Geography lessons and responsibility value: an examination of teachers’ opinions

Öz

One of the values that teaching programmes strive to instill in students is responsibility, which is among the values most closely associated with learning outcomes in geography teaching programmes. This research was conducted to determine how geography teachers establish a relationship between the value of responsibility and geography lessons and what approach they follow to instill this value in students. The phenomenological research design was chosen for this study. The study was conducted with 10 geography teachers selected using purposive sampling, and the research data were collected using a semi-structured interview form developed by the researchers. The data obtained in the study were analyzed using content analysis. According to the results of the research, the participants perceive the value of responsibility as a sense of duty, a sense of role, and taking responsibility for the consequences of their actions. They believe that school administrators and geography teachers can contribute to instilling responsibility by serving as role models for students and by assigning them tasks and following up on them. It was observed that the participants were aware of the potential of geography lessons in terms of the value of responsibility and that they associated geography lessons with responsibilities such as patriotism, civic awareness, and environmental responsibility. It is understood that geography teachers strive to instill responsibility in their students by assigning responsibilities, providing guidance and support, acting as role models, and involving them in various activities and projects. According to other findings from the research, it was determined that participants encountered certain problems, primarily related to parents, students, and other educational stakeholders, while instilling the value of responsibility in students.

Anahtar Kelimeler

• Responsibility value
• Values education
• Geography teacher
• Geography lessons

Coğrafya dersleri ve sorumluluk değeri: öğretmen görüşlerinin incelenmesi

Öz

Öğretim programları aracılığıyla öğrencilere kazandırılmaya çalışılan değerlerden biri olan sorumluluk değeri coğrafya dersi öğretim programlarında en çok öğrenme çıktısı ile ilişkilendirilen değerlerin başında gelmektedir. Bu araştırma, coğrafya öğretmenlerinin, sorumluluk değeri ile coğrafya dersleri arasında nasıl bir ilişki kurduklarını ve sorumluluk değerini öğrencilere kazandırmak için nasıl bir yol izlediklerini tespit etmek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışmada nitel araştırma desenlerinden olgubilim deseni tercih edilmiştir. Çalışma, amaçlı örnekleme tekniğine göre belirlenen coğrafya öğretmeni olan 10 katılımcı ile gerçekleştirilmiş olup araştırma verileri araştırmacılar tarafından geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak toplanmıştır. Çalışma kapsamında elde edilen veriler içerik analizi yapılarak çözümlenmiştir. Araştırmadan ortaya çıkan sonuçlara göre; katılımcılar sorumluluk değerini, görev bilinci, rol bilinci ve davranışların sonuçlarını üstlenme olarak görmektedirler. Sorumlulukları kazandırmada, okul idaresinin ve coğrafya öğretmenlerinin öğrencilere rol model olma ve onlara görev verip takibini yapmak suretiyle katkı sunabileceklerini düşünmektedirler. Katılımcıların sorumluluk değeri açısından coğrafya dersinin sahip olduğu potansiyelin farkında oldukları ve coğrafya dersini vatan sevgisi, vatandaşlık bilinci ve çevresel sorumluluk gibi sorumluluklarla ilişkilendirdikleri görülmüştür. Coğrafya öğretmenlerinin öğrencilerine sorumluluklarını; sorumluluk verme, rehberlik ve destekleme, onlara rol model olma ve çeşitli etkinlikler ile projelere dahil etme yoluyla kazandırmaya çalıştıkları anlaşılmıştır. Araştırmadan ortaya çıkan diğer sonuçlara göre katılımcıların sorumluluk değerini öğrencilere kazandırırken daha çok; veli, öğrenci ve diğer eğitim paydaşlarından kaynaklı problemler başta olmak üzere bazı sorunlarla karşılaştıkları tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sorumluluk Değeri
• Değerler eğitimi
• Coğrafya öğretmeni
• Coğrafya dersleri

