Kentte lüksün haritası: İstanbul’da ayrıcalıklı hizmetlerin mekânsal dağılımı üzerinden sınıfsal ayrışma

Öz

Toplumsal tabakalaşmayı kentlerde gözlemlerken yalnızca gelir eşitsizliği üzerinden analiz yapmak yetersiz kalmaktadır. Kentlerde erişilen hizmetler, hizmetlerin niteliği ve konumları da ayrıcalıklı kesimi değerlendirirken önemini koruyan verilerdir. Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırmaları’nın güncel il verilerinde (2025) ilk sırada olan İstanbul’da sınıfsal ayrışmayı ve bu ayrışmanın yeniden üretimini mekânlar üzerinden okumayı amaçlayan bu çalışmada özellikle üst gelir gruplarını hedef alan hizmetler seçilmiştir. İstanbul’un seçilmesinin diğer sebepleri de şehrin ekonomik sermayesinin yoğunluğu, hizmet sektörünün gelişmişliği ve tüketim mekânlarının diğer illerle kıyasla oldukça fazla olmasıdır. Özel hastaneler, özel okullar, lüks zincir spor salonları (MAC One, MAC Studio, Hillside City Club, John Reed ve Snap Fitness) ve lüks market zincirleri (Macrocenter, Carrefour Gurme, Gourmet Garage) İstanbul’un 39 ilçesindeki dağılımını SEGE (2022) ilçe araştırmasıyla karşılaştırarak analiz gerçekleştirilen bu çalışmada Türkiye’deki tüm ilçeler düzeyinde olan SEGE skorları İstanbul iline göre yeniden düzeylendirilmiştir. Skorlarına göre D1 (en yüksek)-D5 (en düşük) şeklinde sınıflandırılan ilçeler lüks hizmet ve tüketim mekânlarının ilçelerle ilişkilendirilmesine olanak sağlamıştır. Kent mekânlarındaki bu karşılaştırma yalnızca ekonomik sermayenin değil, kültürel ve sosyal sermayenin de yeniden üretimi hakkında fikir oluşturmaktadır. Bu çalışmada kuramsal çerçeveyi oluşturan Pierre Bourdieu’nün “ayrım” kavramından hareketle aynı şehrin sınırları içinde yaşayan bireylerin farklı hizmetlerle muhatap olması yaşanan ayrımı desteklemektedir. Analiz edilen verilerin sonucunda ortaya çıkan “lüks altyapı ağı” tüketimin sınıflara göre farklılıklarını ilçeler üzerinden yorumlamaya yardımcı olmaktadır. SEGE skorlarıyla birlikte incelenen mekânların dağılımı kent içi eşitsizlikleri lüks mekânlara erişim üzerinden görünür kılmaktadır. Çalışma bu yönüyle kent sosyolojisi ve eşitsizlik literatürüne tabakalaşmayı kent üzerinden okuyan özgün bir katkı sunmayı ve mekân temelli eşitsizlik tartışmalarına fayda sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• lüks hizmetler
• tabakalaşma
• İstanbul
• mekânsal ayrışma

The map of luxury in the city: Class segregation through the spatial distribution of exclusive services in Istanbul

Öz

When observing social stratification in cities, analyzing it solely through income inequality is insufficient. Access to services, the quality of services, and their locations are also important factors to consider when evaluating privileged groups. In this study, which aims to examine class division and its reproduction through spaces in Istanbul, ranked first in the latest provincial data (2025) of the Socio-Economic Development Ranking Research, services targeting upper income groups were selected. Other reasons for selecting Istanbul include the city's concentration of economic capital, the development of its service sector, and the abundance of consumption spaces compared to other provinces. Private hospitals, private schools, luxury chain gyms (MAC One, MAC Studio, Hillside City Club, John Reed, and Snap Fitness), and luxury supermarket chains (Macrocenter, Carrefour Gurme, Gourmet Garage) In this study, which analyzed the distribution across Istanbul's 39 districts by comparing it with the SEGE (2022) district survey, the SEGE scores for all districts in Turkey were re-leveled according to Istanbul province. Districts classified as D1 (highest) to D5 (lowest) based on their scores have enabled the association of luxury services and consumption spaces with districts. This comparison of urban spaces provides insights not only into the reproduction of economic capital but also into the reproduction of cultural and social capital. In this study, Pierre Bourdieu's concept of “distinction” forms the theoretical framework, suggesting that individuals living within the same city but accessing different services reinforce existing distinctions. The “luxury infrastructure network” identified through the analysis helps interpret consumption differences across districts based on class. The distribution of spaces examined alongside SEGE scores makes intra-urban inequalities visible through access to luxury spaces. In this regard, the study aims to offer a unique contribution to urban sociology and inequality literature by reading stratification through the lens of the city and to contribute to discussions on space-based inequalities.

