The Conceptual Breadth and Historical Contraction of Noble Character in the Context of Religion, Custom, and Disposition: A Hadith-Centered Approach

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1, 153 - 180, 13.01.2026

Fatih Bayram

https://doi.org/10.69576/ihya.1746920

Öz

This study examines how the concept of “akhlāq” (morality/character) in the prophetic hadith “I was sent to perfect noble character” has been interpreted within the Islamic sharh (commentary) tradition. It investigates whether the term has been understood in its broad semantic scope—as reflected in classical Arabic lexicons—encompassing meanings such as religion (dīn), custom and social convention (‘ādah, ‘urf), and personal disposition or character (sajīyah). Drawing attention to the relatively limited number of explicitly moral reports in hadith collections, at least in the modern sense of “morality,” the study raises a fundamental question: can the mission of perfecting akhlāq refer to something that constitutes only a small portion of the transmitted tradition? The study also engages contemporary debates such as “being moral without being religious” and “being religious without being moral,” evaluating these positions within the holistic framework of the Islamic worldview. Analysis of the exegetical tradition reveals that, much like classical lexicons, commentators generally interpret akhlāq through three interconnected semantic layers. Jurists associated with the traditions of ahl al-ra’y and ahl al-‘amal often rely on hadith variants employing expressions such as sālih al-akhlāq or husn al-akhlāq, interpreting akhlāq primarily as religiosity or pious conduct manifested through compliance with divine commands. The semantic layer emphasizing custom, tradition, and social norms is most commonly highlighted by usūl al-fiqh scholars, who associate akhlāq with prevailing social practices and the underlying objectives (maqāsid) of the Sharīʿa. The most widespread interpretation, however, conceives akhlāq as character, temperament, or personal virtue—a view predominantly advanced by scholars of the ahl al-hadīth tradition. This approach is largely based on the makārim al-akhlāq version of the hadith and emphasizes individual virtues such as honesty, generosity, and patience. Nonetheless, even within this framework, morality is never detached from religion or the Sharīʿa. The study concludes that contemporary dichotomies separating morality from religion result, from an Islamic perspective, in an incomplete understanding of religious life. The semantic richness of akhlāq and the depth of the prophetic hadith indicate that morality in Islam is both a personal responsibility—encompassing belief and worship—and a comprehensive ethical framework shaping social, legal, economic, and political life.

Anahtar Kelimeler

Hadīth , Good Morals , Religion , Sharīʿa , Tradition , Custom , Disposition

Etik Beyan

All stages of this study, including its design, implementation, evaluation of data, and writing, were conducted in strict accordance with the principles of scientific research and publication ethics. All sources directly or indirectly used in the study have been fully, accurately, and appropriately cited in the reference list. This study was not derived from any master’s or doctoral thesis. It is not based on any previously presented paper, conference presentation, or symposium contribution. Furthermore, the study has not been published previously in any journal, book, electronic platform, or any other medium. No practices such as plagiarism, data fabrication, falsification, or any other unethical behavior were employed during the research process. The study is original and does not involve any ethical violations. The author publishes this article by accepting the above-mentioned conditions.

Destekleyen Kurum

This study was not financially or institutionally supported by any public or private organization, institution, or funding body.

Din, Örf ve Seciye Bağlamında “Güzel Ahlâk”ın Kavramsal Genişliği ve Tarihî Daralması: Hadis Eksenli Bir Yaklaşım

