Medya ve İletişim Çalışmaları Alanında Bibliyometrik Analizin Kullanımı Üzerine Bir İnceleme: Dijital Okuryazarlık Çalışmalarının Bibliyometrik Analizi

Öz

Amaç: Bu çalışma, dijital okuryazarlık konusuna odaklanan akademik üretimi sistematik olarak analiz etmeyi ve bibliyometrik analiz yönteminin iletişim alanındaki potansiyelini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bibliyometrik yaklaşım, yalnızca yayın sayılarını ölçmenin ötesinde; kavramsal evrimleri, epistemolojik odakları ve bilgi üretimindeki coğrafi eşitsizlikleri görünür kılmak açısından işlevseldir. Özellikle, dijitalleşme süreciyle birlikte şekillenen bilimsel üretim ağlarını anlamak için eleştirel haritalama aracı olarak kullanılması önem arz etmektedir.
Yöntem: Araştırma kapsamında, 2010–2024 yılları arasında Web of Science (WOS) veri tabanında, “communication” kategorisine dahil ve İngilizce olarak yayımlanmış hakemli makaleler taranmıştır. WOS’un yüksek etki faktörlü, disiplinlerarası dergileri kapsaması, analiz için uygun bir evren sunmuştur. Veri seti, “digital literacy”, “internet literacy”, “internet skills” ve “social media literacy” anahtar kelimeleriyle oluşturulmuş; VOSviewer yazılımı aracılığıyla yazar iş birlikleri, ülke ve kurum bazlı üretkenlik, anahtar kelime kümelenmeleri ve kavramsal evrim analizleri gerçekleştirilmiştir.
Bulgular: Bibliyometrik analiz, dijital okuryazarlık araştırmalarının belirli akademik odaklar etrafında kümelendiğini göstermektedir. Özellikle ABD, Birleşik Krallık, Hollanda ve İsviçre gibi ülkeler akademik üretimde ön plandayken; Türkiye, Çin ve Güney Afrika gibi ülkelerde daha sınırlı katkı görülmüştür. Bu durum, küresel bilgi üretiminde devam eden coğrafi eşitsizliklere işaret etmektedir. Anahtar kelime analizleri, araştırma temalarının zamanla teknik becerilerden dezenformasyonla mücadele, algoritmik farkındalık, dijital etik ve yapay zeka okuryazarlığı gibi karmaşık temalara doğru evrildiğini göstermektedir. Bu eğilim, dijital okuryazarlığın yalnızca bireysel değil, aynı zamanda toplumsal ve politik boyutlar taşıyan bir alan haline geldiğini ortaya koymaktadır. New Media & Society ve Information, Communication & Society dergilerinin merkezi bilgi üretim platformları olarak öne çıkması, literatürdeki epistemolojik odakların Batı merkezli yapısını da pekiştirmektedir.
Sonuç: Araştırma, dijital okuryazarlık literatürünün belirli araştırmacılar, kurumlar ve ülkeler etrafında yoğunlaştığını; bu yapının bilimsel bilgi üretiminde hiyerarşik bir merkez-çevre ilişkisi yarattığını göstermektedir. Bibliyometrik analiz yöntemi, yalnızca üretkenlik ya da atıf sayısı gibi nicel verileri değil; bilimsel ağların nasıl şekillendiğini, hangi kavramların öne çıktığını ve ne tür epistemolojik yönelimlerin baskın olduğunu ortaya koyarak, medya ve iletişim alanında eleştirel haritalama yapılmasına katkı sunmaktadır. Bulgular, küresel bilgi üretiminde coğrafi eşitsizliklerin sürdüğünü ve disiplinlerarası iş birliklerinin hala sınırlı olduğunu göstermektedir. Bu da alanda yalnızca sayısal eğilimleri değil, yapısal dengesizlikleri görünür kılan bütüncül analizlerin gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İletişim Çalışmaları
• Dijital Okuryazarlık
• Bibliyometrik Analiz
• Bilimsel Haritalama
• VOSviewer

A Review on the Use of Bibliometric Analysis in Media and Communication Studies: Bibliometric Analysis of Digital Literacy Studies

Öz

Aim: This study aims to systematically analyze academic production focused on digital literacy and to reveal the potential of bibliometric analysis methods in the field of communication. The bibliometric approach is functional in revealing conceptual evolutions, epistemological focuses, and geographical inequalities in knowledge production, beyond merely measuring the number of publications. In particular, it is important to use it as a critical mapping tool to understand the scientific production networks shaped by the digitalization process.

