İklim değişikliği eğitimi Türkiye’deki ilkokul ve ortaokul öğretim programlarının neresinde?

Öz

Bu araştırmanın amacı, Türkiye’de ilkokul ve ortaokul öğretim programlarında küresel iklim değişikliği içeriklerine nasıl yer verildiğini analiz etmektir. Hayat Bilgisi, Fen Bilimleri, Sosyal Bilgiler, Türkçe ile İnsan Hakları, Vatandaşlık ve Demokrasi öğretim programları ve Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortak Metni, doküman incelemesi yöntemiyle analiz edilmiştir. Amaçlar, öğrenme alanları, kazanımlar öğrenme çıktıları, etkinlik örnekleri ve açıklamalar üzerinden küresel iklim değişikliği eğitimine ilişkin içerik analizi yürütülmüştür. Veriler, alanyazına dayalı olarak bilgi, beceri, tutum ve değer boyutlarının yanı sıra dersler arası bağlantılar ve disiplinlerarası yaklaşım temalarına göre kodlanmıştır. Ardından programlar; içerik yoğunluğu, kapsam ve bütünsellik açısından karşılaştırılmıştır. İncelenen öğretim programlarında genel olarak çevre bilinci, sürdürülebilirlik ve doğal kaynakların korunmasına yer verilirken, küresel iklim değişikliğinin nedenleri, sonuçları ve küresel boyutunun ele alınmasının yüzeysel kaldığı, bu konudaki üst düzey problem çözme ve eleştirel düşünme etkinliklerinin son derece az olduğu tespit edilmiştir. Sözkonusu programlarda disiplinlerarası bütünleşmeye gidilmesi, uygulama boyutunun güçlendirilmesi, iklim adaleti, uyum ve risk azaltma ile yeşil dönüşüm temalarına dönük nitelikli öğrenme araçları ile materyallerinin programlara entegre edilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Öğretim programı analizi
• İklim değişikliği eğitimi
• İçerik analizi
• Disiplinlerarası eğitim

Where does climate change education stand in Türkiye’s primary and lower secondary curricula?

Öz

The purpose of this study is to assess the degree to which climate change content is incorporated into Türkiye’s primary and lower-secondary curricula. Adopting a document-analysis design, the curricula for Life Science, Science, Social Studies, Turkish, and Human Rights, Citizenship and Democracy, together with the Common Framework Text of the Türkiye Century Education Model, were examined with reference to stated aims, learning areas, learning outcomes, sample activities, and explanatory notes. Informed by the relevant literature, the data were coded thematically under knowledge, skills, attitudes, values, and cross-curricular linkages/interdisciplinary approaches, subsequently, the curricula were compared in terms of content density, thematic breadth, and internal coherence. The findings suggest that, although environmental awareness, sustainability, and natural resource conservation are frequently foregrounded, climate change is addressed in a comparatively limited and surface-level manner with respect to its causes, consequences, and global dimensions. Moreover, curriculum components that promote higher-order problem solving and critical thinking specifically related to climate change appear to be scarce. On this basis, the study recommends strengthening interdisciplinary integration and practice-oriented learning and embedding high-quality instructional tools and materials that explicitly address climate justice, adaptation and disaster risk reduction, and the green transition.

Anahtar Kelimeler

• Curriculum analysis
• Climate change education
• Content analysis
• Interdisciplinary education

