Türkiye modern mimarlık tarihinde kayıp bir nesne: “Beyaz Fil”

Öz

Bu makale, Manisa’da 1959’da işhanı olarak tasarlanan Beyaz Fil’i Türkiye modern mimarlık tarihindeki görünürlüğü üzerinden yeniden ele alır. Çalışmanın problemi modern mimarlığın yerel ölçekte araştırılmamış olması değil, yapıya ilişkin bilginin mimarlık yazını, kurumsal arşivler, proje paftaları, gündelik kullanım, adlandırma, sözlü bellek ve güncel durumu arasında parçalanmış olmasıdır. Bu nedenle araştırma, tarihyazımsal, arşivsel ve epistemik boşlukları birbirinden ayırır; yöntemsel odağını ise heterojen kanıtların tek bir bütüncül anlatıda uzlaştırılamamasında bulur. Barad’ın kırınım yaklaşımından yararlanan çalışma, farklı kanıt rejimlerini birbirlerinin içinden okuyarak aralarındaki uyuşmazlıkları ve dönüşümleri görünür kılar. Yedi operatif araştırma alanı ve diyagramatik araçlar, Beyaz Fil’in kurumsal, maddi, kentsel ve mnemonik görünürlüklerinin farklı zamanlarda nasıl yeniden üretildiğini izler. Kronolojik iskelet, belgelenmiş olaylarla kısmen izlenebilir dönemleri ayırırken, diyagramlar araştırmanın soru üretme mekanizmasını ve alanlar arasındaki kesişimleri açığa çıkarır. Sonuçta çalışma, Beyaz Fil’i mimarlık tarihinin kanonik örüntülerine eklemekten çok, mimari bir nesnenin tarihsel olarak nasıl bilinebildiğine dair konumlanmış, çok sesli ve ilişkisel bir tarih yazımsal deney önerir.

Anahtar Kelimeler

• Beyaz Fil
• modern mimarlık
• Türkiye
• kırınım
• tarihyazımı

“Beyaz Fil”: A missing object in the history of modern architecture in Türkiye

Öz

This article reconsiders Beyaz Fil, designed as a commercial building [işhanı] in Manisa in 1959, through the question of its visibility within the history of modern architecture in Türkiye. The problem addressed is not the absence of scholarship on local manifestations of modern architecture, but the fragmentation of knowledge about the building across architectural discourse, institutional archives, project drawings, everyday use, naming practices, oral memory, and its present condition. The study therefore distinguishes among historiographical, archival, and epistemic gaps, locating its methodological focus in the difficulty of reconciling heterogeneous forms of evidence within a single coherent narrative. Drawing on Barad’s concept of diffraction, it reads different regimes of evidence through one another in order to render visible the discrepancies, relations, and transformations that emerge between them. Seven operative fields of inquiry, together with a series of diagrammatic tools, trace how Beyaz Fil’s institutional, material, urban, and mnemonic forms of visibility are produced and reconfigured across different temporalities. While the chronological scaffold distinguishes documented events from only partially traceable periods, the diagrams make visible both the question-generating logic of the research and the intersections among its analytical fields. Rather than simply incorporating Beyaz Fil into the canonical narratives of architectural history, the study ultimately proposes a situated, polyphonic, and relational historiographical experiment in how an architectural object becomes historically knowable.

Anahtar Kelimeler

• Beyaz Fil
• modern architecture
• Türkiye
• diffraction
• historiography

Kaynakça

1. Akcan, E., & Bozdoğan, S. (2010). Turkey: Modern architectures in history. Reaktion Books.
2. Akpınar Aksugür, İ., & Önal Hoşkara, Ş. (Eds.). (2024). Cumhuriyet’in 100. yılında mimarlık (Vols. 1–3). İdealKent Yayınları.
3. Alderman, D. H., & Inwood, J. (2013). Street naming and the politics of belonging: Spatial injustices in the toponymic commemoration of Martin Luther King Jr. Social & Cultural Geography, 14(2), 211–233.
4. Atmaca Çetin, H., Tuna Ultav, Z., & Uz, F. (2019). Reflections of the İstanbul Hilton Hotel on mid-century hotel buildings in Turkey. Art-Sanat, (12), 57–88. https://doi.org/10.26650/artsanat.2019.12.0016
5. Barad, K. (2007). Meeting the universe halfway: Quantum physics and the entanglement of matter and meaning. Duke University Press.
6. Bayraktar, N. (2020). Periodical readings on city and architecture: Two commercial buildings in Ankara [Kent ve mimarlık üzerine dönemsel okumalar: Ankara’da iki işhanı]. Ankara Araştırmaları Dergisi, 8(1), 157–175. https://doi.org/10.5505/jas.2020.92485
7. Bozdoğan, S. (1997). The predicament of modernism in Turkish architectural culture: An overview. In S. Bozdoğan & R. Kasaba (Eds.), Rethinking modernity and national identity in Turkey (pp. 133–156). University of Washington Press.
8. Cengizkan, A. (2002). Modernin saati: 20. yüzyılda modernleşme ve demokratikleşme pratiğinde mimarlar, kamusal mekân ve konut mimarlığı. Mimarlar Derneği 1927 / Boyut Yayınları.

