten bir rasyonalite talebi olarak kurmaktadır. Bu söylem, estetik bir modernizm tartışmasının ardına geçerek arsa spekülasyonu, kentsel rant ve kamusal yarar meselelerini kapsayan ekonomi politik bir konumlanış sergiler. “Hiltonculuk” eleştirisi ise ithal modernizmin biçimsel taklitçiliğine karşı, bağlamla ilişkilenen bir mimarlık anlayışının savunusu olarak okunabilir. Çalışmanın vaka ekseni ise OR-AN Projesidir: Vanlı'nın boşluklu büyüme ilkesini ve bütüncül yerleşim idealini somutlaştırma girişimi, sermaye yetersizliği ve bürokratik istikrarsızlık karşısında dönüşüme uğramış ve bu dönüşüm, söylemle pratik arasındaki mesafeyi belgeleyen bir sınama alanı sunmuştur. Araştırma, bunun yanı sıra 1950’ler kentleşme rejiminin süreklilik ve kırılmalarını da Vanlı'nın eleştirileriyle birlikte tartışmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Şevki Vanlı
• Forum Dergisi
• Karl Mannheim
• kentsel rant
• OR-AN

Kaynakça

1. Akbulut, F. S. (2024). Köykent modeli: Gelişim süreci içerisinde Bülent Ecevit’in kırsal kalkınma stratejileri. GRID Architecture Planning and Design Journal, 7(1), 60–83.
2. Atılgan, G. (2008). Kemalizm ile Marksizm arasında geleneksel aydınlar: Yön-Devrim hareketi. Yordam Kitap.
3. Basa, İ. (2018). Şevki Vanlı (1926–2008): Söylemsel ve düşünsel bir mimarlığın peşindeki mimar. Mimarlık, (404), 49–62.
4. Batuman, B. (2011). Toplumcu teknokrat’ın yükselişi ve düşüşü: 60’lar Türkiye’sinde siyasal bir araç olarak planlama. Toplum ve Demokrasi, 5(11), 5–32.
5. Batuman, B. (2013). 70’ler: Siyasetin odağındaki kent, kentin odağındaki siyaset. Toplum ve Bilim, (127), 68–91.
6. Baykurt, F. (1974). Akkaranfil. Efkâr tepesi içinde (ss. 176–180). Remzi Kitabevi.
7. Bozdoğan, S., & Akcan, E. (2012). Turkey: Modern architectures in history. Reaktion Books.
8. Çakmak, D. (2007). Forum dergisi: 1954–1960 [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi].