Method: Within the scope of the research, peer-reviewed articles published in English and included in the “communication” category in the Web of Science database between 2010 and 2024 were scanned. WOS's coverage of high-impact, interdisciplinary journals provided a suitable universe for analysis. The dataset was created using the keywords “digital literacy,” “internet literacy,” “internet skills,” and “social media literacy.” Using VOSviewer software, author collaborations, country- and institution-based productivity, keyword clusters, and conceptual evolution analyses were conducted.

Findings: Bibliometric analysis show that digital literacy research is clustered around specific academic foci. While countries such as the US, the UK, the Netherlands, and Switzerland are at the forefront of academic production, countries such as Turkey, China, and South Africa have made more limited contributions. This situation points to continuing geographical inequalities in global knowledge production. Keyword analyses show that research themes have evolved over time from technical skills to more complex themes such as combating disinformation, algorithmic awareness, digital ethics, and artificial intelligence literacy. This trend reveals that digital literacy has become a field that carries not only individual but also social and political dimensions. The prominence of New Media & Society and Information, Communication & Society as central knowledge production platforms reinforces the Western-centric structure of epistemological focuses in the literature.

Conclusion: The research shows that the digital literacy literature is concentrated around certain researchers, institutions, and countries, creating a hierarchical center-periphery relationship in scientific knowledge production. The bibliometric analysis method contributes to critical mapping in the field of media and communication by revealing not only quantitative data such as productivity or citation counts, but also how scientific networks are shaped, which concepts are prominent, and what types of epistemological orientations are dominant. The findings show that geographical inequalities in global knowledge production persist and that interdisciplinary collaborations are still limited. This highlights the need for holistic analyses that reveal not only numerical trends but also structural imbalances in the field.

Anahtar Kelimeler

• Communication Studies
• Digital Literacy
• Bibliometric Analysis
• Scientific Mapping
• VOSviewer

Kaynakça

1. ABELAIRA, T. A., CARO, C. D., SANGUINO, A. M., & ARIZA, L. R. (2025). Current Perspectives on Responsible Digitalization: A Bibliometric Review of the Concept. Sustainability, 17(5), 1915.
2. BARABASI, A.-L. (2002). The New Science of Networks. Cambridge MA: Perseus.
3. BISSON, E. (2023). Encountering algorithms: An investigation of algorithmic literacy among undergraduate students. Doctoral dissertation. Ottawa, Canada: University of Ottawa.
4. BOYD, D. (2014). It's Complicated: The Social Lives of Networked Teens. Journal of Youth and Adolescence, 1171-1174.
5. BULGER, M., & DAVISON, P. (2018). The promises, challenges, and futures of media literacy. Journal of media literacy education, 1-21.
6. CASTELLS, M. (2011). The rise of the network society. John wiley & sons.
7. CASTELLS, M., & CARDOSO, G. (2005). The Network Society From Knowledge to P. Washington, DC: Johns Hopkins Center for Transatlantic Relations.
8. CAZDEN, C., COPE, B., FAIRCLOUGH, N., GEE, J., KALANTZIS, M., KRESS, G., . . . NAKATA, M. (1996). A pedagogy of multiliteracies: Designing social futures. Harvard Educational Review, 60-92.

