Türkiye’de Hanehalkı Yoksulluğunun Nedenleri Üzerine Ampirik Bir Araştırma

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de hanehalkı düzeyinde yoksulluğun belirleyicilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2023 yılı Hanehalkı Bütçe Anketi verileri kullanılmış ve yenilenmiş OECD eşdeğerlik ölçeğine göre hesaplanan eşdeğer fert geliri medyanının %60’ı yoksulluk sınırı olarak kabul edilmiştir. Probit modeli kullanılarak yapılan analiz sonuçlarına göre, hanehalkı sorumlusunun eğitim düzeyindeki artış yoksulluk olasılığını anlamlı biçimde azaltmaktadır. Kadınların hanehalkı sorumlusu olduğu hanelerde yoksulluk olasılığı daha düşük bulunmuştur. Ayrıca, boşanmış ya da dul bireylerin sorumlu olduğu haneler, evli bireylerin yönettiği hanelere kıyasla daha düşük bir yoksulluk olasılığıyla ilişkilendirilmiştir. Buna karşın, çocuklu hanelerde yoksulluk olasılığı artmaktadır. Hanehalkı sorumlusunun emekli ya da işsiz olması da yoksulluk olasılığını artırmaktadır. Diğer yandan, hanehalkının ev sahibi olması, konutun kaloriferli ısıtma sistemine sahip bulunması ve hanede sigara ya da alkol tüketiminin varlığı, yoksulluk olasılığıyla negatif yönlü ve anlamlı ilişkiler sergilemektedir. Dikkat çeken bir diğer bulgu ise, sosyal yardım alan hanelerde yoksulluk oranlarının yüksek seyretmesidir; bu durum, mevcut sosyal yardımların yoksulluğu hafifletmede yetersiz kaldığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hanehalkı Yoksulluğu
• Yoksulluğun Belirleyicileri
• Göreli Yoksulluk
• Türkiye
• Probit Model

An Empirical Study on The Causes of Household Poverty in Türkiye

Öz

This study aims to analyze the determinants of poverty at the household level in Türkiye. The research uses data from the 2023 Household Budget Survey conducted by the Turkish Statistical Institute, where the poverty threshold is defined as 60 percent of the median equivalent household income calculated according to the revised OECD equivalence scale. Based on the results of the probit model analysis, an increase in the education level of the household head significantly reduces the probability of poverty. Households headed by women are found to have a lower likelihood of poverty. Additionally, households led by divorced, or widowed individuals are associated with a lower probability of poverty compared to those headed by married individuals. In contrast, the likelihood of poverty is increasing in households with children. Retirement or unemployment among household heads also increases the probability of poverty. On the other hand, being a homeowner, living in a dwelling with central heating, and the presence of smoking or alcohol consumption within the household are negatively and significantly associated with likelihood of poverty. Another noteworthy finding is that poverty rates remain high among households receiving social assistance, indicating that current social support mechanisms are insufficient to alleviate poverty.

Anahtar Kelimeler

• Household Poverty
• Determinants of Poverty
• Relative Poverty
• Türkiye
• Probit Model

Kaynakça

1. Akay, E. Ç. ve Korkmaz, Ö. (2021). Sağlık verileri ile uygulamalı mikro ekonometri. DER Yayınları.
2. Asteriou, D. ve Hall, S. G. (2016). Applied econometrics. Palgrave Macmillan
3. Aydın, K. (2011). Türkiye'de alkollü içki kültürü ve hanehalkı alkol harcamaları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 10(38), 335-347.
4. Ayvaz Kızılgöl, Ö. ve Demir, Ç. (2010). Türkiye'de yoksulluğun boyutuna ilişkin ekonometrik analizler. Business and Economics Research Journal, 1(1), 21-32.
5. Ayvaz Kızılgöl, Ö. ve Üçdoğruk, Ş. (2011). 2002-2006 yılları arasında Türkiye’de yaşam standartları ve yoksulluğa ilişkin mikro ekonometrik analizler. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 25, 373-390.
6. Biyase, M. ve Zwane, T. (2018). An empirical analysis of the determinants of poverty and household welfare in South Africa. The Journal of Developing Areas, 52(1), 115-130. https://dx.doi.org/10.1353/jda.2018.0008.
7. Bradshaw, T. K. (2007). Theories of poverty and anti-poverty programs in community development. Community Development, 38(1), 7-25. https://doi.org/10.1080/15575330709490182
8. Brady, D. (2019). Theories of the causes of poverty. Annual Review of Sociology, 45(1), 155-175. https://doi.org/10.1146/annurev-soc-073018-022550

