Park sınıflandırmasına dayalı kentsel park erişilebilirliğinin eğim duyarlı network analizi ile değerlendirilmesi: Üsküdar örneği

Öz

Bu çalışma, idari anlamda İstanbul iline bağlı Üsküdar kentinde kentsel parklara erişilebilirliği, topografik koşullar ve ulaşım türlerini bütüncül biçimde dikkate alan eğim duyarlı bir network analizi yaklaşımıyla incelemektedir. Araştırmada yol ağı verileri, Sayısal Yükseklik Modeli (DEM) ve parklara ilişkin fonksiyonel özellikler ve donatılar gibi mekânsal veriler kullanılarak çok yönlü bir ağ modeli oluşturulmuştur. Parklar; fonksiyonel özellikleri, alansal büyüklükleri, donatı çeşitliliği ve zemin nitelikleri dikkate alınarak ağırlıklandırılmış ve sınıflandırılmıştır. Yaya, bisiklet ve araç erişimi için eğime duyarlı hız modelleri tanımlanmış; segment bazlı seyahat süreleri hesaplanarak network dataset oluşturulmuştur. Service area analizleri yardımıyla park sınıflarına göre erişilebilirlik durumları belirlenmiştir. Bulgular, topografyanın özellikle yaya ve bisiklet erişimini sınırladığını ve park erişilebilirliğinin kentte mekânsal olarak eşitsiz dağıldığını göstermektedir. Çalışma, zamana dayalı ve nitelik temelli erişilebilirlik analizlerinin kentsel planlama süreçlerine entegrasyonuna katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kentsel Parklar
• Erişilebilirlik Analizi
• Erişilebilirlik Eşitsizliği
• Zamana Dayalı Erişilebilirlik
• Üsküdar

Evaluation of urban park accessibility based on park classification using slope-sensitive network analysis: the case of Üsküdar

Öz

This study examines the accessibility of urban parks in Üsküdar, a city administratively affiliated with Istanbul Province, using a slope-sensitive network analysis approach that comprehensively considers topographic conditions and modes of transportation. The study created a multidimensional network model using road network data, Digital Elevation Model (DEM) data, and spatial data such as functional characteristics and amenities related to parks. Parks were weighted and classified based on their functional characteristics, spatial size, variety of amenities, and ground conditions. Gradient-sensitive speed models were defined for pedestrian, bicycle, and vehicle access; segment-based travel times were calculated to create a network dataset. Service area analyses were used to determine accessibility conditions according to park classes. The findings show that topography particularly limits pedestrian and bicycle access and that park accessibility is spatially unevenly distributed across the city. The study contributes to the integration of time-based and quality-based accessibility analyses into urban planning processes.

Anahtar Kelimeler

• Urban Parks
• Accessibility Analysis
• Accessibility Inequality
• Time-Based Accessibility
• Üsküdar

Kaynakça

1. Akgiş İlhan, Ö. (2020). Türkiye’de sağlık hizmetleri ve hastanelere erişebilirliğin mekânsal profili: Sosyal refah açısından bir analiz. Ege Coğrafya Dergisi, 29(2), 259–271. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ecd/issue/58525/808518
2. American Association of State Highway and Transportation Officials. (2018). A policy on geometric design of highways and streets (7th ed.). AASHTO.
3. Aycan, E. (2024). Üsküdar ilçesinin gelişimi ve mekânsal analizi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Bektaş, B., & Develi, A. (2020). Engelli bireylerin erişilebilirlik sorunu: Destekler ve eksiklikler. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, 4(3), 179–191. https://izlik.org/JA92LT76EL
5. Belge, R. ve Siyavuş, A. E. (2021, 15–17 Ekim). Üsküdar’da yeşil alan kullanımı [Bildiri sunumu]. Uluslararası 11. Üsküdar Sempozyumu, İstanbul, Türkiye.
6. Çağlar, S. (2012). Engellilerin erişebilirlik hakkı ve Türkiye’de erişebilirlikleri. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 61(2), 541–598. https://doi.org/10.1501/Hukfak_000.000.1666
7. Çakmak, E., Belli, B. ve Kubat, A. S. (2022). Üsküdar’ın çeper kuşak gelişim süreci. Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı, 1077–1098.
8. Conway, H. (1996). Public parks. Shire Publications.