9. CHOUDHARY, H., & BANSAL, N. (2023). Emerging Themes in Digital Literacy Research Trends and Future Directions. Available at SSRN 4477628.
10. COPE, B., & KALANTZIS, M. (2000). Multiliteracies: Literacy learning and the design of social futures. Londra: Routledge.
11. COULDRY, N., & HEPP, A. (2016). The Mediated Construction of Reality. Polity Press.
12. DAME ADJIN-TETTEY, T. (2022). Combating fake news, disinformation, and misinformation: Experimental evidence for media literacy education. Cogent arts & humanities, 9(1), 2037229.
13. DIMAGGIO, P., & HARGITTAI, E. (2001). From the ‘digital divide’to ‘digital inequality’: Studying Internet use as penetration increases. Princeton: Center for Arts and Cultural Policy Studies, Woodrow Wilson School, Princeton University, 4(1).
14. ESHET, Y. (2004). Digital literacy: A conceptual framework for survival skills in the digital era. Journal of educational multimedia and hypermedia, 13(1), 93-106.
15. GÜLTEKIN, V., & ÖZEL, N. (2024). Üniversite Öğrencilerinin Dijital Okuryazarlık Becerileri. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 384-420.
16. GARFIELD, E. (1972). Citation analysis as a tool in journal evaluation: Journals can be ranked by frequency and impact of citations for science policy studies. Science, 471-479.
17. GLISTER, P. (1997, Şubat). Digital literacy.
18. HOBBS, R. (2010). Digital and Media Literacy: A Plan of Action. The Aspen Institute.
19. ILI, B. (2025). Exploring Trends in New Media Literacy (NML) Field: A Bibliometric Analysis Using Bibliometrix R-Tool. Galactica Media: Journal of Media Studies, 207-231.
20. JENKINS, H. (2009). Confronting the challenges of participatory culture: Media education for the 21st century. The MIT press.
21. KARABOĞA, T., KARABOĞA, H. A., & ŞEHİTOĞLU, Y. (2020). The rise of big data in communication sciences: a bibliometric mapping of the literature. Connectist: Istanbul University journal of communication sciences, 169-199.
22. KELLNER, D., & SHARE, J. (2007). Critical media literacy: Crucial policy choices for a twenty-first-century democracy. Policy Futures in Education, 5(1), 59-69.
23. LEU, D. J., KINZER, C. K., COIRO, J., CASTEK, J., & HENRY, L. A. (2018). New Literacies A Dual-Level Theory of the Changing Nature of Literacy, Instruction, and Assessment. Theoretical Models and Processes of Literacy (s. 319-346). içinde Routledge.
24. LEYDESDORFF , L. (2001). The Challenge of Scientometrics: The Development, Measurement, and Self-Organization of Scientific Communications - 2nd ed. Universal Publishers.
25. MAHAYANTI, N., SUWASTINI, N., BUDIARTA, L., & PUTRA, I. (2024). Mapping Translanguaging Practices in the EFL Classroom: A Bibliometrıc Analysis 2015-2024. RGSA – Revista de Gestão Social e Ambiental, 1-18.
26. MERTON, R. K. (1973). The sociology of science: Theoretical and empirical investigations. University of Chicago press.
27. MIHAILIDIS, P., & THEVENIN, B. (2013). Media Literacy as a Core Competency for Engaged Citizenship in Participatory Democracy . American Behavioral Scientist, 1611-1622.
28. MIN, T., & LEE, B. (2025). Research Trends in Measuring Digital Literacy of Science Teachers: Focusing on Bibliometric Analysis and Theoretical Framework Analysis. 74-86.
29. MISHRA, P., & SHARMA, P. K. (2018). Digital literacy competencies in the 21st century. Globus Journal of Progressive Education, 8(2), 1-3.
30. MONGEON, P., & PAUL-HUS, A. (2015). The journal coverage of Web of Science and Scopus: A comparative Analysis. Scientometrics, 213-228.
31. MOSSBERGER, K., TOLBERT, C. J., & McNeal, R. S. (2007). Digital citizenship: The Internet, society, and participation. MIT Press.
32. PAWAN, C. A., DILIP, K. D., & MEITEI, O. B. (2024). Thematic Mapping and Network Dynamics of Media Literacy Post-2000: A Bibliometric Analysis. Journal of Media and Communication, 85-103.
33. PRENSKY, M. (2011). Digital Wisdom and Homo Sapiens Digital. M. Thomas içinde, Deconstructing Digital Natives (s. 15-29). Routledge.
34. PRICE, D. (1963). Little science, big science. Columbia University Press.
35. RHEINGOLD , H. (2014). Net Smart: How to Thrive Online. The MIT Press.
36. RIBBLE, M. (2015). Digital citizenship in schools: Nine elements all students should know. International Society for technology in Education.
37. SALLEH, S. M., OMAR, R., & MIN, B. Q. (2024). A Bibliometrıc Analysis of Computational Thinking in Science Literacy for Early Childhood Education. Journal of Informatıon System and Technology Management (JISTM), 271-285.
38. UYAR, M., & ASRAK HASDEMİR, T. (2023). Dijitalleşme ve Medya Okuryazarlığı Üzerine İncelemeler: Türkiye’deki Akademik Çalışmalar. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi(62), 66-83.
39. van DIJCK, J., POELL, T., & DE WAAL, M. (2018). The Platform Society. Oxford Academic.
40. van RAAN, T. (2005). Fatal attraction: Conceptual and methodological problems in the ranking of universities by bibliometric methods. Scientometrics, 133-143.
41. WANG, G., & HE, J. (2022). A Bibliometric Analysis on Research Trends of Digital Literacy in Higher Education from 2012 to 2021. International Journal of Emerging Technologies in Learning (iJET), 17(16), 43-58.
42. YADAV, M., & MANERJI, P. (2023). A bibliometric analysis of digital financial literacy. American Journal of Business, 38(3), 91-111.