9. de Freitas, E. (2017). Karen Barad’s quantum ontology and posthuman ethics: Rethinking the concept of relationality. Qualitative Inquiry, 23(9), 741–748.
10. Dinç, O. (1973). Social Insurance Institution Kızılay Facilities project competition identification report [Sosyal Sigortalar Kurumu Kızılay Tesisleri Proje Yarışması Kimlik Tesbiti Tutanağı]. Arkitekt, 1973(352), 199–204.
11. DOCOMOMO Türkiye. (2025). DOCOMOMO Türkiye poster sunuşları: Türkiye mimarlığında modernizmin yerel açılımları XXI— Çevrimiçi. https://www.docomomo-tr.org/etkinlikler/poster-sunuslari/docomomo-turkiye-poster-sunuslari-turkiye-mimarliginda-modernizmin-yerel-acilimlari-xxii-cevrimici
12. Eco, U. (2019). Semiotics of architecture [Mimarlık göstergebilimi] (F. E. Akerson, Trans.). Diamond Yayınları.
13. Eldem, S. H. (1954). Turkish house plan types [Türk evi plan tipleri]. İstanbul Technical University.
14. Eldem, S. H. (1971). Social Insurance Institution facilities [Sosyal sigortalar kurumu tesisleri]. Arkitekt, 1971(343), 105–108.
15. Eldem, S. H. (1977). Sa’dabad. Kültür Bakanlığı Yayınları.
16. Erll, A., & Rigney, A. (2009). Introduction: Cultural memory and its dynamics. In A. Erll & A. Rigney (Eds.), Mediation, remediation, and the dynamics of cultural memory (pp. 1–14). De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110217384.0.1
17. Ergut, A. (2011). Commemoration: In memory of Rahmi Bediz [Anma: Rahmi Bediz’in ardından]. Mimarlık, 44(357).
18. Eroğan, K. (1954). Akbank Kurtuluş Ajansı [Akbank Kurtuluş Branch]. Arkitekt, 1954(269–272), 60–61.
19. Giraut, F., & Houssay-Holzschuch, M. (2016). Place naming as dispositif: Toward a theoretical framework. Geopolitics, 21(1), 1–21.
20. İtak, Y. (2018, March 5). İşte “Beyazfil”in isim babası. Manisa’da Denge, p. 7.
21. Kortan, E. (1974). Architectural movements and critique in Turkey (1950–1960) [Türkiye’de mimarlık hareketleri ve eleştirisi (1950–1960)]. Middle East Technical University.
22. Kortan, E. (2001). The 1950s generation: Architecture anthology [1950’ler kuşağı: Mimarlık antolojisi]. YEM Yayınları.
23. Köklü, N. (2007). A short story of my life Manisa [Ömrümün kısa öyküsü Manisa] (S. Karagöz, Ed.). Manisa Belediyesi Yayınları.
24. Manisa Belediyesi. (1977). Manisa provincial yearbook 1973 [Manisa il yıllığı 1973]. Manisa Belediyesi Yayınları.
25. Rose-Redwood, R., Alderman, D., & Azaryahu, M. (2009). Geographies of toponymic inscription: New directions in critical place-name studies. Progress in Human Geography, 34(4), 453–470.
26. Sönmez, F., & Arslan Selçuk, S. (Eds.). (2023). Anadolu’nun imarında yarışmalar: 1930–1990. İdealKent Yayınları. Tafuri, M. (1998). Toward a critique of architectural ideology (pp. 2–35). MIT Press.
27. Tekeli, İ. (2009). Modernism, modernity and the history of urban planning in Turkey [Modernizm, modernite ve Türkiye’nin kent planlama tarihi]. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
28. Tulum Okur, H. (2020). Mimari belgelemede Türk sinemasının rolü: Tarabya Oteli analizi [The role of Turkish cinema in architectural documentation: An analysis of the Tarabya Hotel]. Sanat Yazıları, (4), 433–456.
29. Uluengin, Ö. (2010). The city of all ‘others’ [Tüm ‘öteki’lerin kenti]. İdealkent, 2(3), 130–141.
30. Ünalan, S. (2018). Mimar Kadri Eroğan ve Bir Dağ Masalı: Öğretmen Ahmet’in modernleşmede kesişen öyküleri. Mimari Medya. https://www.mimarimedya.com/mimar-kadri-erogan-bir-dag-masali-ogretmen-ahmetin-modernlesmede-kesisen-oykuleri/
31. Url-1.https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/199241
32. Url-2, Url-3. https://www.facebook.com/p/Beyazfil-yıkılmasın-100064883372271/
33. Url-4.https://www.facebook.com/photo.php?fbid=2807120409381542&set=pb.100064883372271.-2207520000&type=3
34. Url-5.https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1919379214822337&set=pb.100064883372271.-2207520000&type=3