İŞÇİ DÖVİZLERİ, HANEHALKI TÜKETİMİ VE İÇ TALEP KANALI: KOSOVA ÖRNEĞİ
Öz
Bu çalışma, 2011Ç1-2025Ç4 döneminde Kosova’da işçi dövizlerinin (havalelerinin) ticarete konu olmayan (non-tradable) sektör üretimini doğrudan bir kanaldan mı yoksa hanehalkı tüketimi aracılığıyla dolaylı bir kanaldan mı etkilediğini incelemektedir. Gecikmesi dağıtılmış otoregresif model (ARDL) sınır testi yaklaşımını, dinamik ve tam-modifiye edilmiş EKK (DOLS/FMOLS) tahmincilerini, Toda-Yamamoto Granger nedensellik testlerini ve öngörü hatası varyans ayrıştırmasını (FEVD) bir araya getiren çok yöntemli bir ampirik strateji kullanılmaktadır. Bulgular, tüketim aracılı dolaylı kanal yorumuyla tutarlıdır, buna karşılık doğrudan etki için yalnızca sınırlı destek bulunmaktadır. Hanehalkı tüketimi denkleminde işçi dövizleri, çeşitli alternatif tahminciler genelinde istikrarlı biçimde yaklaşık 0,58 düzeyinde pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir uzun dönem esnekliğiyle yer almaktadır. Buna karşılık, ticarete konu olmayan üretim doğrudan işçi dövizleri üzerine analiz edildiğinde herhangi bir eşbütünleşme ilişkisi saptanmamakta ve bu sonuç COVID-19 öncesi alt örneklemde de geçerliliğini korumaktadır. Toda-Yamamoto testleri işçi dövizlerinden tüketime ve tüketimden ticarete konu olmayan üretime yönelik nedensellikle tutarlı bulgular sunmakla birlikte, sistemde belirgin geri besleme (çift yönlü) etkileri de mevcuttur ve bu durum kesin tek-yönlü nedensel bir yorumu engellemektedir. Varyans ayrıştırması, on iki çeyreklik ufukta ticarete konu olmayan üretim varyansının yaklaşık yüzde 39’unun işçi dövizleri ve tüketim şoklarınca açıklandığına dair telkin edici (suggestive) ek kanıt sağlamaktadır. Bulgular, işçi dövizlerin doğrudan bir Hollanda hastalığı yorumunu desteklemediğini, bunun yerine iç talep aracılı bir aktarım mekanizmasıyla daha tutarlı olduğunu göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Acosta, P. A., Lartey, E. K. K. & Mandelman, F. S. (2009). “Remittances and the Dutch Disease”. Journal of International Economics, 79(1): 102-116.
- Adams, R. H. & Cuecuecha, A. (2010). “Remittances, Household Expenditure and Investment in Guatemala”. World Development, 38(11): 1626-1641.
- Aggarwal, R., Demirgüç-Kunt, A. & Martínez Pería, M. S. (2011). “Do Remittances Promote Financial Development?”. Journal of Development Economics, 96(2): 255-264.
- Amuedo-Dorantes, C. & Pozo, S. (2004). “Workers’ Remittances and the Real Exchange Rate: A Paradox of Gifts”. World Development, 32(8): 1407-1417.
- Arapi-Gjini, A., Möllers, J. & Herzfeld, T. (2020). “Measuring Dynamic Effects of Remittances on Poverty and Inequality with Evidence from Kosovo”. Eastern European Economics, 58(4): 283-308.
- Bai, J. & Perron, P. (1998). “Estimating and Testing Linear Models with Multiple Structural Changes”. Econometrica, 66(1): 47-78.
- Bai, J. & Perron, P. (2003). “Computation and Analysis of Multiple Structural Change Models”. Journal of Applied Econometrics, 18(1): 1-22.
- Barajas, A., Chami, R., Fullenkamp, C., Gapen, M. & Montiel, P. J. (2009). Do Workers’ Remittances Promote Economic Growth? (IMF Working Paper No. 09/153). Washington, D.C.: International Monetary Fund.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Bölgesel Çalışmalar
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Davut Kazaz
*
0000-0001-6722-8681
Kosovo
Adjera Alitoska Kazaz
0009-0005-8544-4368
Macedonia
Sadi Uzunoğlu
0000-0002-9753-9429
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
7 Eylül 2026
Gönderilme Tarihi
5 Haziran 2026
Kabul Tarihi
22 Ağustos 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 11 Sayı: 22