9. Deniz Adıgüzel, A., & Sertkaya Doğan, Ö. (2024). Tarsus kent merkezinde yaya olarak turistik kaynaklara ulaşılabilirlik: Zaman ve mesafe optimizasyonu ile rota analizi. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 12(4), 2643–2659. https://doi.org/10.21325/ jotags.2024.1504 Deniz, M. F. (2024). Analysis of accessibility to public schools with GIS: A case study of Salihli city (Turkey). Children’s Geographies, 22(1), 30–51. https://doi.org/10.1080/14733.285.2023.2209532
10. Dincer, Ş. E., Ünsal, Ö. ve Demircioğlu Yıldız, N. (2025). Kentsel erişilebilirlikte yeni bir perspektif: Engelli dostu peyzaj tasarımı ve mekân dizim analizi, Üsküdar örneği. Engelli ve mekan içinde (ss. 154–170). DAKAM Doğu Akdeniz Akademik Araştırmalar Merkezi.
11. Erdurak, Y., & Yıldız, R. (2025). Engelli bireylerin toplumsal bütünleşmelerini etkileyen bariyerlere yönelik geliştirdikleri çözümler. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(3), 536–562. https://doi.org/10.18037/ausbd.1711212
12. Gezer, A., & Gül, A. (2009). Kent ormancılığı: Kavramsal, teknik ve kültürel boyutu. SDÜ Basım Evi.
13. Gillespie, T. D. (1992). Fundamentals of vehicle dynamics. SAE International.
14. Gupta, A., Yadav, M., & Nayak, B. K. (2025). A systematic literature review on inclusive public open spaces: Accessibility standards and universal design principles. Urban Science, 9, Article 181. https://doi.org/10.3390/urbansci9060181
15. Hannebo, D. (1983). Antik ve Ortaçağ kentlerinde yeşil alanlar. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları.
16. Henneberger, J. W. (2002). Origins of fully funded public parks. The George Wright Forum, 19(2), 13–20.
17. Ilgar, R., & Şeran, Y. (2019). İstanbul ili Bahçelievler ilçesinde park ve yeşil alan kullanımı. Türk Coğrafya Dergisi, (73), 7–16. https://doi. org/10.17211/tcd.543667
18. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. (2022). İstanbul vizyon 2050 strateji belgesi. İstanbul Büyükşehir Belediyesi.
19. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. (2023). Yeşil alan yönetim sistemi strateji belgesi. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Park Bahçe ve Yeşil Alanlar Dairesi Başkanlığı.
20. Li, R., & Tong, D. (2017). Incorporating activity space and trip chaining into facility siting for accessibility maximization. Socio-Economic Planning Sciences, 60, 1–14. https://doi.org/10.1016/j.seps.2017.01.007
21. Lu, N., Li, J. Y., Yan, H. W., Shi, T., & Li, Y. (2014). Analysis on accessibility of urban park green space: The case study of Shenyang Tiexi District [Çince makale]. Ying Yong Sheng Tai Xue Bao, 25(10), 2951–2958.
22. Menghini, G., Carrasco, N., Schüssler, N., & Axhausen, K. W. (2010). Route choice of cyclists in Zurich. Transportation Research Part A: Policy and Practice, 44(9), 754–765. https://doi.org/10.1016/j.tra.2010.07.008
23. Özata, T. ve Özdemir Darby, D. (2023). Green areas as an important component of place attachment: Kuzguncuk Orchard. Kent Akademisi Dergisi, 16(2), 702–726. https://doi.org/10.35674/kent.1086441
24. Öztürk, B. (2004). Kentsel açık ve yeşil alan sistemi oluşturulması: Kayseri kent bütünü örneği. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 12, 28–34.
25. Parkin, J., Wardman, M., & Page, M. (2008). Estimation of the determinants of bicycle mode share for the journey to work using census data. Transportation, 35(1), 93–109. https://doi.org/10.1007/s11116.007.9137-5