Öz

Araştırmamız "Güzel ahlâkı tamamlamak üzere gönderildim" hadisindeki "ahlâk" kavramının İslam şerh geleneğinde nasıl anlaşıldığını mercek altına almakta, kavramın klasik sözlüklerdeki "din", "adet/gelenek" ve "seciye/karakter" gibi geniş bir mana yelpazesini kapsayıp kapsamadığını sorgulamaktadır. Hadis kaynaklarındaki -bugün kullandığımız manasıyla- ahlâk temalı rivayetlerin eserlerin genel muhtevasına nispetle düşük bir orana tekabül ettiğine dikkat çekerek, "Hz. Peygamber’in tamamlamak için gönderildiği şey, bütünün bu kadar küçük bir kısmı mıdır?" sorusuna yanıt aramaktadır. Ayrıca günümüzde sıkça tartışılan "dindar olmadan ahlâklı olmak" ve "ahlâklı olmadan dindar kalabilmek" gibi zıt yaklaşımların İslam dininin bütünlüğü içindeki konumunu ele alarak bazı pratik sorunlara ışık tutmaktadır. “Ahlâk” kelimesinin klasik sözlüklerimizde olduğu gibi şerh geleneğimizde de üç anlam katmanı esas alınarak yorumlandığı görülmektedir. Özellikle ehl-i re’y ve ehl-i amele mensup fakihlerin rivayetin "sâlihu'l-ahlâk" veya "husnü'l-ahlâk" lafızlı varyantlarını esas alarak ahlâka açıkça "din-dindarlık" manası verdikleri anlaşılmaktadır. "Adet-gelenek-örf" anlamı daha ziyade fıkıh usulcüleri tarafından vurgulanmış, şeriatın hükümlerinin arka planındaki toplumsal pratikler ve makâsıd bu kategoriye dahil edilmiştir. En yaygın anlam dairesi ise genel olarak ehl-i hadise mensup müelliflerin sahiplendiği "seciye-karakter-mizaç" olmuştur. Bu yorumu benimseyen alimler, "mekârimü’l-ahlâk" lafzını esas alarak dürüstlük, cömertlik, sabır gibi bireysel erdemleri ön plana çıkarmış, ancak ahlakın din ve şeriatla bağlantılı olduğunu da belirtmişlerdir. Bugün “ahlâk” kelimesinin anlamı hususundaki hakim anlayış da budur ve ehl-i hadisten miras bir yaklaşım olduğunu söylemek hatalı olmayacaktır. Ayrıca "Ahlâklı olmadan dindar kalmak" veya "dindar olmadan ahlâklı olmak" gibi yaklaşımların, İslam'ın kendi iç bütünlüğü içinde ele alındığında bir Müslüman için eksik kalacağı ortaya çıkmaktadır. Kelimenin ve de hadisin geniş anlam yelpazesi, Müslümanlar için ahlâkı hem inanç ve ibadetleri de içine alan kişisel bir sorumluluk alanı olarak görme hem de sosyal, hukuki, ekonomik ve siyasi tüm alanları kapsayan bütüncül bir yaşam düsturu olarak anlama potansiyeli sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Güzel Ahlâk , Din , Şeriat , Gelenek , Örf , Seciye

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi, verilerin değerlendirilmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edilmiştir. Çalışmada doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynaklar eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterilmiştir. Bu çalışma, herhangi bir yüksek lisans veya doktora tezinden üretilmemiştir. Daha önce sunulmuş bir bildiri, tebliğ veya sempozyum metnine dayanmamaktadır. Aynı şekilde çalışma, daha önce herhangi bir dergi, kitap, elektronik ortam veya başka bir mecrada yayımlanmamıştır. Araştırma sürecinde intihal, uydurma veri, çarpıtma veya etik dışı herhangi bir uygulamaya başvurulmamıştır. Çalışma özgün olarak hazırlanmış olup, etik ihlali teşkil edebilecek herhangi bir durum bulunmamaktadır. Yazar, yukarıda belirtilen hususları kabul ederek makalesini yayımlamaktadır.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, kamu veya özel herhangi bir kurum, kuruluş ya da fon tarafından maddi veya kurumsal olarak desteklenmemiştir.