Kaynakça

1. Aeschbach, V. M.-J., Schwichow, M., ve Rieß, W. (2025). Effectiveness of climate change education—A meta-analysis. Frontiers in Education, 10, 1563816. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.156.3816
2. Amri, A., Haynes, K., Bird, D. K., ve Ronan, K. (2018). Bridging the divide between studies on disaster risk reduction education and child centred disaster risk reduction: A critical review. Children’s Geographies, 16(3), 239–251. https://doi.org/10.1080/14733.285.2017.135 8448
3. Anderson, A. (2012). Climate change education for mitigation and adaptation. Journal of Education for Sustainable Development, 6(2), 191 206. https://doi.org/10.1177/097.340.8212475199
4. Arslan Çelik, F. M., ve Gelmez Burakgazi, S. (2025). Sürdürülebilir kalkınma odaklı çevre eğitimi araştırmalarına yönelik bir meta-sentez çalışması. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(2), 301–324. https://doi.org/10.29299/kefad.1525382
5. Barak, B., ve Gönençgil, B. (2020). Dünyada ve Türkiye’de ortaokul öğretim programlarının iklim değişikliği eğitimi yaklaşımına göre karşılaştırılması. Coğrafya Dergisi, (40), 187–201. https://doi.org/10.26650/JGEOG2019-0039
6. Baş, H., ve Çobanoğlu, R. (2024). Türkiye’de iklim değişikliği eğitimi: Bloom Taksonomisi’ne göre bir program analizi çalışması. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8, (Eğitim Bilimleri Özel Sayısı), 306–325. https://doi.org/10.30561/sinopusd.1582615
7. Başıbüyük, A., ve Pala, Ş. M. (2023). Hayat Bilgisi, Sosyal Bilgiler ve Coğrafya Dersi Öğretim Programları Kazanımlarının Afet Eğitimi Açısından İncelenmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(2), 184-197. https://doi.org/10.17556/erziefd.1063242
8. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027

9. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., ve Demirel, F. (2024). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (36. baskı). Pegem Akademi.
10. Clayton, S., Devine-Wright, P., Stern, P. C., Whitmarsh, L., Carrico, A., Steg, L., Swim, J., ve Bonnes, M. (2015). Psychological research and global climate change. Nature Climate Change, 5(7), 640–646. https://doi.org/10.1038/nclimate2622
11. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). SAGE Publications.
12. Creswell, J. W., ve Creswell, J. D. (2023). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (6th ed.). SAGE.
13. Dere, İ., ve Çinikaya, C. (2023a). Tiflis bildirgesi ve BM 2030 sürdürülebilir kalkınma amaçlarının çevre eğitimi ve iklim değişikliği dersi öğretim programına yansımaları. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(1), 1343–1366. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1218188
14. Dere, İ., ve Çinikaya, C. (2023b). 2015 çevre eğitimi ve 2022 çevre eğitimi ve iklim değişikliği programlarının çeşitli boyutlar açısından karşılaştırılması. International Journal of Geography and Geography Education, (49), 80–96. https://doi.org/10.32003/igge.1255007
15. Erbaş, A. A. (2023). İlkokul öğretim programları ve ders kitaplarında küresel ısınma ve iklim değişikliği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(2), 728–746. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2023..-1163459
16. Eryılmaz, Ö. (2021). Ortaokul sosyal bilgiler ders kitaplarında küresel iklim değişikliği konusunun yer alma durumu. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(4), 385–401. https://doi.org/10.34056/aujef.926633
17. Favier, T., Duindam, Y., Wansink, B., ve Béneker, T. (2024). Teacher orientations in climate change education. Environmental Education Research, 30(11), 1913–1948. https://doi.org/10.1080/13504.622.2024.2341173
18. Global Alliance for Disaster Risk Reduction and Resilience in the Education Sector. (2022, Haziran). Comprehensive school safety framework 2022–2030: For child rights and resilience in the education sector. https://gadrrres.net/files/cssf_2022-2030_en.pdf
19. Intergovernmental Panel on Climate Change. (2021). Climate change 2021: The physical science basis. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM_final.pdf
20. Intergovernmental Panel on Climate Change. (2023). Summary for policymakers. Core Writing Team içinde, H. Lee & J. Romero (Eds.), Climate change 2023: Synthesis report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, 1–34. https://doi.org/10.59327/IPCC/AR6-978.929.1691647.001
21. Kamil, P. A., Utaya, S., Sumarmi, & Utomo, D. H. (2020). Improving disaster knowledge within high school students through geographic literacy. International Journal of Disaster Risk Reduction, 43, 101411, 1–11. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2019.101411
22. Kapranov, O. (2024). Climate change education in curriculum documents by the Norwegian Directorate for Education and Training: A content analysis. Journal of Education, Society and Multiculturalism, 5(2), 160–181. https://doi.org/10.2478/jesm-2024-0020
23. Karaaslan, H., ve Çetin, T. (2025). Çevre eğitimi ve iklim değişikliği dersi (6, 7 veya 8. sınıflar) öğretim programının disiplinlerarası öğretim açısından değerlendirilmesi. SDU International Journal of Educational Studies, 12(1), 67–80. https://doi.org/10.33710/sduijes.1662378
24. Kaya, N. (2022). İklim değişikliği eğitimi. Pegem Akademi.
25. Kaya, N., Artvinli, E., & Dönmez, L. (2023). Uluslararası afet risklerini azaltma standartlarına göre coğrafya öğretim programı: Bir içerik analizi. International Journal of Geography and Geography Education (50), 24-49. https://doi.org/10.32003/igge.1275501
26. Meadows, D., Booth Sweeney, L., and Martin-Mehers, G. (2016). The climate change playbook: 22 systems thinking games that teach us how to seek solutions and create change. Chelsea Green Publishing.
27. Meehan, C. R., Levy, B. L. M., ve Collet-Gildard, L. (2018). Global climate change in U.S. high school curricula: Portrayals of the causes, consequences, and potential responses. Science Education, 102(3), 498–528. https://doi.org/10.1002/sce.21338
28. Miles, M. B., Huberman, A. M., ve Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3rd ed.). SAGE Publications.
29. Millî Eğitim Bakanlığı. (2022a). Millî Eğitim Bakanlığı küresel iklim değişikliği eylem planı. https://merkezisgb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2022_09/29171316_Milli_EYitim_BakanlYYY_Yklim_DeYiYikliYi_Eylem_PlanY.pdf
30. Millî Eğitim Bakanlığı. (2022b). Çevre eğitimi ve küresel iklim değişikliği dersi öğretim programı (6–8. sınıflar). Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. https://mufredat.meb.gov.tr/Dosyalar/202.244.102710628-2022-10-cevre-egitimi-iklim-degisikligi-ogretim-programiweb.pdf
31. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Temel eğitim öğretim programları. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. https://tymm.meb.gov.tr/ogretimprogramlari/temel-egitim
32. Millî Eğitim Bakanlığı. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programları ortak metni. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. https://tymm.meb.gov.tr/upload/brosur/ortak_metin.pdf
33. Mochizuki, Y., ve Bryan, A. (2015). Climate change education in the context of education for sustainable development: Rationale and principles. Journal of Education for Sustainable Development, 9(1), 4–26. https://doi.org/10.1177/097.340.8215569109
34. Monroe, M. C., Plate, R. R., Oxarart, A., Bowers, A. W., ve Chaves, W. A. (2019). Identifying effective climate change education strategies: A systematic review of the research. Environmental Education Research, 25(6), 791–812. https://doi.org/10.1080/13504.622.2017.1360842
35. Morales-Aguilar, R., Arenas, A., Cisternas, D., Bascopé, M., Salazar, D., Becerra, R., Solís-Pinilla, J., & Merino, C. (2025). Transforming education for a sustainable future: An analysis of teacher education in the context of climate change. Frontiers in Education, 10, 1537129, 1–11. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.153.7129