Kaynakça

1. Akbulut, G. (2004). Coğrafya ve aktif öğretim yöntemleri. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 65–77. https://dergipark.org. tr/tr/pub/erziefd/issue/5993/79747
2. Akengin, H., (2020). Coğrafya biliminin tanımı, ilkleri, konusu, bazı temel kavramlar ve öğretimi. H. Akengin, İ. Dölek (Ed.), Genel fiziki coğrafya içinde (1-39). (4. Baskı) Pegem Akademi
3. Akınoğlu, O. (2005). Coğrafya eğitiminin etkililiği ve sorunları. Marmara Coğrafya Dergisi, (12), 77-96.
4. Akınoğlu, O. (2013). Coğrafya eğitimi ve toplum. Marmara Coğrafya Dergisi, 0 (13), 25-48 https://dergipark.org.tr/tr/pub/marucog/ issue/460/3689 adresinden edinilmiştir.
5. Aktepe, V. (2015). 5.Sınıf öğrencilerinin sorumluluk değerinin geliştirilmesine yönelik bir performans görevi uygulaması. Kastamonu Eğitim Dergisi, 23(4), 1511-1534. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kefdergi/issue/22597/241363 adresinden edinilmiştir.
6. Aydın, H. & Yaşar, O. (2020). 2005 ve 2017 coğrafya dersi öğretim programlarına göre yazılmış coğrafya ders kitaplarının değerler eğitimi yaklaşımları açısından karşılaştırılması. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 7(60), 2826-2842.
7. Balcı, F. A., & Yelken, T. Y. (2013). İlköğretim sosyal bilgiler programında yer alan değerler ve değer eğitimi uygulamaları konusunda öğretmen görüşleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 14(1), 195- 213.
8. Cüceloğlu, D. (2016). İnsan ve davranışı, psikolojinin temel kavramları (28. Basım). Remzi Kitapevi.

9. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Sage.
10. Çifçi, T., & Ünaldı, Ü.E. (2014). Coğrafya öğretmenlerinin değer eğitiminin mevcut durumu ile ilgili görüş ve düşünceleri. Journal of World of Turks, 6(2), 81-99
11. Değirmenci, Y. (2018). Coğrafya dersi öğretim programında değerler. Journal of History Culture and Art Research,7(1), 429-450. http:// dx.doi.org/10.7596/taksad.v7i1.1311
12. Ekşi, H. ve Katılmış, A. (2016). Uygulama örnekleriyle değerler eğitimi. Ankara: Nobel Yayınları.
13. Ekşi, H. ve Katılmış, A. (2020). Kavramsal çerçeve: Temel kavramlar. H. Ekşi ve A. Katılmış (Ed.). Karakter ve Değerler Eğitimi içinde (ss. 1-25). Nobel Yayınları
14. Eliasa, E. I. (2014). Increasing values of teamwork and responsibility of the students through games: Integrating education character in lectures. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 123, 196–203. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.01.1415
15. Gündüz, M. (2018). Öğrencilerin hayat bilgisi dersinde yaptıkları projelerin “sorumluluk” duygusuna katkısı hakkındaki görüşlerin değerlendirilmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 17 (68), 1374-1385. https://doi.org/10.17755/esosder.341436
16. Gürbüz, S. ve Şahin, F. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri (5. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
17. Halstead, J. M. (2018). Değerler eğitimi (T. Şemendar Uçar, Çev.). Değerler eğitimi Ansiklopedisi içinde (s.151- 152). İstanbul: EDAM Yayınları.
18. İbret, B. Ü., Aydın, F. & Turgut, T. (2018). The role of geography education in educating individuals. International Journal of Geography and Geography Education, 38, 1-19.
19. İbret, B. Ü., Karatekin, K. & Avcı, E. (2015). Sosyal bilgiler dersinde coğrafya öğretiminin değerler eğitimi açısından önemi. Milli Eğitim Dergisi, 45 (207) , 5-23. https://dergipark.org.tr/tr/pub/milliegitim/issue/36937/422273 adresinden edinilmiştir.
20. Kara, T. (2024). Öğretmenlerin milli değerler eğitimi sorumluluk algılarının incelenmesi/ Investigation of teachers’ responsibility perceptions for national value education [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü
21. Karakuş, C. ve Kartal, A., (2016). İlkokul öğrencilerine göre sorumluluk. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 49(1), 1-19.
22. Karasu Avcı, E. (2017). Sosyal Bilgiler Dersinde Değerler Eğitiminde Coğrafya Disiplininin Rolü. Araştırma ve Deneyim Dergisi, 1(1), 1-23. https://dergipark.org.tr/tr/pub/adeder/issue/27214/286342 (1), 1-23
23. Karataş, Z. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 62-80.
24. Katılmış, A. & Balcı, A. (2017). Coğrafya öğretmeni adaylarının değerler eğitimine yönelik görüşlerinin incelenmesi. Marmara Coğrafya Dergisi, (35), 1-12. https://doi.org/10.14781/mcd.291011
25. Katılmış, A. (2010). Sosyal bilgiler derslerindeki bazı değerlerin kazandırılmasına yönelik bir karakter eğitimi programının geliştirilmesi [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
26. Katılmış, A. (2021). Hayat bilgisi dersinde değerler eğitimi. K. Karatekin (Ed.). Hayat bilgisi öğretimi İçinde (ss.111-143). Vizetek Yayınları.
27. Kaur, S. (2019). Moral values in education. Guru Gobind Singh Khalsa College for Women, Jhar Sahib, Ludhiana. Journal of Ethnic Minorities Research, 8(1), 57–62.
28. Koca, M. (2022). İlkokul öğretmenlerinin iş ahlakı ve sorumluluk bilincine yönelik bakış açıları / Primary school teachers’ perspectives on business ethics and responsibility awareness [Yüksek lisans tezi, Amasya Üniversitesi]. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Lauermann, F., & Karabenick, S. A. (2013). The meaning and measure of teachers’ sense of responsibility for educational outcomes. Teaching and Teacher Education, 30, 13–26. https://doi.org/10.1016/j.tate.2012.10.001
30. Lickona, T. (1991) Educating for Character: How School Can Teach Respect and Responsibility. Battam.
31. MEB. (2005). İlköğretim 1-5. sınıf programları tanıtım el kitabı. Ankara: MEB Yayınları.
32. MEB. (2010). 8 Eylül 2010 tarih ve 53 sayılı ilk ders genelgesi.
33. MEB. (2018). Ortaöğretim coğrafya dersi öğretim programı (9,10,11 ve 12. Sınıflar). https://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay. aspx?PID=336 adresinden edinilmiştir.
34. MEB. (2024). Ortaöğretim coğrafya dersi öğretim programı (9,10,11 ve 12. Sınıflar). https://mufredat.meb.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
35. MEB. (2025). Türkiye yüzyılı maarif modeli, öğretim programları ortak metin. https://mufredat.meb.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
36. Özden, M. (2024). Content and thematic analysis techniques in qualitative research: Purpose, process and features. Qualitative Inquiry in Education: Theory & Practice, 2(1), 64 81. https://doi.org/10.59455/qietp.20
37. Sapsağlam, Ö. (2017). Okul öncesi dönem çocuklarının değer algılarının çizdikleri resimler ve sözlü anlatımlarına göre incelenmesi: sorumluluk değeri örneği. Eğitim ve Bilim, 42(189). http://dx.doi.org/10.15390/EB.2017.7002
38. Sezer, A. & Çoban, O. (2016). Ortaokul öğrencilerinin sorumluluk değeri algıları. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(1), 22- 39. https://doi.org/10.29065/usakead.232420
39. Şahan Aktan, B. & Şahin, Ç. (2018). Okul öncesi 5-6 yaş grubu çocuklarının sorumluluk kazanma düzeylerinin veli görüşlerine göre değerlendirilmesi. International Primary Education Research Journal, 2(1), 9-16. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iperj/ issue/41991/505718 adresinden edinilmiştir.
40. Şahin, V. ve İnce, Z. (2021). Coğrafya derslerinde etik değerler öğretimi üzerine bir inceleme. Journal of Innovative Research in Social Studies, 4(1),1-11. https://doi.org/10.47503/jirss.891181
41. Şam, E. A. (2015). Değerler eğitiminde karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileri. Journal of Educational Science, 3(4). https://dergipark.org. tr/en/pub/jedus/issue/16127/168719 adresinden edinilmiştir.
42. TDK. (2023). Güncel Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr/ Erişim: 10.07.1015
43. Ulusoy, K. ve Dilmaç, B. (2020). Değerler eğitimi. (6. Basım). Pegem Akademi Yayınları.
44. Ünlü, M. (2001). İlköğretim okullarında coğrafya eğitim ve öğretimi. Marmara Coğrafya Dergisi, 3(2). s.s.31-48.
45. Ünlü, M. (2011). Coğrafya derslerinde coğrafi becerilerin gerçekleşme düzeyi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 11(4), 2155-2172.
46. Ünlü, M. (2014). Coğrafya öğretimi. Pegem Akademi,
47. Ünlü, M. Üçışık, S. ve Özey, R. (2002) Coğrafya eğitim ve öğretiminde haritaların önemi. Marmara Coğrafya Dergisi, 5, İstanbul, 2002
48. Ünlü, M. ve Yıldırım, S. (2017). Coğrafya öğretim programına bir beceri önerisi: Mekânsal düşünme becerisi. Marmara Coğrafya Dergisi, 35, ss.13-20.
49. Ünlüer, G. (2016). Sosyal bilgiler dersinde sorumluluk değerinin kazandırılmasına ilişkin veli görüşleri. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama, (6), 95-116. https://dergipark.org.tr/tr/pub/eibd/issue/22679/242182 adresinden edinilmiştir.
50. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021) Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12.Basım). Ankara: Seçkin.