Hasan Padişah Kümbetinde Motifler Arası Diyalog: Selçuklu Taş Süslemeleri ve Tezhip Sanatında Sembolik Okumalar

Öz

Bu çalışma, XIII. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen Hasan Padişah Kümbeti’nin taş süsleme repertuvarını Selçuklu sanatı bağlamında estetik, tipolojik ve yorumlayıcı düzeylerde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, yapının özellikle dış cephelerinde yer alan geometrik düzenlemeler, stilize bitkisel motifler ve yazı bordürlerini, çok katmanlı bir sembolik anlatım dili çerçevesinde ele almaktadır. Çözümleme sürecinde Erwin Panofsky’nin üç aşamalı analiz yöntemiyle ilişkilendirilen ikonografik ve ikonolojik yaklaşım benimsenmiş; süsleme unsurları yalnızca biçimsel özellikleriyle değil, aynı zamanda kültürel, kozmolojik ve metafizik anlam boyutlarıyla değerlendirilmiştir. Çalışmanın evrenini Hasan Padişah Kümbeti’nin tüm süsleme programı, örneklemini ise dış cephe taş süslemeleri oluşturmaktadır. Yapıya ilişkin mimari ve tipolojik incelemeler literatürde mevcut olmakla birlikte, taş süslemeler ile tezhip sanatı arasındaki motif, desen ve kompozisyon ilişkisini kuramsal düzeyde ele alan bütüncül bir değerlendirme yapılmamıştır. Bu bağlamda araştırma, Selçuklu taş süsleme geleneğini tezhip sanatıyla ilişkilendirerek, her iki sanat dalı arasında ortak bir estetik ve sembolik dil bulunduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir. Çalışmada geometrik örgüler, yıldız ve çokgen kompozisyonlar, rûmî ve stilize bitkisel motifler ile yazı kuşakları, İslam sanatında anlam üretme biçimlerinin görsel kodları olarak ele alınmıştır. Bu süsleme unsurlarının birlik, sonsuzluk, kozmik düzen, ilahî hikmet ve metafizik düşünceyle ilişkili olduğu; mimari yüzeylerin yalnızca dekoratif alanlar değil, aynı zamanda anlam taşıyıcı mekânlar olarak kurgulandığı tespit edilmiştir. Taş süslemeler ile tezhip sanatında kullanılan motif ve kompozisyon ilkeleri arasındaki benzerlikler, Selçuklu sanatında disiplinlerarası bir geçişliliğe işaret etmektedir. Sonuç olarak çalışma, Hasan Padişah Kümbeti örneği üzerinden Selçuklu taş süsleme sanatının, tezhip sanatıyla ortak bir sembolik ve estetik dil paylaştığını ortaya koymakta; bu ilişkinin İslam sanatında kozmolojik ve metafizik anlam üretim süreçlerini anlamaya yönelik özgün ve disiplinlerarası bir yaklaşım sunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Sanatı
• Selçuklu Sanatı
• Taş Süsleme
• Motif Tipolojisi
• Tezhip Sanatı
• Kültürel Bellek

Destekleyen Kurum

Bitlis Eren Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Projeleri Koordinatörlüğü

Proje Numarası

BEBAP 2024.18

Etik Beyan

Çalışmaların yürütülebilmesi için T.C. Kültür Ve Turizm Bakanlığı Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından izin alınmıştır (Tarih: 24.06.2024, Sayı: E-87772441-150.05-659787sayılı yazı). Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.

Teşekkür

Bu çalışmanın yürütülmesindeki desteklerinden ötürü Bitlis Eren Üniversitesi’ne ve T.C. Kültür Turizm Bakanlığı Vakıflar Genel Müdürlüğüne Teşekkür ederim.

