The Evidentiary Value of the Arabic Language in Usūl al-Fiqh: A Comparison of Abū Ishāq al-Shīrāzī with the Mutakallim Usūl Scholars

Öz

The fact that the divine address was conveyed through a language used by people in communication renders the rules and modes of usage of that language decisive for understanding the address. Arabic holds particular importance in the Islamic sciences as it is the language of the Qur’ān and the Prophet Muhammad. In the formation of usūl thought, which deals with the methods and sources for understanding the divine address, the Arabic language likewise occupies a central position. For this reason, ā al-fiqh developed in close interaction with the Arabic language from its very inception, and issues such as the indication (dalāla), designation (wad‘), and scope of expressions have stood at the center of usūl debates. This study aims to examine the central position of the Arabic language in usūl al-fiqh thought arising from the fact that the divine address was conveyed through Arabic within the context of the usūl works of Abū Ishāq al-Shīrāzī (d. 476/1083), one of the Shāfi‘ī usūl scholars. As demonstrated in the study, al-Shīrāzī employs the Arabic language as a decisive criterion of preference and grounds his views in the usage and custom of the language community as well as in the classifications of linguists. According to him, the linguists’ classification of speech into command, prohibition, report, and interrogative, together with the continuous and consistent use of expressions in particular meanings within Arabic usage, constitutes evidence at the level of mustafīd transmission that these expressions were designated for those meanings. The study examines, through a document analysis based method, al-Shīrāzī’s pronounced references to the Arabic language in his usūl works in a comparative and detailed manner alongside the texts of Ash‘arī mutakallim usūl scholars. The main research question is whether the disagreement between al-Shīrāzī and the mutakallim usūl scholars stems from accepting or rejecting the decisive role of the Arabic language in usūl thought, or rather from a methodological difference regarding how knowledge about the Arabic language is to be established. To this end, contentious issues related to expressions are addressed, such as the distinction between proof (dalīl) and indicator (amāra), the origin of names, the designation of amr (command), nahy (prohibition), ‘umûm (generality), and khabar (report) formulas, the ruling and repetition implication of absolute commands and prohibitions, and whether a temporal interval may intervene between the excepted element and that from which it is excepted in exception (istisnā’).

Anahtar Kelimeler

• Usūl al-Fiqh
• Shāfi‘ī
• Mutakallim
• Abū Ishāq al-Shīrāzī
• Arabic Language
• Influence

Etik Beyan

It is hereby declared that, throughout all stages of the design, conduct, and writing of this study, due care was taken to comply with the principles of scientific research and publication ethics, and that all sources directly or indirectly used have been fully, accurately, and appropriately cited in the references.

Fıkıh Usûlünde Arap Dilinin Delil Değeri: Ebû İshâk eş-Şîrâzî’nin Mütekellim Usûlcülerle Mukayesesi

Öz

İlâhî hitâbın insanların iletişim halinde oldukları bir dil aracılığıyla gelmiş olması, bu dilin kurallarını ve kullanım biçimlerini hitâbın anlaşılmasında belirleyici kılmaktadır. Arapça, Kur’ân’ın ve Hz. Peygamber’in dili olması sebebiyle İslâmî ilimlerde önem arz etmektedir. İlâhî hitâbın anlaşılmasında yöntem ve kaynaklarını konu edinen fıkıh usûlünde Arap dili merkezî konumdadır. Bu sebeple usûl-i fıkıh, daha teşekkül sürecinden itibaren Arap diliyle sıkı bir ilişki içinde gelişmiş; lâfızların vaz‘ı, delâleti ve kapsamı gibi meseleler usûl eserlerinde yer almıştır. Bu çalışma, ilâhî hitâbın Arapça bir dil aracılığıyla gelmiş olması sebebiyle Arap dilinin fıkıh usûlü düşüncesindeki merkezî konumunu, Şâfi‘î usûlcülerinden Ebû İshâk eş-Şîrâzî’nin (ö. 476/1083) usûl eserleri bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada ortaya konulduğu üzere Şîrâzî, Arap dilini belirleyici bir tercih kriteri olarak kullanmakta ve görüşlerini dil ehlinin kullanımına, örfüne ve dilcilerin tasniflerine dayandırmaktadır. Ona göre dilcilerin kelâmı emir, nehiy, haber ve istihbâr şeklinde tasnif etmeleri, Arapların kullanımında lafızların belirli manalarla sürekli ve istikrarlı biçimde kullanılması, bu lafızların o manalar için vaz‘edildiğine müstefîz nakil düzeyinde bir delil niteliği taşımaktadır. Çalışma Şîrâzî’nin usûl eserlerindeki Arap diline yaptığı bu şekildeki belirgin referansları Eş‘arî usûlcülerin metinleri ile karşılaştırmalı ve detaylı bir şekilde inceleyerek doküman analizine dayalı bir yöntemle incelemektedir. Araştırmanın temel sorusu, Şîrâzî ile mütekellim usûlcüler arasındaki ihtilafın Arap dilinin usûl düşüncesindeki belirleyici rolünü kabul edip etmemekten mi, yoksa Arap diline dair bilginin nasıl tespit edileceğine ilişkin yöntemsel farklılıktan mı kaynaklandığıdır. Bu amaçla delil–emâre ayrımı, isimlerin menşei, emir-nehiy-umûm-haber sîgalarının vaz‘ı, mutlak emir ve nehyin hükmü ve emrin tekrara delâleti ile istisnâda müstesnâ–müstesnâ minh arasına zamanın girip giremeyeceği gibi tartışmalı meseleler ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh Usûlü
• Şâfiî
• Mütekellîm
• Ebû İshâk eş-Şîrâzî
• Arap Dili
• Etki