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb Arnavut - Adil Mürşid. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1421.
• Ali el-Kārî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed. Cemʿu’l-Vesâîl fî Şerhi’ş-Şemâîl. 2 Cilt. Mısır: el-Matbaatu’ş-Şarkiyye, ts.
• Ali el-Kārî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed. Şerhu’ş-Şifâ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421.
• Ali el-Ḳārî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn ʿAlî b. Sultân Muhammed. Mirkâtu’l-Mefâtîh Şerhu Mişkâti’l-Mesâbîh. 9 Cilt. Beyrut; Lübnan: Dâru’l-Fikr, 1422/2002.
• Kur’an-ı Kerim Meali. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
• Attas, S. M. Nakib el-. İslam, Sekülerizm Ve Geleceğin Felsefesi. çev. Mahmud Erol Kılıç. İstanbul: İnsan Yayınları, 4. Basım, 2016.
• Aydın, Mahmut. “Şeriat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/571-574. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Aydın, Mehmet S. Din Felsefesi. İzmir: İzmir İlahiyat Vakfı Yayınları, 17. Basım, 2021.
• Bâcî, Ebû’l-Velîd Suleymân b. Halef el-. el-Muntekâ Şerhu’l-Muvattâʾ. 7 Cilt. Mısır: Matbaʿatu’s-Saʿâde, 1332/1914.
• Bedruddîn el-ʿAynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed. ʿUmdetu’l-Ḳârî Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, ts.
• Begavî, Muhyissünne Ebû Muhammed el-Huseyn b. Mes’ûd el-Ferrâ el-. Şerhu’s-Sünne. thk. Şuayb Arnavût - Muhammed Züheyr eş-Şâviş. 15 Cilt. Dımeşk: el-Mektebü’l-İslami, 1403.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Huseyn b. Ali el-. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Ilmiyye, 1424.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Huseyn b. Ali el-. Şu’abu’l-İman. thk. Abdulalî Abdulhamid Hâmid - Muhtar Ahmed en-Nedvi. 14 Cilt. Riyad - Bombay: Mektebetü’r-Rüşd - Dâru’s-Selefiyye, 1423.
• Bezzâr, Ebû Bekr Ahmed b. Amr el-. el-Müsned. thk. Mahfûzurrahman Zeynullah vd. 18 Cilt. Medine: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1988.
• Birmâvî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Abdiddâim b. Mûsâ el-Askalânî el-. el-Lâmiʿu’s-Sahîh bi Şerhi’l-Câmiʿi’s-Sahîh. thk. Nureddîn Tâlib vd. 18 Cilt. Suriye: Dâru’n-Nevâdir, 1433/2012.
• Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail el-. el-Edebü’l-Müfred. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1409/1989.
• Cemâluddîn el-Malatî, Ebu’l-Mehâsin Yûsuf b. Mûsâ b. Muhammed el-Hanefî. el-Muʿtasar mine’l-Muhtasar min Muşkili’l-ʾâsâr. 2 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, ts.
• Cessâs, Ebû Bekir Ahmed b. Alî er-Râzî el-. Âhkâmu’l-Ḳur’ân. thk. Abdüselâm Muhammed Alî. 3 Cilt. Beyrut; Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
• Dârimî, Ebû Muhammed ʿAbdullâh b. ʿAbdurrahman et-Temîmî ed-. Sunenu’d-Dârimî. thk. Huseyn Selîm ʾEsed ed-Dârânî. 4 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru’l-Muğnî, 1412/2000.
• Dâvûd b. Süleymân el-Ğâzî. Müsnedür’-Rıdâ. thk. Muhammed Cevâd el-Celâlî, 1418/1997.
• Davutoğlu, Ahmet. Alternatif Paradigmalar. İstanbul: Küre Yayınları, 2018.
• Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eşʿas es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Muhammed Muhyiddîn ʿAbdulhamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAsriyye, ts.
• Ebû Hilâl el-ʿAskerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. ʿAbdullâh. el-Furûku’l-Luğaviyye. Kahire: y.y., ts.
• Ebû Nasr el-Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd el-Cevherî el-Fârâbî. Tâcu’l-Luğa ve Sıhâhu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed ʿAbdulğafûr ʿAttâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
• Ebyârî, Ebû’l-Hasen ʿAlî b. İsmâʿîl el-Bulkânî el-. et-Tahkîk ve’l-Beyân fî Şerhi’l-Burhân fî Usûli’l-Fıkh. thk. ʿAlî b. ʿAbdurrahmân Bessâm el-Cezâʾirî. 4 Cilt. Kuveyt: Dâru’d-Diyâ, 1434/2013.
