Âhiret Gününde Amellere Şahitlik Edecek Unsurlar: Kur’ân ve Sünnet Merkezli Bir İnceleme

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1, 374 - 404, 13.01.2026

Mehmet Zeki Doğan , Rıdvan Kalaç

https://doi.org/10.69576/ihya.1761745

Öz

Kur’ân ve Sünnet’te çok sayıda tasvire yer verilmektedir. Özellikle âhiret hayatına dair sahneler, güçlü ve etkileyici betimlemeler aracılığıyla aktarılmaktadır. Nitekim Kur’ân ve Sünnet’te yeniden diriliş, mahşerde toplanma, hesap, yargılama ve ebedî yurtlara sevk edilme gibi süreçler dikkat çekici anlatım biçimleriyle sunulmaktadır. Bu önemli tasvirlerden biri de âhiretteki şahitlik olgusudur. Zira âhiretteki şahitlik olgusu, yalnızca bir bilgi aktarımından ibaret olmayıp; aynı zamanda insanın kendi amelleriyle yüzleşmesini mümkün kılan ve adaletin ortaya çıkmasına zemin hazırlayan ilahî bir hesap mekanizmasıdır. Bu sebeple Yüce Allah, âhirette insanın lehine veya aleyhine birçok varlığı şahit kılmaktadır. Çalışmamızın temel problemi, âhiret gününde tanıklık edecek şahitlerin mahiyeti, fonksiyonu ve bu şahitlik kurumunun ilahî adalet bağlamındaki anlamının ne olduğu sorusudur. Yüce Allah'ın mutlak ilim sahibi olması dikkate alındığında ve herhangi bir belgeye veya şâhide ihtiyaç duymaması açıkken, Kur’ân ve Sünnet’te neden çok sayıda şâhitten söz ettiğinin izahı çalışmamızın merkezî problemini oluşturmaktadır. Çalışmamızın kapsamı da ilahî huzurda şahitlik edecek varlıkların kimler olduğu, özellikleri, şahitlik mekanizmasının kul açısından anlamı, neden sembolik ve temsilî bir anlatımla ifade edildiğiyle sınırlandırılmaktadır. Çalışmamızda kavramsal tahlil, içerik çözümlemesi, tefsir ve hadisin temel kaynakları sistematik bir değerlendirmeye tabi tutularak betimsel bir yöntem kullanılmaktadır. Çalışmamızın sonucunda, âhiret günü şahitlerine ihtiyaç duyanın Yüce Allah’ın değil, insanlar olduğu; bu şahitlerin hem dünyevî hem uhrevî birçok uyarı ve yarar niteliği taşıdığı tespit edilmiştir. Ayrıca insanın dünya hayatında başıboş bırakılmadığını ve şahitler tarafından sürekli gözetildiğini idrak etmesi, ilâhî huzurda eylemleriyle yüzleşeceğinin bilincine varmasına yol açmaktadır. Bu bilinç de insanı günah işlemeye karşı daha dikkatli ve temkinli bir tutum sergilemesine neden olmaktadır. Bunun yanı sıra şahitlik sisteminin bireyi dünya hayatını murâkabe ve muhâsebe bilinciyle yaşamaya sevk ederek onun ahlâkını, davranışlarını ve kulluk şuurunu şekillendiren önemli bir unsur olduğu müşahede edilmiştir. Aynı zamanda şahitlik sistemi, mazlum ve mağdurlar için güçlü bir teselli kaynağı olduğu sonucuna varılmıştır. Çünkü şahitlerin varlığıyla, dünyada haksızlığa uğrayanların iç huzuru artmakta, zulmedenlerin mutlaka hesap vereceğine dair inancı pekişmekte ve ilahî adaletin herkes tarafından açıkça görülmesini sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kur’an , Sünnet , Tefsir , Hadis , Âhiret Şahitliği , İlahî Adalet , Şahitlik , Kıyamet , Adalet Mekanizması

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi, verilerin değerlendirilmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edilmiştir. Çalışmada doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynaklar eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterilmiştir. Bu çalışma, herhangi bir yüksek lisans veya doktora tezinden üretilmemiştir. Daha önce sunulmuş bir bildiri, tebliğ veya sempozyum metnine dayanmamaktadır. Aynı şekilde çalışma, daha önce herhangi bir dergi, kitap, elektronik ortam veya başka bir mecrada yayımlanmamıştır. Araştırma sürecinde intihal, uydurma veri, çarpıtma veya etik dışı herhangi bir uygulamaya başvurulmamıştır. Çalışma özgün olarak hazırlanmış olup, etik ihlali teşkil edebilecek herhangi bir durum bulunmamaktadır. Yazar, yukarıda belirtilen hususları kabul ederek makalesini yayımlamaktadır.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, kamu veya özel herhangi bir kurum, kuruluş ya da fon tarafından maddi veya kurumsal olarak desteklenmemiştir.