36. Morote, Á.-F., Sebastiá-Álcaraz, R., Ferrero-Punzano, S. M., Miguel-Revilla, D., Moreno-Vera, J. R., Rodríguez-Pizzinato, L. A., ve García,
37. Ó. J. (2025). Climate change, education, training, and perception of pre-service teachers. Social Sciences, 14(4), 236. 1-19. https://doi. org/10.3390/socsci14040236
38. Nakano, G., ve Yamori, K. (2021). Disaster risk reduction education that enhances the proactive attitudes of learners: A bridge between knowledge and behavior. International Journal of Disaster Risk Reduction, 66, 102620. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2021.102620
39. National Center for Science Education, & Texas Freedom Network Education Fund. (2020, Ekim). Making the grade? How state public school science standards address climate change [Rapor]. https://climategrades.org/MakingTheGradeReport.pdf
40. Nepras, K., Strejčková, T., ve Kroufek, R. (2022). Climate change education in primary and lower secondary education: Systematic review results. Sustainability, 14(22), 14913. 1-20, https://doi.org/10.3390/su142214913
41. Ojala, M. (2017). Hope and anticipation in education for a sustainable future. Futures, 94, 76–84. https://doi.org/10.1016/j.futures.2016.10.004
42. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2024). Empowering young people through climate literacy [Broşür]. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2024/11/ClimateBrochure_Nov2024_FIN.pdf
43. Özkaral, T. C. (2019). Küresel ısınma ve küresel iklim değişikliği konusunun Türkiye, Kanada (Ontario) ve Hong Kong sosyal bilgiler öğretim programlarında karşılaştırmalı olarak incelenmesi. International Journal of Education Technology and Scientific Researches, 4(8), 1–14. https://ijetsar.com/DergiPdfDetay.aspx?ID=1
44. Parmak, H., ve Karaarslan Semiz, G. (2024). İklim değişikliği eğitimi: Fen bilimleri öğretmenlerinin bilgi ve yaklaşımlarının değerlendirilmesi.
45. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 504–533. https://doi.org/10.33711/yyuefd.1410538
46. Reimers, F. M. (Ed.). (2021). Education and climate change: The role of universities. Springer.
47. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., ve Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227–256. https://doi.org/10.33400/kuje.843306
48. Sözcü, U., ve Aydınözü, D. (2019). Öğretmen adaylarının doğal afet okuryazarlık düzeylerinin çeşitli değişkenlere göre incelenmesi. International Journal of Geography and Geography Education, (40), 79–91. https://doi.org/10.32003/iggei.566164
49. Sözcü, U., ve Türker, A. (2022). Küresel iklim değişikliği ve çocuk. H. Mertol, O. Yılmaz, H. Hadimli, ve Ü. Yasak (Eds.), Çocuk Mekan Coğrafya içinde (pp. 153–170). Vizetek. Stevenson, R. B., Nicholls, J., ve Whitehouse, H. (2017). What is climate change education? Curriculum Perspectives, 37, 67–71. https://doi.org/10.1007/s41297.017.0015-9
50. Şenel, M. (2025). TYMM öğretim programlarının iklim adaleti ve çevresel etik bağlamında analizi. İstanbul Esenyurt Üniversitesi İşletme ve Yönetim Bilimleri Fakültesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 5(2), 169–189. https://doi.org/10.61349/iesbad.1780251
51. Trott, C. D., Lam, S., Roncker, J., Gray, E.-S., Courtney, R. H., ve Even, T. L. (2023). Justice in climate change education: A systematic review. Environmental Education Research, 29(11), 1535–1572. https://doi.org/10.1080/13504.622.2023.2181265
52. Türker, A. (2021). 2018 coğrafya dersi öğretim programı ve ders kitaplarında iklim değişikliği kavramı. Social Science Development Journal, 6(23), 108–119. http://dx.doi.org/10.31567/ssd.307
53. UM MADE CLEAR Learning Sciences Research Team. (2013, Nisan). Climate change in the Next Generation Science Standards (K–12). [Rapor]. ClimateEdResearch. https://www.climateedresearch.org/publications/2013/Climate-Change-NGSS.pdf
54. Selby, D., & Kagawa, F. (2012). Disaster risk reduction in school curricula: Case studies from thirty countries [Rapor]. United Nations Children’s Fund; United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://www.preventionweb.net/files/26470_drrincurriculamapping30countriesfin.pdf?startDownload=true
55. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2010). Climate change education for sustainable development: The UNESCO climate change initiative [Rapor]. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf000.019.0101
56. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2017). Education for Sustainable Development Goals: Learning objectives [Rapor]. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf000.024.7444
57. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2020). Education for sustainable development: A roadmap [Rapor]. https://doi.org/10.54675/YFRE1448 United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2024). Greening curriculum guidance: Teaching and learning for climate action [Rapor]. https://doi.org/10.54675/AOOZ1758
58. Walsh, E. M. (Ed.). (2022). Justice and equity in climate change education: Exploring social and ethical dimensions of environmental education. Routledge. https://doi.org/10.4324/978.042.9326011
59. Xu, C., ve Iyengar, R. (2023). Climate change education: An Earth Institute sustainability primer. Columbia University Press.
60. Yazgan, P. F., ve Benzer, E. (2023). Fen bilimleri ve çevre ve iklim değişikliği programlarındaki kazanımların çevre okuryazarlığı bileşenleri bağlamında karşılaştırılması. Türkiye Eğitim Dergisi, 8(2), 299–320. https://doi.org/10.54979/turkegitimdergisi.1374836 Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
61. Zen, S., Ropo, E., Sovia, S., ve Sansrisna. (2024). Teacher identity and climate change education: Implications for curriculum integration in Indonesia. Journal of Teacher Education for Sustainability, 26(2), 74–104. https://doi.org/10.2478/jtes-2024-0017