• Emîr es-Sanʿânî, Ebû İbrâhîm İzzüddîn Muhammed b. el-İmâm el-Mütevekkil-Alellāh İsmâîl. et-Tenvîru Şerhu’l-Câmiʿi’s-Saġîr. thk. Muhammed İshâk Muhammed İbrâhîm. 11 Cilt. Riyad: Mektebetu Dâru’l-İslâm, 1432/2011.
• Ergün, Mehmet. Kur’an’da Toplumsal Ahlak. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
• Erul, Bünyamin. Siret Tedkikleri. Ankara: Otto, 1. Basım, 2013.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. el-Herevî el-. Tehzîbu’l-Luğa. thk. Muhammed ʿAvd Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 2001.
• Gazzâlî, Huccetü’l-İslam Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed el-. İhyâu Ulûmi’d-Din. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
• Gürer, Banu. Din Eğitimi ve Öğretimi Açısından Ahiret Bilinci. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2. Basım, 2020.
• Hâkim, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah en-Nîsâbûrî el-. el-Müstedrek ale’s-Sahihayn. thk. Mustafa Abdülkadir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Ilmiyye, 1411.
• Hakîm et-Tirmizî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Alî el-. Nevâdiru’l-Usûl fî Ehâdîsi’r-Rasûl. thk. Abdurrahmân Amîre. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli,. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
• Halîl b. Ahmed, Ebû ʿAbdurrahmân el-Halîl b. Ahmed el-Ferâhîdî el-. Kitâbu’l-ʿAyn. thk. Mehdî el-Mahzûmî, İbrâhîm es-Sâmerrâʾî. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1988.
• İbn ’Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. ʿAbdillâh b. Muhammed en-Nemerî. el-İstizkâr. thk. Sâlim Muhammed ʿAtâ, Muhammed ʿAlî Muʿavvıd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1421/2000.
• İbn ’Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. ʿAbdillâh b. Muhammed en-Nemerî. et-Temhîd li mâ fî’l-Muvattaʾ mine’l-Meʿânî ve’l-ʾEsânîd. thk. Mustafâ b. ʾAhmed el-ʿAlevî, Muhammed ʿAbdulkebîr el-Bekrî. 24 Cilt. Mağrib: Vezâratu ʿUmumi’l-Evkâf ve’ş-Şuʾûni’l-İslâmiyye, 1387/1967.
• İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t-Tunisiyye, 1984.
• İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdulhak b. Gâlib b. Abdirrahman b. Temmâm el-Endelûsî. el-Muharreru’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. thk. Abdusselâm Abduşşâfî Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Ilmiyye, 1422.
• İbn Battâl, Ebû el-Hasan ʿAlî b. Halef b. ʿAbdulmelik İbn Battâl. Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhîm. 10 Cilt. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1423/2003.
• İbn Cüzeyy, Ebû’l-Kâsim Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kelbî el-Girnâtî. et-Teshîl li-ʿUlûmi’t-Tenzîl. thk. Abdullâh el-Hâlidî. Beyrut: Şirketu Dâru’l-Erkam b Ebî’l-Erkam, 1416.
• İbn Dakîk el-ʿÎd, Takiyyuddîn Ebu’l-Feth Muhammed b. ʿAlî b. Vehb b. Mutîʿ. Şerhu’l-Erbaʿîne’n-Neveviyye fî’l-Ehâdîsi’s-Sahîhati’n-Nebeviyye. b.y.: Müessesetü’r-Reyyân, 1424/2003.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed. el-Musannef. thk. Kemal Yusuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409.
• İbn Hacer, Ebu’l-Fadl Ahmed b. Ali el-Askalânî. Fethu’l-Bârî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1379.
• İbn Hacer el-ʿAskalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. ʿAlî b. Muhammed el-ʿAskalânî. Fethu’l-Bârî Şerhu Sahîh el-Buhârî. thk. Muhibbuddîn el-Hatîb. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1379/1959.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Bustî. es-Sahîh. thk. Şuʿayb el-ʾArnaʾût. 18 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 2. Basım, 1414/1993.
• İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâʾ İsmâîl b. Ömer b. Kessîr ed-Dimeşkî. el-Bidâye ve’n-Nihâye. 15 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1407/1986.