Elements That Will Bear Witness to Deeds on the Day of the Hereafter: A Qurʾān- and Sunnah-Centered Study

Öz

The Qur’an and the Sunnah contain numerous descriptions, particularly of scenes pertaining to the hereafter, which are conveyed through powerful and compelling portrayals. Indeed, processes such as resurrection, gathering at the mahshar, reckoning, judgment, and dispatch to the eternal abodes are presented in striking modes of expression. Among these significant depictions is the phenomenon of testimony in the hereafter. This notion is not merely a transmission of information but constitutes a divine mechanism of accountability that enables individuals to confront their own deeds and paves the way for the realization of justice. For this reason, God appoints various beings to testify for or against human beings in the hereafter. The central problem of this study concerns the nature and function of the witnesses who will testify on the Day of Judgment and the significance of this institution of testimony within the framework of divine justice. Taking into account that God possesses absolute knowledge and does not require any document or witness, the question of why the Qur’an and the Sunnah mention a multiplicity of witnesses forms the core issue of this research. Accordingly, the scope of this study is limited to identifying the beings who will bear witness in the divine presence, examining their characteristics, analyzing the meaning of the testimony mechanism from the perspective of the individual, and exploring why this system is expressed through symbolic and representative language. Employing a descriptive method, this study incorporates conceptual analysis, content analysis, and a systematic assessment of the primary sources of tafsīr and hadith. The findings indicate that it is not God but human beings who are in need of witnesses on the Day of Judgment, and that these witnesses serve as multifaceted warnings and benefits both in this world and the next. Moreover, realizing that human beings are not left unattended in this worldly life and are constantly observed by witnesses leads them to become aware that they will inevitably confront their actions in the divine presence. This awareness prompts individuals to adopt a more cautious and restrained attitude toward committing sins. In addition, it has been observed that the system of testimony serves as a crucial element shaping a person’s morality, conduct, and consciousness of servitude by encouraging the individual to live this worldly life with a sense of self-scrutiny and accountability. The study also concludes that the testimony system functions as a powerful source of consolation for the oppressed and the wronged. Through the presence of witnesses, those who suffer injustice gain inner solace, their conviction that wrongdoers will ultimately be held accountable is reinforced, and the manifestation of divine justice becomes evident to all.

Anahtar Kelimeler

Qur'an , Sunnah , Tafsir , Hadith , Testimony in the Hereafter , Divine Justice , Witnessing , Day of Judgment , Justice Mechanism

Etik Beyan

All stages of this study, including its design, implementation, evaluation of data, and writing, were conducted in strict accordance with the principles of scientific research and publication ethics. All sources directly or indirectly used in the study have been fully, accurately, and appropriately cited in the reference list. This study was not derived from any master’s or doctoral thesis. It is not based on any previously presented paper, conference presentation, or symposium contribution. Furthermore, the study has not been published previously in any journal, book, electronic platform, or any other medium. No practices such as plagiarism, data fabrication, falsification, or any other unethical behavior were employed during the research process. The study is original and does not involve any ethical violations. The author publishes this article by accepting the above-mentioned conditions.

Destekleyen Kurum

This study was not financially or institutionally supported by any public or private organization, institution, or funding body.