9. Halka arsa mı gecekonduya tapu mu? (1958, 15 Temmuz). Forum, (104).
10. Harvey, D. (1985). The urbanization of capital. Johns Hopkins University Press.
11. Gül, M. (2009). The emergence of modern Istanbul: Transformation and modernisation of a city. I. B. Tauris. İmar geziyor. (1960, 1 Şubat). Forum, (141).
12. Kaynar, M. K. (Ed.). (2019). Türkiye’nin 1950’li yılları. İletişim Yayınları.
13. Keyder, Ç. (2014). Türkiye’de devlet ve sınıflar. İletişim Yayınları.
14. Küçük, Y. (1983). Cumhuriyet döneminde aydınlar ve dergileri. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi içinde (Cilt 1, ss. 138–144). İletişim Yayınları.
15. Küçük, Y. (1985). Aydın üzerine tezler 1830–1980 (Cilt 5). Tekin Yayınevi.
16. Mannheim, K. (1936). Ideology and utopia: An introduction to the sociology of knowledge. Routledge & Kegan Paul.
17. Mannheim, K. (1940). Man and society in an age of reconstruction. Routledge & Kegan Paul.
18. Mimaride bazı değişme belirtileri. (1959). Forum, 10(118), 20–21.
19. OR-AN İnşaat A.Ş. (1970). Ankara’da OR-AN toplu konut yerleşimi. Mimarlık, 8, 22–40.
20. Savaşır, G. (2023). Şevki Vanlı’nın (eleştirel) düşünsel dünyası. Ankara’da iz bırakan mimarlar dizisi III: Şevki Vanlı içinde (ss. 37–51). VEKAM Yayınları.
21. Sayar, Z. (1956a). Şu mesken davamız. Arkitekt, 25(283), 138–139.
22. Sayar, Z. (1956b). İstanbul’un imarında şehirci mimarın rolü. Arkitekt, 25(285), 148–149.
23. Somel, A. (2006). 1930’lardan 1960’lara geçişte devletçilik ve planlamanın dönüşümü: Forum dergisindeki tartışmalar [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi].
24. Şehirlerin büyümesi. (1956, 1 Temmuz). Forum, (55), 18.
25. Şengül, H. T. (2001). Kentsel çelişki ve siyaset: Kapitalist kentleşme süreçlerinin eleştirisi. İmge Kitabevi.
26. Theunissen, H. (2024). Türk modernleşmesinin simgesi ve Batı’nın kalesi: İstanbul Hilton Oteli (A. Selman, Çev.). A. Yenen & E. J. Zürcher (Der.), 100 kesitle Cumhuriyet Türkiye’si’nin 100 yılı: A hundred years of Republican Turkey: A history in a hundred fragments içinde (ss. 210–214). İletişim Yayınları.
27. Tekeli, İ. (1977). Bağımlı kentleşme. Mimarlar Odası Yayınları.
28. Tekeli, İ. (1982). Türkiye’de konut sunumunun davranışsal nitelikleri. Konut ’81 içinde (ss. 57–101). Kent-Koop Yayınları.
29. Tekeli, İ. (1996). Türkiye’de yaşamda ve yazında konut sorununun gelişimi. Toplu Konut İdaresi Başkanlığı.
30. Tekeli, İ. (1998). Türkiye’de Cumhuriyet döneminde kentsel gelişme ve kent planlaması. Y. Sey (Ed.), 75 yılda değişen kent ve mimarlık içinde (ss. 1–24). Tarih Vakfı Yayınları.
31. Tekeli, İ. (2001). Şevki Vanlı’nın Türkiye’de mimarlık yapabilme stratejisi üzerine. G. A. Sargın (Ed.), Şevki Vanlı: Düşünceler ve tasarımlar içinde (ss. 1–8). Mimarlar Derneği 1927.
32. Tekeli, İ. (2008). Tanıdığım yönleriyle Şevki Vanlı. Mimarlık, 344.
33. Tekeli, İ. (2009). Cumhuriyetin belediyecilik öyküsü. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
34. Tekeli, İ. (2010). Türkiye’de planlamanın yükselişi ve çöküşü: 1960–1980 (E. Türkcan, Haz.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
35. Tekeli, İ. (2011). Konut sorununu konut sunum biçimleriyle düşünmek. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
36. Tümer, G. (2007). Şevki Vanlı ile “mimariden konuşmak”. Mimarlık, 333.
37. Vanlı, Ş. (1961a). Mesken ve ilgili konularda durumumuz. Forum, 14(177), 13.
38. Vanlı, Ş. (1961b). Yurdumuzun mesken finansmanı ve teşvik. Forum, 14(175), 7–8.
39. Vanlı, Ş. (1962a). İnşaat sahalarının değeri için düzen. Forum, 14(189), 7.
40. Vanlı, Ş. (1962b). İnşaat sahaları için adalet anlayışı. Forum, 14(191), 10.
41. Vanlı, Ş. (1962c). İmar - irade - halk. Forum, 15(205), 13.
42. Vanlı, Ş. (1962d). Mesken konusunda devlet sorumsuzluğu. Forum, 14(186), 10–11.
43. Vanlı, Ş. (1963). Bir milyon parsel. Forum, 16(219), 11.
44. Vanlı, Ş. (1964). Şehirciliğimize genel bir bakış. Forum, 17(255), 14.
45. Vanlı, Ş. (1965a). Gecekondularımızla ilgili sorular. Forum, 18(281), 11.
46. Vanlı, Ş. (1965b). Sosyal refah ve fiziki düzen. Forum, 18(274), 11.
47. Vanlı, Ş. (1965c). Şehirlerimizin kaderi. Forum, 18(279), 13.
48. Vanlı, Ş. (1966a). Bir Orta Anadolu kasabası hakkında düşünceler. Forum, 19(294), 8.
49. Vanlı, Ş. (1966b). Gecekondu Kanunu’nun yetersizliği ve zararları. Forum, 19(291), 7.
50. Vanlı, Ş. (1966c). Mimaride ekonomi ve yapı kooperatifleri. Forum, 19(304), 5.
51. Vanlı, Ş. (1966d). Şehir arazisi reformu. Forum, 19(301), 14.
52. Vanlı, Ş. (1998). 50 kuşağı. Ege Mimarlık, 27(4), 29.
53. Vanlı, Ş. (2000). Mimarlık sevgilim. İletişim Yayınları.
54. Vanlı, Ş. (2003). Türk mimarlığının yaşadığı karmaşa. Mimarlık, 313, 22–24.
55. Vanlı, Ş. (2006). Mimariden konuşmak: Bilinmek istenmeyen 20. yüzyıl Türk mimarlığı, eleştirel bakış. Şevki Vanlı Mimarlık Vakfı Yayınları.
56. Vatan ve şehir sathında kalkınma. (1956, 1 Ekim). Forum, 61, 18.
57. Yahya Kemal. (1974). Aziz İstanbul. İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları.
58. Yıldırmaz, S. (2015). Köylüler ve kentliler: Ellili yılların dönüşen yeni sosyo-ekonomik ve kültürel coğrafyası. M. K. Kaynar (Ed.), Türkiye’nin 1950’li yılları içinde (ss. 541–564). İletişim Yayınları.
59. Yıldız, M. (2017). 1945–1960 dönemi hazırlanan yabancı raporların Türk sanayi politikalarına etkileri. Journal of Turkish Studies, 12(31), 303–318.