• İbn Mâce, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Yezîd el-Ḳazvînî. Sunenu İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd ʿAbdulbâkî. 2 Cilt. b.y.: Dâru ʾİhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, ts.
• İbn Manẓûr, Ebû’l-Fadl Muhammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manẓûr er-Ruveyfiʿî. Lisânu’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
• İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdirrahmân Receb el-Bağdâdî ed-Dımaşkī. Letâîfu’l-Maʿârif fîmâ li Mevâsimi’lʿÂmmi mine’l-Vaẓâîf. b.y.: Dâru İbn Hazm, 1424/2004.
• İbn Rüşd, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Rüşd el-Kurtubî. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1425/2004.
• İbn Sa’d, Ebû Abdullâh Muhammed b. Saʿd b. Menîʿ. et-Tabakâtu’l-Kubrâ. thk. Muhammed Abdulkâdir Atâ. 8 Cilt. Beyrut: y.y., 1410/1990.
• İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takiyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Mecmûʿu’l-Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kâsım. Medine: y.y., 1416/1995.
• İbn Vehb, Ebû Muhammed ʿAbdullâh b. Vehb el-Mısrî el-Ḳureşî. el-Câmi’ fi’l-Hadîs. thk. Mustafa Hasan Hüseyn Muhammed Ebu’l-Hayr. Riyad: Dâru İbni’l-Cevzî, 1416/1995.
• İbnu’l-Esîr, Ebû’s-Saʿâdât el-Mubârek b. Muhammed el-Cezerî. en-Nihâye fî Ğarîbi’l-Hadîs ve’l-Eser. thk. Tâhir Ahmed ez-Zâvî, Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿİlmiyye, 1399/1979.
• İbnü’l-Esîr, Ebû’s-Saʿâdât el-Mubârek b. Muhammed el-Cezerî. Câmiʿu’l-Usûl. thk. Abdulkâdir el-Arnaût. 12 Cilt. b.y.: Dâru’l-Hulvânî, 1389/1969-1392/1972.
• İbrâhîm el-Harbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. İshâk el-Bağdâdî. Ğarîbu’l-Hadîs. thk. Suleymân İbrahim Muhammed el-Âyid. 3 Cilt. Mekke: Câmiʿatu Ummi’l-Ḳurâ, 1405.
• İmam Malik, Ebû Abdullah Malik b. Enes el-Asbahî. el-Muvatta’. thk. Muhammed Mustafa el-A’zamî. 8 Cilt. Birleşik Arap Emirlikleri: Müessesetü Zâyed b. Sultan, 1425/2004.
• Ḳâdî ʿİyâd, Ebû’l-Fadl ʿIyâd b. Mûsâ el-Yahsubî el-. Meşâriku’l-Envâr ʿAlâ Sıhâhi’l-Âsâr. 2 Cilt. b.y.: el-Mektebetu’l-ʿAtîka ve Dâru’t-Turâs, ts.
• Kâsımî, Muhammed Cemâlüddîn b. Muhammed Saîd b. Kâsım el-. Mehâsinü’t-teʾvîl. thk. Muhammed Bâsil Uyûnü’s-Sûd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Ilmiyye, 1418.
• Ḳastalânî, Ebû’l-ʿAbbâs Ahmed b. Muhammed el-. İrşâdu’s-Sârî li Şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 10 Cilt. Mısır: el-Matbaʿatu’l-Kubrâ’l-Emîrîyye, 1323.
• Kastallânî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr el-. İrşâdü’s-sârî li şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 10 Cilt. Mısır: el-Matbaʿatü’l-Kübrâ’l-Emîrîyye, 1323.
• Kâtip Çelebi, Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-Zunûn an Esâmi’l-Kütübi ve’l-Fünûn. 6 Cilt. Bağdat: Mektebetü’l-Müsennâ, 1941.
• Koca, Suat. “Aydınlıkta Saklanan Bir Ayet: Ve-inneke le-’alâ hulukin ‘azîm (68/el-Kalem: 4) Ayeti Çerçevesinde Kur’an’da Huluk Kavramını Yeniden Düşünmek”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi LV/2 (2014), 27-58.
• Koca, Suat. Hadis ve Ahlâk. İstanbul: Kuramer Yayınları, 1. Basım, 2020.
• Kudâî, Ebû Abdullah Muhammed b. Selâme b. Cafer el-. Müsnedü’ş-Şihâb. thk. Hamdi b. Abdilmecid es-Silefi. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1407.
• Mâverdî, Ebû’l-Hasen ʿAlî b. Muhammed el-Basrî el-. Edebu’d-Dunyâ ve’d-Dîn. b.y.: Dâru Mektebeti’l-Hayât, 1986.
• Mollâ Hüsrev, Muhammed b. Ferâmerz b. Alî. Dureru’l-hukkâm şerhu Ğureri’l-ʾahkâm. 2 Cilt. b.y.: Dâru İhyâʾi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
• Munâvî, Zeynuddîn Muhammed ʿAbdirraûf b. Tâcu’l-ʿÂrifîn el-Haddâdî el-. Feydu’l-Ḳadîr fî Şerhi’l-Câmiʿi’s-Sağîr. 6 Cilt. Mısır: el-Mektebetu’t-Ticâriyyetu’l-Kubrâ, 1356/1937.