9. Canbay, T. ve Selim, S. (2010). Household poverty in Turkey. Ege Academic Review, 10(2), 627-649.
10. Coulombe, H. ve McKay, A. (1996). Modelling determinants of poverty in Mauritania. World Development, 24(6), 1015-1031. https://doi.org/10.1016/0305-750X(96)00017-4
11. Dal, S. (2013). Türkiye’de hanehalkı yoksulluğunu belirleyen etmenler (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Ekonometri Anabilim Dalı, Ankara.
12. Dalgıç, B., Varol İyidoğan, P. ve Güven, A. (2015). Yoksulluk ve yoksulluk geçişlerinin belirleyenleri: Türkiye örneği. Sosyoekonomi, 23(24), 51-70.
13. Dartanto, T. ve Nurkholis. (2013). The determinants of poverty dynamics in Indonesia: evidence from panel data. Bulletin of Indonesian Economic Studies, 49(1), 61-84. https://doi.org/10.1080/00074918.2013.772939
14. Datt, G. ve Jolliffe, D. (1999). Determinants of poverty in Egypt, 1997. FCND Discussion Paper 75. https://hdl.handle.net/10568/161292
15. Dedeoğlu, M. İ. (2022). Türkiye’de sosyal yardımların yoksulluğa etkisi (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
16. Değirmenci, N. (2020). Hanehalkı sorumlusunun yoksulluk olasılığını etkileyen demografik özellikleri: Düzey 1 bölgeleri. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(39), 858-868. https://doi.org/10.46928/iticusbe.753284
17. Doğan, E. (2014). Türkiye’de yoksulluğun ölçülmesi. Kalkınma Bakanlığı Uzmanlık Tezi, Yayın (2880).
18. Evcim, N., Güneş, S. ve Karaalp-orhan, H. S. (2020). Türkiye'de hanehalkı göreli yoksulluğunu etkileyen faktörler: Lojistik regresyon analizi. Sosyoekonomi, 28(43), 11-32. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2020.01.01
19. Garza-Rodriguez, J., Ayala-Diaz, G. A., Coronado-Saucedo, G. G., Garza-Garza, E. G. ve Ovando-Martinez, O. (2021). Determinants of poverty in Mexico: A quantile regression analysis. Economies, 9(2), 60. https://doi.org/10.3390/economies9020060
20. Geda, A., De Jong, N., Mwabu, G. ve Kimenyi, M. (2001). Determinants of poverty in Kenya: A household level analysis. ISS Working Paper Series/General Series, 347, 1-20.
21. Gemicioğlu, S. (2022). Hanehalkı tipinin yoksulluk ve ekonomik zorluk çekme riski üzerindeki etkisi. Uluslararası Ekonomi ve Yenilik Dergisi, 8(2), 121-142. https://doi.org/10.20979/ueyd.1072998
22. Gölçek, A. G. ve Organ, İ. (2023). Yoksulluk paradigmalarının evrimi: tarihsel ve kavramsal bir inceleme. Politik Ekonomik Kuram, Özel Sayı, 69-93. https://doi.org/10.30586/pek.1318672
23. Gujarati, D. (2016). Örneklerle ekonometri (N. Bolatoğlu, Çev., 15. bs.). BB101 Yayınları.
24. Gürsel, S., Levent, H., Selim, R. ve Sarıca, Ö. (2000). Türkiye’de bireysel gelir dağılımı ve yoksulluk Avrupa Birliği ile karşılaştırma (Yayın No. TÜSİAD-T/2000-12/295). Türkiye Sanayicileri ve İş Adamları Derneği.
25. Hatun, Ş. (2002). Çocuk hakları sözleşmesinin 13. yılında yoksulluk ve çocuklar üzerine etkileri. Türkiye Tabipler Birliği.
26. Işık, O. (2022). Eşitsizlikler kitabı 2000'ler Türkiye’sinde gelir, tüketim ve değişim. İletişim Yayıncılık.
27. İpek, E. (2019). Türkiye’de alkol katılım ve tüketim kararları üzerine ampirik bir çalışma. Sosyoekonomi, 27(41), 57-70. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2019.03.03
28. Jula, K. M. ve Beriso, B. S. (2023). Determinants of household poverty in Ethiopia. Journal of Poverty, 27(5), 391-403. https://doi.org/10.1080/10875549.2022.2113589
29. Mdluli, P. ve Dunga, S. (2021). Determinants of poverty in South Africa using the 2018 general household survey data. Journal of Poverty, 26(3), 197-213. https://doi.org/10.1080/10875549.2021.1910100
30. Mukherjee, S. ve Benson, T. (2003). The determinants of poverty in Malawi, 1998. World Development, 31(2), 339-358. https://doi.org/10.1016/S0305-750X(02)00191-2
31. Okwi, P. O., Ndeng'e, G., Kristjanson, P., Arunga, M., Notenbaert, A., Omolo, A., Henninger, N., Benson, T., Kariuki, P. and Owuor, J. (2007). Spatial determinants of poverty in rural Kenya. Proceedings of the National Academy of Sciences, 104(43), 16769-16774. https://doi.org/10.1073/pnas.0611107104
32. Öztornacı, B. ve Şengül H. (2023). Impact of social expenditures on multidimensional poverty in Turkey. New Medit, 22(3), 145-161. https://doi.org/10.30682/nm2303h