26. Ruiz-Rodrigo, A., Morales, E., Lakoud, M., Riendeau, J., Lemay, M., Savaria, A., Mathieu, S., Feillou, I., & Routhier, F. (2024). Experiencing accessibility of historical heritage places with individuals living with visible and invisible disabilities. Frontiers in Rehabilitation Sciences, 5, Article 1379139. https://doi.org/10.3389/fresc.2024.137.9139
27. Sakamoto, E., & Lima, J. P. (2016). Accessibility in the rural environment: A multicriteria approach using GIS. Transportes, 24(1), 63–73. https://doi.org/10.14295/transportes.v24i1.958
28. Sargın, S. ve Taş, M. A. (2019). Development and distribution of gated communities and their effects on neighborhood structure in Üsküdar. International Journal of Geography and Geography Education, 40, 208– 229. https://doi.org/10.32003/iggei.519536
29. Sarıkahya, M., & Şap Acar, H. H. (2025). Engelli bireyler için erişilebilir eğitim mekânlarının irdelenmesi ve erişilebilirliğin ailelerin psikososyal durumuna katkıları. İçtimaiyat, Aile Özel Sayısı, 387–408. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1749233
30. Soydan, O. (2020). Kent parklarının kullanıcı memnuniyetinin Niğde örneğinde incelenmesi. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, (20), 712– 722. https://doi.org/10.31590/ejosat.764122
31. Taleai, M., Sliuzas, R., & Flacke, J. (2014). An integrated framework to evaluate the equity of urban public facilities using spatial multi-criteria analysis. Cities, 40, 56–69. https://doi.org/10.1016/j.cities.2014.04.006
32. Tobler, W. (1993). Three presentations on geographical analysis and modeling (Technical Report No. 93-1). National Center for Geographic Information and Analysis.
33. Topalfakıoğlu, G. C. (2002). Üsküdar ilçesi’ndeki yeşil alanların kullanımının ve kullanıcıların memnuniyet derecelerinin değerlendirilmesi: Büyük Çamlıca Korusu, Fethi Paşa Korusu ve Doğancılar Parkı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
34. Üsküdar Belediyesi. (2024). Üsküdar Belediyesi 2025–2029 stratejik planı. Üsküdar Belediyesi.
35. Varol, E., & Tutkun, M. (2023). Kullanım çeşitliliği açısından kent parklarının değerlendirilmesi. YDÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 5(1), 45– 55. https://doi.org/10.32955/neujfa202351702
36. Wang, S., Wang, M., & Liu, Y. (2021). Access to urban parks: Comparing spatial accessibility measures using three GIS-based approaches. Computers, Environment and Urban Systems, 90, 101713. https://doi.org/10.1016/j.compenvurbsys.2021.101713
37. Wiggweshaus, R. (2003). Günümüz bahçe ve parkları. In H. Sarkowicz (Ed.), Bahçelerin ve parkların tarihi (E. Kayaoğlu, Çev.; ss. 236–247). Dost Kitabevi.
38. Yasak, Ü. (2021). Sürdürülebilir kentleşme bağlamında kentsel hizmetlere erişebilirlik: Eğitim kurumlarına erişebilirlik yönüyle Muğla kenti üzerine bir analiz. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8(74), 2353–2367. https://doi.org/10.26450/jshsr.2672
39. Yücel, G. F., & Yıldızcı, A. C. (2006). Kent parkları ile ilgili kalite kriterlerinin oluşturulması. İTÜ Dergisi/A Mimarlık, Planlama, Tasarım, 2(2), 220–230. https://core.ac.uk/download/pdf/230193425.pdf
40. Zengin, E. ve Esedov, A. (2011). Çevre sorunlarının yerel özellikleri ve Üsküdar örneği. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 59, 149–178.
41. Zhang, T., Zeng, Z., Jia, T., Li, J., & Wang, J. (2016). Examining the amenability of urban street networks for locating facilities. Physica A: Statistical Mechanics and Its Applications, 457, 469–479. https://doi.org/10.1016/j.physa.2016.03.059
42. Zuo, Y., Ding, X., Wei, Y., Wang, W., & Wang, M. (2025). GIS-based accessibility analysis of urban park green space landscape. Scientific Reports, 15, Article 28498. https://doi.org/10.1038/s41598.025.13750-5