• Müslim, Ebu’l-Hasen Müslim b. Haccac el-Kuşeyri. el-Câmi’u’s-Sahih. thk. Muhammed Fuad Abdulbâki. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref en-. Şerhu’n-Nevevî ʿalâ Muslim. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1392/1972.
• Özgüdenli, Osman Gazi. “Selçuklular”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/371-375. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-. Tenvîru’l-Havâlik Şerh Muvattâ Mâlik. 2 Cilt. Mısır: el-Mektebetu’t-Ticâriyyetu’l-Kubrâ, 1389/1969.
• Şâmî, Muhammed b. Yûsuf es-Sâlihî eş-. Sübülü’l-Hüdâ ve’r-Reşâd fî Sîreti Hayri’l-ʿİbâd. thk. Âdil Ahmed, Alî Muhammed Muʿavvid. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1414/1993.
• Şâtıbî, İbrâhîm b. Mûsâ el-Lahmî el-Ğırnâtî eş-. el-Muvâfakât. thk. Ebû ʿUbeyde Meşhûr b. Hasen es-Selmân. 7 Cilt. b.y.: Dâru İbn ʿAffân, 1417/1997.
• Şevkânî, Muhammed b. ʿAlî b. Muhammed el-Yemenî eş-. İrşâdu’l-Fuhûl ilâ Tahkîki’l-Hakki min ʿİlmi’l-Usûl. thk. eş-Şeyh Ahmed ʿİzzu ʿİnâye. 2 Cilt. Dımaşk: y.y., 1419/1999.
• Şevkânî, Muhammed b. ʿAlî b. Muhammed el-Yemenî eş-. Neylu’l-Evtâr. thk. ʿIsâmuddîn es-Sabâbıtî. 8 Cilt. Mısır: Dâru’l-Hadîs, 1413/1993.
• Taberâni, Ebu’l-Kasım Süleyman b. Ahmed b. Eyyüb et-. el-Mu’cemu’l-Kebîr. thk. Hamdi b. Abdülmecid es-Selefi. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1415.
• Taberânî, Ebü’l-Ḳâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb et-. el-Muʿcemu’l-ʾEvsat. thk. Târik b. ʿİvadullâh b. Muhammed, ʿAbdulmuhsin b. İbrahim el-Huseynî. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Haremeyn, ts.
• Taha Abdurrahman. Ahlak Sorunsalı. çev. Tahir Uluç. İstanbul: Pınar Yayınları, 3. Basım, 2021.
• Taha Abdurrahman. Bilgi Ahlaktan Ayrıldığında. çev. Muhammet Ateş. İstanbul: Pınar Yayınları, 4. Basım, 2022.
• Tahâvî, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed el-Mısrî et-. Şerhu Muşkili’l-âsâr. thk. Şuʿayb el-ʾArnaʾût. 16 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1415/1994.
• Tatar, Burhanettin. “Din ve Ahlâk İlişkisi”. İslâm Ahlâk Esasları ve Felsefesi. ed. Müfit Selim Saruhan. 456. Ankara: Grafiker Yayınları, 6. Basım, 2022.
• Tîbî, Ebû Muhammed Huseyn b. Abdullâh et-. Futûhu’l-Ğayb fî’l-Keşfi ʿân Ḳınâʿi’r-Rayb. thk. İyâd Muhammed el-Ğûc. 17 Cilt. b.y.: y.y., 1434/2013.
• Tîbî, Ebû Muhammed Hüseyin b. Abdullâh et-. Şerhu’t-Tîbî ʿalâ Mişkâti’l-Mesâbîh. thk. Abdulhamîd Hindâvî. 13 Cilt. Mekke; Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1417/1997.
• Tirmizî, Ebû ʿÎsâ Muhammed b. ʿÎsâ et-. es-Sunen. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1998.
• Tümer, Günay. “Din”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/312-320. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Türker, Ömer. Ahlak. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2. Basım, 2020.
• Türker, Ömer. Anlamı Tamamlamak. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2020.
• Zebîdî, Muhammed b. Muhammed b. ʿAbdurrezzâk ez-. Tâcu’l-ʿArûs min Cevâhiri’l-Ḳâmûs. thk. Heyet. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.
• Zerkeşî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Abdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî ez-. el-Bahru’l-Muhît fî ʾUsûli’l-Fıkh. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kutubî, 1414/1994.
• Zeynuddîn er-Râzî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Ebî Bekr b. ʿAbdulkâdir el-Hanefî. Muhtâru’s-Sıhâh. thk. Yûsuf eş-Şeyh Muhammed. Beyrut; Sayda: ed-Dâru’n-Nemûzeciyye, 1420/1999.
• Zürkânî, Ebu Abdullah Muhammed b. Abdulbâkî b. Yûsuf ez-. Şerhu’z-Zürkânî ’alâ Muvattai’l-İmam Malik. thk. Tâhâ Abdurra’ûf Sa’d. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’t-Dîniyye, 1424/2003.
• Zürkânî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Abdülbâkî b. Yûsuf el-Mâlikî. Şerhu Mevâhibi’l-Ledunniye. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-Ilmiyye, 1417/1996.