33. Peng, C., Fang, L., Wang, J. S. H., Law, Y. W., Zhang, Y. ve Yip, P. S. (2019). Determinants of poverty and their variation across the poverty spectrum: Evidence from Hong Kong, a high-income society with a high poverty level. Social Indicators Research, 144, 219-250. https://doi.org/10.1007/s11205-018-2038-5
34. Sağlam, B. ve Uğur, M. S. (2023). Türkiye’de kronik yoksulluğun belirleyicileri üzerine bir analiz. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 19(4), 931-952. https://doi.org/10.17130/ijmeb.1309708
35. Shirazi, N. S. (1995). Determinants of poverty in Pakistan. Pakistan Economic and Social Review, 33(1/2), 91–101.
36. Sigeze, Ç. ve Şengül, S. (2018). Türkiye’de yoksulluğun rassal etkiler multinomial logit model ile incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20(4), 503-521. https://doi.org/10.16953/deusosbil.413034
37. Şeker, S. D. ve Dayıoğlu, M. (2015). Poverty dynamics in Turkey. Review of Income and Wealth, 61(3), 477-493. https://doi.org/10.1111/roiw.12112
38. Şentürk, O. ve Çelik, N. (2021). Türkiye'de hanehalkı yoksulluğunu etkileyen faktörlerin belirlenmesi. İstatistik Araştırma Dergisi, 11(2), 56-70.
39. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024a, Aralık). Gelir ve yaşam koşulları araştırması metodolojisi hakkında genel açıklama. Erişim Tarihi: 11.03.2025, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Yoksulluk-ve-Yasam-Kosullari-Istatistikleri-2024-53714
40. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024b, Kasım). Hanehalkı bütçe istatistikleri mikro veri seti 2023 [Veri seti]. Erişim Tarihi: 20.04.2025, https://biruni.tuik.gov.tr/yayin/views/visitorPages/yayinGoruntuleme.zul?yayin_no=661
41. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024c, Aralık). Yoksulluk ve Yaşam Koşulları İstatistikleri, 2024. Erişim Tarihi: 15.05.2025, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Yoksulluk-ve-Yasam-Kosullari-Istatistikleri-2024-53714
42. Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (2025, 28 Şubat). TÜRK-İŞ Şubat 2025 açlık ve yoksulluk sınırı. Erişim Tarihi: 11.03.2025, https://www.turkis.org.tr/turk-is-subat-2025-aclik-ve-yoksulluk-siniri/
43. Uğur, M. S. (2023). Türkiye için gelir yoksulluğu ve maddi yoksunluğun belirleyicileri: Çok durumlu probit modeli. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(1), 224-240. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1177542
44. United Nations. (2000). Geneva 2000. Erişim Tarihi: 19.05.2025, https://www.un.org/conferences/social- development/geneva2000
45. United Nations. (2024, Mayıs 2). Progress towards the sustainable development goals: Report of the Secretary-General (A/79/79-E/2024/54). United Nations General Assembly, Economic and Social Council. https://unstats.un.org/sdgs/files/report/2024/SG-SDG-Progress-Report-2024-advanced-unedited-version.pdf
46. United Nations. (2025). Conferences | Social Development. Erişim Tarihi: 19.05.2025, https://www.un.org/en/conferences/social-development
47. United Nations. (t.y.). Peace, dignity and equality on a healthy planet. Erişim Tarihi: 17.03.2025, https://www.un.org/en/global-issues/ending-poverty
48. Van, M. H. (2022). Türkiye’de yoksulluğun mikro düzeyde belirleyicileri: Kantil regresyon analizi. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(2), 105-129. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1151890
49. Yakıcı Ayan, T. ve Değirmenci, N. (2021). Hanehalkı sorumlusu ve yoksulluk: Probit model. Journal of Management and Economics Research, 19(1), 77-87. https://doi.org/10.11611/yead.675290
50. Word Bank. (2018). Turkey country gender assessment 2017. Erişim Tarihi: 27.11.205, http://documents.worldbank.org/curated/en/476491625118695424
51. World Bank. (2024). Poverty, prosperity, and planet report 2024: Pathways out of the polycrisis. World Bank Publications. Erişim tarihi: 20.04.2025, https://hdl.handle.net/10986/42211
52. World Bank Group. (2024). Pathways out of the polycrisis. Erişim Tarihi: 11.03.2025, https://www.worldbank.org/en/publication/poverty-prosperity-and-planet
53. Zorlutuna, D. ve Karapınar, D. (2022). Türkiye’de subjektif yoksulluk belirleyicilerinin sıralı lojistik regresyon analizi ile incelenmesi. M. Mete & C. Şahin (Ed.), İktisadi ve idari bilimlerde teori ve araştırmalar- II içinde (ss. 1-14). Serüven Yayınevi.