Dialogue Between Motifs on the Hasan Sultan Tomb: Symbolic Readings on Seljuk Stone Ornamentation and Illumination Art

Öz

This study aims to examine the stone ornamentation repertoire of the Hasan Padişah Tomb, dated to the second half of the thirteenth century, within the context of Seljuk art at aesthetic, typological, and interpretive levels. The research focuses particularly on the geometric arrangements, stylized vegetal motifs, and inscription bands located on the exterior façades of the structure, approaching them as components of a multilayered symbolic language. In the analytical process, an iconographic and iconological framework associated with Erwin Panofsky’s three-stage method is employed, enabling the evaluation of decorative elements not only in terms of their formal characteristics but also through their cultural, cosmological, and metaphysical dimensions. The universe of the study consists of the entire decorative program of the Hasan Padişah Tomb, while the sample is limited to its exterior stone ornamentation. Although architectural and typological studies on the monument exist in the literature, a comprehensive theoretical analysis addressing the motif, pattern, and compositional relationship between stone ornamentation and the art of illumination has not previously been undertaken. In this respect, the study seeks to establish a conceptual link between Seljuk stone decoration and illumination art, revealing a shared aesthetic and symbolic language between these two artistic traditions. Geometric networks, star and polygonal compositions, rumi and stylized vegetal motifs, as well as inscription borders are examined as visual codes of meaning production in Islamic art. The findings indicate that these decorative elements are closely associated with concepts such as unity, infinity, cosmic order, divine wisdom, and metaphysical thought. Accordingly, architectural surfaces are interpreted not merely as ornamental fields but as meaningful spatial constructs imbued with symbolic significance. The parallels observed between stone ornamentation and illumination art—particularly in terms of motif typology, compositional principles, rhythm, symmetry, and center–periphery relationships—point to an interdisciplinary continuity within Seljuk artistic production. These similarities suggest that Seljuk art operates through a coherent visual language that transcends material differences and disciplinary boundaries. In conclusion, through the case study of the Hasan Padişah Tomb, this research demonstrates that Seljuk stone ornamentation shares a common symbolic and aesthetic framework with illumination art. This relationship offers an original interdisciplinary perspective on the processes of cosmological and metaphysical meaning-making in Islamic art.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Art
• Seljuk Art
• Stone Ornamentation
• Motif Typology
• Illumination Art
• Cultural Memory

Destekleyen Kurum

Bitlis Eren University Scientific Research Projects Coordination Unit.

Proje Numarası

BEBAP 2024.18

Etik Beyan

Permission to conduct the study was obtained from the General Directorate of Foundations of the Republic of Türkiye, Ministry of Culture and Tourism (Date: 24 June 2024; Reference No.: E-87772441-150.05-659787). It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.

Teşekkür

The author would like to thank Bitlis Eren University and the General Directorate of Foundations of the Republic of Türkiye, Ministry of Culture and Tourism, for their support in conducting this study.

Kaynakça

1. Akyürek, Engin. “Erwin Panofsky ve ‘İkonografi ve İkonoloji Üzerine’.” Bilime Adanmış Bir Yaşam, 7–20. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 1995.
2. Aslanapa, Oktay. Turkish Art and Architecture. London: Faber and Faber, 1971.
3. Bakırer, Ömür. Selçuklu Öncesi ve Selçuklu Dönemi Anadolu Mimarisinde Tuğla Kullanımı I. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Yayınları, 1981.
4. Boran, Ali. “Ahlat Taşı (Andezit Tüf).” Vakıflar Dergisi 26 (1997): 363–373.
5. Burckhardt, Titus. Aklın Aynası: Geleneksel Bilim ve Kutsal Sanat Üzerine Denemeler. Çev. Volkan Ersoy. İstanbul: İnsan Yayınları, 1994.
6. Çal, Hasan. “Türklerde Mezar – Mezar Taşları.” Aile Yazıları 8 (2015).
7. Çam, Nusret. İslam’da Sanat, Resim ve Mimari. Ankara: Elektronik İletişim Ajansı, 1994.
8. Çaycı, Ahmet. İslam Mimarisinde Anlam ve Sembol. Konya: Palet Yayınları, 2017.

