EN
TR
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi
Öz
Yapay zekâ (YZ) okuryazarlığı, dijital çağın temel yetkinliklerinden biri olarak eğitim araştırmalarının odağına konumlanmaktadır. Ancak bu alanda üretilen başlıca çerçeveler, belirli bir disiplinden bağımsız olarak, genel bir kullanıcı yetkinliği anlayışından hareket etmektedir. Bu durum, coğrafya eğitiminin mekânsal düşünme, insan-çevre ilişkisi ve veri etiği gibi kendine özgü bilişsel, konusal ve etik niteliklerinin söz konusu çerçevelerde yeterince temsil edilememesine neden olmaktadır. Bu araştırma, kuramsal-kavramsal nitelikte olup bütünleştirici literatür derlemesi ile kavramsal çerçeve geliştirmeyi birleştiren bir desen benimsemektedir. Veri kaynağı olarak Web of Science, Scopus ve ERIC bibliyografik veri tabanları; tamamlayıcı tarama için Google Scholar; ULAKBİM TR Dizin, DergiPark ve YÖK Ulusal Tez Merkezi ile MEB/UNESCO/OECD kurumsal portalları taranmış; 2005–2026 yılları arasında yayımlanmış hakemli yayınlar, kurumsal politika belgeleri ve birincil belge olarak TYMM 2024 Ortaöğretim Coğrafya Dersi Öğretim Programı (9–12. sınıflar) analize dâhil edilmiştir. Bulgular, TYMM ortaöğretim coğrafya programında YZ boyutunun yer almaması nedeniyle kritik bir müfredat boşluğu oluştuğunu ortaya koymaktadır. Bu boşluk, MEB’in 2025 yılında yayımladığı Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı (2025–2029) ile politika düzeyinde farkında olunmakla birlikte, söz konusu belgede coğrafya eğitimine özgü somut bir uygulama çerçevesi yer almamaktadır. Bu makale, TYMM 2024 Ortaöğretim Coğrafya Dersi Öğretim Programı ekseninde 9–12. sınıf coğrafya eğitimi için disipline özgü bir YZ okuryazarlığı çerçevesi önermeyi amaçlamaktadır. Geliştirilen Coğrafya Odaklı YZ Okuryazarlığı Çerçevesi (COYZOÇ) beş temel boyuttan oluşmaktadır: (1) Mekânsal YZ Farkındalığı, (2) Coğrafi Veri Okuryazarlığı, (3) Algoritmik Mekân Etiği, (4) Araç ve Uygulama Yetkinliği ve (5) Eleştirel Coğrafi Sorgulama. Makale müfredat geliştirme süreçleri ve öğretmen yetiştirme programları için kuramsal ve pratik öneriler de sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Araştırmanın Etik kurul iznine ihtiyacı yoktur. Belge yüklenmiştir.
Kaynakça
- Acolin, A., & Kim, A. M. (2022). Teaching data justice: Algorithmic bias and critical spatial analysis in urban planning education. Journal of Planning Education and Research, 44(3), 991-1000. https://doi.org/10.1177/0739456X221116356
- Allen, L. K., & Kendeou, P. (2024). ED-AI Lit: An interdisciplinary framework for AI literacy in education. Policy Insights from the Behavioral and Brain Sciences, 11(1), 3-10. https://doi.org/10.1177/237.273.22231220339
- Bearman, N., Jones, N., André, I., Cachinho, H. A., & DeMers, M. (2016). The future role of GIS education in creating critical spatial thinkers. Journal of Geography in Higher Education, 40(3), 394–408. https://doi.org/10.1080/03098.265.2016.1144729
- Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
- Casal-Otero, L., Catalá, A., Fernández-Morante, C., Taboada, M., Cebreiro, B., & Barro, S. (2023). AI literacy in K-12: A systematic literature review. International Journal of STEM Education, 10(1), 29. https://doi.org/10.1186/s40594.023.00418-7
- Chen, C., Wei, M., Zhang, P., Luo, P., & Meng, L. (2026). An infographic framework of GeoAI ethics based on news data. Cartography and Geographic Information Science, 53(2), 188–208. https://doi.org/10.1080/15230.406.2025.2593949
- Chiu, T. K. F., Ahmad, Z., Ismailov, M., & Sanusi, I. T. (2024). What are artificial intelligence literacy and competency? A comprehensive framework to support them. Computers and Education Open, 6, 100171. https://doi.org/10.1016/j.caeo.2024.100171
- Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi. (2021). Türkiye Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2021–2025. T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Coğrafya Eğitimi
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yayımlanma Tarihi
30 Eylül 2026
Gönderilme Tarihi
22 Mayıs 2026
Kabul Tarihi
16 Eylül 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: 59
APA
Sözcü, U., & Türker, A. (2026). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi. International Journal of Geography and Geography Education, 59, 1-17. https://doi.org/10.32003/igge.1957367
AMA
1.Sözcü U, Türker A. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi. IGGE. 2026;(59):1-17. doi:10.32003/igge.1957367
Chicago
Sözcü, Ufuk, ve Abdullah Türker. 2026. “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi”. International Journal of Geography and Geography Education, sy 59: 1-17. https://doi.org/10.32003/igge.1957367.
EndNote
Sözcü U, Türker A (01 Eylül 2026) Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi. International Journal of Geography and Geography Education 59 1–17.
IEEE
[1]U. Sözcü ve A. Türker, “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi”, IGGE, sy 59, ss. 1–17, Eyl. 2026, doi: 10.32003/igge.1957367.
ISNAD
Sözcü, Ufuk - Türker, Abdullah. “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi”. International Journal of Geography and Geography Education. 59 (01 Eylül 2026): 1-17. https://doi.org/10.32003/igge.1957367.
JAMA
1.Sözcü U, Türker A. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi. IGGE. 2026;:1–17.
MLA
Sözcü, Ufuk, ve Abdullah Türker. “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi”. International Journal of Geography and Geography Education, sy 59, Eylül 2026, ss. 1-17, doi:10.32003/igge.1957367.
Vancouver
1.Ufuk Sözcü, Abdullah Türker. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi. IGGE. 01 Eylül 2026;(59):1-17. doi:10.32003/igge.1957367