Anahtar Kelimeler

• luxury services
• stratification
• Istanbul
• spatial segregation

Kaynakça

1. Arun, Ö. (2014). İnce Zevkler - Olağan Beğeniler: Çağdaş Türkiye'de Kültürel Eşitsizliğin Yansımaları. Cogito, 76,167–192.
2. Ataç Kavurmacı, E. (2025). School-Based Residential Segregation in Ankara: A Divided Urban Pattern in Educational Lines. Education and Urban Society, 57(3), 195-216.
3. Bali, R. N. (2024). Tarz-ı Hayat’tan Life Style’a: Yeni Seçkinler, Yeni Mekânlar, Yeni Yaşamlar. 14. Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları.
4. Bourdieu, P. (2021). Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi, 1. Baskı, (çev. Derya Fırat, Günce Berkkurt), Ankara: Nika Yayınevi.
5. Bourdieu, P. (2018). Bir Pratik Teorisi İçin Taslak: Kabiliye Üzerine Üç Etnoloji Çalışması, 1. Baskı, (çev. Nazlı Ökten), İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
6. Bourdieu, P.; Wacquant, L. (2014). Düşünümsel Bir Antropoloji İçin Cevaplar, 7. Baskı, (çev. Nazlı Ökten), İstanbul: İletişim Yayınları.
7. Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital. 241-258 in Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education, edited by J. G. Richardson. New York: Greenwood Press.
8. Bourdieu, P.; Passerson, J.C. (2022). Vârisler: Öğrenciler ve Kültür, 5. Baskı, (çev. Levent Ünsaldı, Aslı Sümer), Ankara: Heretik Yayınları.

9. Işık, O. (2021). Residential Segregation in a Highly Unequal Society: Istanbul in the 2000s. The Urban Book Series.
10. İslam, T., & Sakızlıoğlu, B. (2015). The making of, and resistance to, state-led gentrification in Istanbul, Turkey. In L. Lees, H. B. Shin, & E. López-Morales (Eds.), Global gentrifications: Uneven development and displacement. Policy Press. https://doi.org/10.1332/policypress/9781447313472.003.0013
11. Kara, T. (2025). Reimagining the Bosphorus: A digital ethnography of gentrification [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı].
12. Kuyucu, T., & Ünsal, Ö. (2010). “Urban Transformation” as State-led Property Transfer: An Analysis of Two Cases of Urban Renewal in Istanbul. Urban Studies, 47(7), 1479–1499. https://www.jstor.org/stable/43079924
13. Küçük, M. (2026). Urban segregation and socio-spatial transformation: the case of Zeytinburnu, Istanbul. Housing and Society, 1–30. https://doi.org/10.1080/08882746.2025.2611664
14. Lefebvre, H. (2014). Mekânın Üretimi, 2. Baskı, (çev. Işık Ergüden), İstanbul: Sel Yayıncılık.
15. Lovering, J., & Türkmen, H. (2011). Bulldozer neo-liberalism in Istanbul: The state-led construction of property markets, and the displacement of the urban poor. International Planning Studies, 16(1), 73–96. https://doi.org/10.1080/13563475.2011.552477
16. McCartney, G., Bartley, M., Dundas, R., Katikireddi, S. V., Mitchell, R., Popham, F., Walsh, D., & Wami, W. (2018). Theorising social class and its application to the study of health inequalities. SSM - population health, 100315. https://doi.org/10.1016/j.ssmph.2018.10.015.
17. Milanovic, B. (2018). Küresel Eşitsizlik: Küreselleşme Çağı İçin Yeni Bir Yaklaşım, 1. Baskı, (çev. Meneviş Uzbay, Mustafa Pirili), Ankara: Efil Yayınevi.
18. Mills, C. W. (2019). İktidar Seçkinleri. (çev. Ünsal Oksay), İstanbul: İnkılap Kitabevi.
19. Paköz, M. Z., & Kılınç, N. (2017). Hastanelerin mekânsal dağılımını etkileyen faktörler: İstanbul örneği. İçinde Yerseçimi kuramı ve uygulamaları (ss. 178–208). Yeni Anadolu Yayıncılık.
20. Pinçon, M., Pinçon-Charlot, M. (2012). Burjuvazinin Sosyolojisi, 1. Baskı, (çev. Hande Turan Abadan), Ankara: Epos Yayınları.
21. Pinçon-Charlot, M., & Pinçon, M. (2018). Social power and power over space: How the bourgeoisie reproduces itself in the city. International Journal of Urban and Regional Research, 42(1), 115–125. https://doi.org/10.1111/1468-2427.12533
22. Sassen, S. (2018). The Global City: Strategic Site, New Frontier. In: Ferro, L., Smagacz-Poziemska, M., Gómez, M., Kurtenbach, S., Pereira, P., Villalón, J. (eds) Moving Cities – Contested Views on Urban Life. Springer VS, Wiesbaden. https://doi.org/10.1007/978-3-658-18462-9_2.
23. SEGE. (2025). 2025 İl Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırmaları (SEGE). T. C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü, Erişim Tarihi: 21.10.2025.
24. SEGE. (2022). 2022 İlçe Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırmaları (SEGE). T. C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü, Erişim Tarihi: 21.08.2025.
25. Sennett, R. (2025). İnşa Etmek ve Yaşamak: Şehir Etiği, 1. Baskı, (çev. Aydın Çavdar), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
26. Sunar, L. (2018). Türkiye’de Toplumsal Tabakalaşma ve Eşitsizlik: 1. Cilt, L. Sunar (Ed.), Giriş: Türkiye’de Tabakalaşma ve Eşitsizliği Tartışmak (2. Baskı, s. 1-34). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
27. Tudor-Hart, J. (1971). The Inverse Care Law, The Lancet, Volume 297, Issue 7696, 405-412
28. TÜİK, (2026a). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2025, https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/53899 Erişim Tarihi: 12.05.2026.
29. TÜİK, (2026b). İl, tek yaş ve cinsiyete göre nüfus, 2007-2025, İstatistiksel Tablolar, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt İstatistikleri, Erişim Tarihi: 12.05.2026.
30. Zürcher, E. J. (2000). Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, 7. Baskı, (çev. Yasemin Saner Gönen). İstanbul, İletişim Yayınları.