9. Çetin, Yusuf. “Türk-İslam Bezeme Sanatında Gamalı Haç (Svastika) ile Çarkıfelek Motiflerinin Köken ve İkonografik Anlamları Üzerine Bir Değerlendirme.” Social Sciences Studies Journal 3/8 (2017).
10. Demiriz, Yıldız. İslam Sanatında Geometrik Süsleme. İstanbul: Yorum Sanat ve Yayıncılık, 2004.
11. Doğan, Sema. “Kümbet.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 7 Ağustos 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/kumbet.
12. Düzaratoğlu, Veciye. Anadolu Selçuklu Devri Çini Desenlerinin Günümüz Yer ve Duvar Karosuna Yansıması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir, 1982.
13. Evrendilek, Seda. Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’ndaki Havend Bin Bergî İmzalı Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van, 2024.
14. Fındık, Nur Özlem – Karasu, Y. Emre. “Geleneksel Meslekler Ansiklopedisi.” Ed. Ahmet Soysaldı. Esnaf, Sanatkârlar ve Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü, 2: 218–225. Ankara: Ticaret Bakanlığı, 2021.
15. Güler, Halime. Sahip Ata Külliyesi Camii ve Hânikâh Taç Kapı Tezyinatı Değerlendirmesi. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya, 2021. https://hdl.handle.net/20.500.12452/7850.
16. Has, Kenan. Sembolizm ve Haç. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2005.
17. İnan, Nihat. Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi Açısından Bitlis/Ahlat Taş İşlemeciliği. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Ankara, 2022.
18. Kafalıer Dönmez, Asiye. Anadolu Selçuklu Dönemi’nde Konya’da Yapıldığı Tespit Edilen Beş Yazma Eserin Tezhip Yönüyle İncelenmesi ve Günümüz Anlayışı ile Yorumu. Sanatta Yeterlik Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul, 2020.
19. Kafalıer Dönmez, Asiye. “Geometri ve Matematik Bağlamında Tezhip Sanatının Anlam Boyutu.” Lale Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi (Ocak–Haziran 2021).
20. Kahya, Esin. “Türkiye Selçuklularında Bilimsel Çalışmalar.” Türkler, 7: 826. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
21. Maraşlı, Savaş. “15. Yüzyıl Kitap Cildlerindeki Süsleme Tasarımlarının Mimari Süslemelere Etkisi.” Zeitschrift für die Welt der Türken / Journal of World of Turks 5/3 (2013).
22. Mülayim, Selçuk. İslam Sanatı. Ankara: İSAM Yayınları, 2018.
23. Necipoğlu, Gülru. The Topkapı Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture. Santa Monica, CA: Getty Publications, 1995.
24. Ölçer, Şaziye. Ahlat Kümbetlerinin Geometrik Desenlerinin Çözümlenmesi ve Güncel Tasarımlarla Yorumlanması. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara, 2022.
25. Öney, Gönül. Beylikler Devri Sanatı XIV.–XV. Yüzyıl (1300–1453). Ankara, 1989.
26. Önkal, Hakkı. “Türkiye’de Türbe Mimarisi Araştırmaları.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 7/14 (2009): 125–139.
27. Panofsky, Erwin. Meaning in the Visual Arts. Chicago: University of Chicago Press, 1955.
28. Peker, Uzay Ali. Anadolu Selçukluları’nın Anıtsal Mimarisi Üzerine Kozmoloji Temelli Bir Anlam Araştırması. Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul, 1996.
29. Sözen, Metin – Tanyeli, Uğur. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2010.
30. Tuncer, O. Cezmi. “Anadolu Türk Sanatı ve Yerli Kaynaklarla İlişkiler Üzerine Bir Deneme.” Vakıflar Dergisi 11 (1976).
31. Türk Dil Kurumu. “Genel Türkçe Sözlük.” 2022. https://sozluk.gov.tr/.
32. Yelen, Resul. “Anadolu Selçuklu Dönemi Mezar Taşlarında Süsleme Programı.” Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 45 (2020): 215–240.
33. Yılmaz, Şeyma – Şahin, Cengiz. “İslami Geometrik Süslemelerdeki Kronolojik ve Dönemsel Etkileşimler.” Konya Sanat Dergisi 7 (2024): 236–253. https://doi.org/10.51118/konsan.2024.51.