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarlanması, yürütülmesi ve kaleme alınması dâhil olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel araştırma ve yayın etiğine titizlikle riayet edildiği; doğrudan veya dolaylı olarak yararlanılan bütün kaynakların eksiksiz, doğru ve usulüne uygun biçimde kaynakçada gösterildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Alphan, Bahattin. Fıkıh Usûlü ve Nahiv Usûlü İlişkisi. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
2. Anwar, Syamsul. “The Relation between Arabic Linguistics and Islamic Legal Reasoning: Islamic Legal Theory Perspective”. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies 55/2 (15 Aralık 2017), 463-492. https://doi.org/10.14421/ajis.2017.552.463-492
3. Apaydın, H. Yunus. “Nehiy”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/544-547. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2006.
4. Bâkıllânî, Kâdî Ebû Bekir Muhammed b. et-Tayyib. et-Takrîb ve’l-irşâd (es-Sağîr). thk. Abdülhamid b. Ali Ebû Zenîd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1998.
5. Bedir, Murteza. “Kelâmcı ve Fıkıhçı Usul Geleneklerine İlişkin Bazı Eleştirel Mülâhazalar”. İslâm Araştırmaları Dergisi 29 (2013), 65-97.
6. Buğda, Sadrettin. Beyân Fıkıh Usûlü İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2022.
7. Buğda, Sadrettin. “Kur’ân’ı Anlamada Fıkıh Usûlünün Rolü: Emir Sigalarının Tayini ve Delâleti Bağlamında”. SADAB 7th International Conference on Social Researches and Behavioral Sciences October 24-25, 2020. 471-485. Antalya, 2020. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/324840
8. Coşkun, Muhammed. “Vahiy, İç Söz ve Yorum Bağlamında Kelām-ı Nefsī Tartışmasının Hermenötik Uzantıları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59/1 (2018). https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001483

9. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Abdülmelik b. Abdullah b. Yûsuf. Kitâbü’t-Telhîs fî usûli’l-fıkh. thk. Abdullah Cûlem en-Nebâlî - Beşîr Ahmed el-Ömerî. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, ts.
10. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. thk. Salâh b. Muhammed b. ‘Aveyde. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
11. Çıkar, Mehmet Şirin. Nahivciler ile Mantıkçılar Arasındaki Tartışmalar. İstanbul: İSAM Yayınları, 2009.
12. Çınar, Fatih. “Ebû İshak eş-Şîrâzî’nin İctihad Teorisi”. Bilimname 2020/41 (15 Mayıs 2020), 551-578. https://doi.org/10.28949/bilimname.682430
13. Dalmızrak, Yakup. “Klasik Fıkıh Usûlü Eserlerinde Mebâdî Konularının Gelişimi”. İslâm Tetkikleri Dergisi 13/1 (2023), 142-173. https://doi.org/https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1193988
14. Demirboğa, Selman. Cüveynî’nin Şâfiî’ye Muhalefeti -Usûl Konuları Bağlamında-. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2022.
15. Demi̇rboğa, Selman. “Usulcülere Göre Emir-İrade İlişkisi”. Bilimname 1/49 (Nisan 2023), 301-330. https://doi.org/10.28949/bilimname.1166102
16. Ebû Ya‘lâ el-Ferrâ, Muhammed b. el-Hüseyin el-Bağdâdî el-Hanbelî. el-‘Udde fî usûli’l-fıkh. thk. Ahmed b. ‘Ali b. Sîr Mübârekî. b.y.: y.y., 1990.
17. Ebu’l-Hüseyn, Muhammed b. ‘Alî et-Tayyib el-Basrî el-Mu‘tezilî. el-Mu‘temed fî usûli’l-fıkh. thk. Halîl el-Meys. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1403.
18. Eşit, Davut. Şâfi’î Fıkıh Usûlünün Gelişimi. Ankara: Ankara Okulu, 2019.
19. Eşit, Davut. “Şâfi‘î Mezhebinde İbadetlerde Çok Dillilik”. Eskiyeni 58 (2025), 1371-1393. https://doi.org/https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1674633.
20. Eşit, Davut. “Şāfiʿī Fıkıh Usûlünde Mustefīd Ḫaber”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59/2 (30 Kasım 2018), 65-81. https://doi.org/DOI:%2010.1501/Ilhfak_0000001499
21. Gazzâlî, Huccetu’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ fî ‘ilmi’l-usûl. thk. Muhammed ‘Abdusselâm ‘Abduşşâfî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
22. Güman, Osman. Nahiv ve Fıkıh Usulü İlişkisi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
23. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed b. Muhammed. el-Muğnî. 10 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Kâhire, 1968.
24. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dârü’s-Sadr, Üçüncü Baskı., 1414.
25. İbnü’l-Kâs, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ahmed et-Taberî el-Bağdâdî. Edebu’l-kâdî. thk. Huseyn Halef el-Cebûrî. Taif, 1989.
26. İltaş, Davut. Fıkıh Usulünde Mütekellimîn Yönteminin Delâlet Anlayışı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
27. İltaş, Davut. “Fıkıh Usulü Yazımında ‘Kelamcılar Yöntemi ve Fakihler Yöntemi’ Ayrımlaşmasının Mahiyeti Üzerine” 17 (2009), 65-95.
28. Karâfî, Ebu’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdurrahman el-Mâlikî. el-Furûk. B.y.: Âlemü’l-Kütüb, ts.
29. Koca, Ferhat. “Tahsis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/432-434. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
30. Korkut, Ramazan. “Fıkıh Usulü Açısından İlahî Hitabı Anlamanın Dilbilimsel Çerçevesi”. Dergiabant 9/1 (30 Mayıs 2021), 226-261. https://doi.org/10.33931/abuifd.857486
31. Kur’ân Yolu (Erişim 01 Nisan 2026). https://kuran.diyanet.gov.tr
32. Letruş, eş-Şârif. “Fıkh’ın ve Fıkıh Usûlü’nün Arap Dili Çalışmalarına Etkisi”. çev. Murat Sula. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 9/1 (2009), 279-289.
33. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Hâvi’l-kebîr fî’l-fıkhi mezhebi’l-İmâm eş-Şâfi‘î. thk. Şeyh ‘Alî Muhammed Muavvid - Şeyh Âdil Ahmed Abdu’l-Mevcud. 19 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
34. Mecma‘u’l-Lugati’l-‘Arabiyye bi’l-Kâhire. el-Mu‘cemü’l-Vasît. 2 Cilt. Kahire: Mecma‘u’l-Lugati’l-‘Arabiyye bi’l-Kâhire, 2. Basım, 1972.
35. Memduhoğlu, Adnan-Batur, Ahmet. “Müte`ârız Haberlerde Tercih Kriterleri ve Furû Fıkha Yansıması: Şîrâzî Örneği”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (15 Haziran 2023), 329-359. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1257966
36. Nevevî, Ebû Zekeriyya Muhyiddîn Yahya b. Şerîf en-. Ravdatü’t-tâlibîn ve ‘umdetü’l-müttakîn. thk. Züheyr eş-Şâvîş. 12 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 1991.
37. Öğüt, Salim. “Emir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/119-121. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
38. Özdemir, Mahmut Muhammet. Eserü Medreseti’l-‘Irâki’l-Hanefiyyeti’l-Usûliyye fî Usûli’l-Mütekellimîn. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
39. Sem‘ânî, Ebu’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed es-. Kavâti‘u’l-edille fi’l-usûl. thk. Muhammed Hasan Muhammed Hasan İsmâ‘îl. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
40. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. es-. Usûlu’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efgânî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, ts.
41. Sevgili, Hamit. Ebû İshâk eş-Şîrâzî’nin Usûl Anlayışı. Ankara: İlahiyât, 2020.
42. Sîbeveyhi, Amr b. Osman b. Kunbur el-Hârisî, Ebû Bişr. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 3. Basım, 1988.
43. Şâfi‘î, Muhammed b. İdrîs eş-. Er-Risâle (İslâm Hukukunun Kaynakları). çev. Abdülkadir Şener - İbrahim Çalışkan. Ankara: TDV Yayınları, 1997.
44. Şîrâzî, Cemâluddîn İbrâhim b. ‘Alî b. Yûsuf Ebû İshâk eş-. Şerhu’l-Luma‘. thk. Abdülmecid et-Türkî. 2 Cilt. Tunus: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2008.
45. Şîrâzî, Ebû İshak İbrahim b. ‘Alî b. Yûsuf el-Fîrûzâbâdî eş-. et-Tebsıra fî usûli’l-fıkh. thk. Muhammed Hasan Heytû. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1. Basım, 1980.
46. Şîrâzî, Ebû İshak İbrahim b. ‘Alî b Yusuf eş-. el-Luma‘. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
47. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Ömer et-. et-Telvîh ‘ale’t-Tevdîh li-metni’t-Tenkîh fî usûli’l-fıkh. Kahire: Matbaatü Muhammed Ali Sabîh ve Evlâdih, 1957.
48. Zerkeşî, Ebû Abdullah Bedreddîn Muhammed. el-Bahru’l-muhît fî usûli’l-fikh. 8 Cilt. Kâhire: Dârü’l-Kütübî, ts.