Kaynakça

• Abdulbâkî, Muhammed Fuâd. el-Muʻcemü’l-müfehres li alfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, ts.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût, Âdil Mürşid vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Apaydın, H. Hüseyin. “Şahit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/278-283. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsiri. 12 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, ts.
• Baltacı, Burhan. “Bakara Suresi 282. Ayetin Genel Özellikleri ve Fıkhî Kavramları”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2008), 147-177.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyin. Şuʿabü’l-îmân. thk. Abdülalî Abdülhamîd Hâmid. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. thk. Mustafa Dîb el- Buga. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 5. Basım, 1422/2001.
• Cürcânî, Şerif. et-Taʻrifât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 2013.
• Dalgın, Nihat. “Kadın ve Erkeğin Şahitliği İle İlgili Naslardaki Düzenlemelerin İslam Hukukuna Yansımaları Üzerine Değerlendirme”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5/1 (2005), 7-38.
• Dârimî, Ebû Muhammed Abdullâh b. Abdirrahmân. Sünenü’d-Dârimî. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 4 Cilt. Riyad: Dâru’l-Muğnî, 2000.
• Dâvûd, Celâl Mahmûd Muhammed. en-Naʻtü fî’l-Kur’ân’il-Kerîm dirâsetün vasfîyyetün tehlîliyyetün. Ürdün Üniversitesi Yüksek Eğitim Fakültesi Arap Dili ve Edebiyatı Bölümü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2008.
• Derveze, İzzet. et-Tefsîru’l-hadîs. Kahire: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 1383.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. Sünenü Ebû Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnaût, Muhammed Kamil Karabelli vd. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
• Ezherî, Ebû Hansur Muhammed b. Ahmed. Tehẕîbü’l-luġa. thk. Muhammed ʻÛd Murraʻb. 15 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 2001.
• Ferâhîdî, Ebî ʻAbdurrahmân Ḫalîl b. Aḥmed. Kitâbu’l-ʿAyn. ed. Mehdî el-Mehzûmî - İbrâhîm es-Sâmirâî. 8 Cilt. b.y.: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
• İbn Fâris, Ebî Hüseyn ʻAhmed b. Zekeriyâ. Meḳâyîsi’l-luğa. thk. Abdusselâm Muḥammed Hârûn. 6 Cilt. y.y.: İtihâdu’l-Kitâbi’l-ʻArab, 2001.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. Sahîhu İbn Hibbân bi-tertîbi İbn Balabân. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
• İbn Huzeyme, Muhammed b. İshâk. Sahîhu İbni Huzeyme. thk. Muhammed Mustafâ el-Aʿzamî. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmî, 1980.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
• İbn Manzûr, Ebû’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-ʻArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sadr, ts.
• İsfahânî, Hüseyn b. Muhammed b. Mufaddal. Müfredâtu elfâzi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’n-Neşr, Dâru’l-Kalem, ts.
• Karaman, Hayrettin vd. Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsiri. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
• Kurtubî, Ebû ʻAbdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmiʻu li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdunî - İbrâhim el-Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Teʾvîlâtü’l-Kurʾân. thk. Mecdî Bâzlûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-ʻİlmiyye, 2005.
• Mukâtil b. Süleymân. Tefsiru Mukâtil b. Süleyman. thk. Abdullah Mahmud Şehhate. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 1423.
• Mücâhid b. Cebr, Ebü’l-Haccâc. Tefsîru Mücâhid. thk. Muhammed Abdüsselâm Ebü’n-Nîl. Mısır: Dâru’l-Fikri’l-İslâmiyyi’l-Hadîse, ts.
• Münâvî, Muhammed Abdürraûf. et-Teysîr bi-şerhi’l-Câmiʿi’s-sağîr. Riyad: Mektebetü’l-İmâmi’ş-Şâfiʿî, 1998.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, ts.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. Sünenü’n-Nesâî. thk. Mektebü Tahkîki’t-Türâsi’l-İslâmî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʻrife, ts.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Minhâcü’ṭ-ṭâlibîn. thk. ‘Ûd Kâsım Ahmed. b.y.: Dâru’l-Fikr, 2005.
• Özbay, Ahmet. “Kur’ân-ı Kerîm’e Göre Âhirette Organların Konuşması ve Şahitliği”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 4/2 (2020), 372-396.
• Râzî, Ebû ʻAbdillâh Fahruddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtihu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 3. Basım, 1420.
• Saʻlebî, Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-beyân ʻan tefsiri’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 2002.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiʻu’l-beyân ʻan te’vîli âyi’l-Kur’ân. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 2000.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şâkir vd. 5 Cilt. Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaʿati Mustafâ el-Bâb, 1997.
• Yıldırım, Celal. İlmin Işığında Asrın Kur’ân Tefsiri. y.y.: Anadolu Yayınları, ts.
• Yıldız, İbrahim. “Kur’ân’da Hesap Günü Șahitleri”. Diyanet İlmi Dergi 53/4 (2017).
• Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ʻan hakâiki ğavâmidi’t-tenzîl ve ʻuyûni’l-akâvîli fi vücûhi’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdüsselam Şahin. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 6. Basım, 2015.