Pigmentin Toksik Tarihi: Sürdürülebilir Moda Perspektifinden Bir İnceleme

Öz

Pigmentlerin tarihsel kullanımı, renk üretiminin estetik ve kültürel boyutunun yanı sıra insan sağlığı ve çevre üzerindeki etkilerinin de değerlendirilmesini gerektirmektedir. Araştırmanın amacı, seçili kırmızı, yeşil, mavi ve mor renklendiriciler üzerinden pigmentlerin tarihsel kullanımını ve toksik etkilerini moda tarihi açısından incelemek; estetik değer, malzeme özellikleri ve kimyasal risk arasındaki ilişkiyi değerlendirmek ve tarihsel toksik miras ile günümüzdeki sürdürülebilir doğal boyama uygulamaları arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktır. Literatürde pigmentlerin tarihsel gelişimi ve toksisitesi ile sürdürülebilir doğal boyama uygulamalarının çoğunlukla ayrı ele alındığı görülmektedir. Nitel araştırma yaklaşımına dayanan araştırmada doküman analizi ve örnek olay incelemesi kullanılmıştır. Veriler; hakemli makaleler, kitaplar, sanat ve moda tarihi yayınları, dijital müze koleksiyonları ve çevrim içi moda arşivlerinden elde edilmiştir. Vermilion (kırmızı), arsenik bazlı yeşil pigmentler, ultramarin (mavi), anilin boyalar ve mauveine (mor); tarihsel kullanım, kimyasal özellik, toksik etkiler ve moda alanındaki görünürlükleri bakımından karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Bulgular, tarih boyunca parlaklık, kalıcılık ve renk çeşitliliği sağlamak amacıyla kullanılan bazı renklendiricilerin, özellikle ağır metal ve sentetik kimyasal içerikleri nedeniyle insan sağlığı ve çevre açısından riskler oluşturduğunu göstermektedir. Bu toksik mirasın günümüzde doğal kaynaklara dayalı boyama uygulamalarına yönelik ilgiyi artıran tarihsel bir zemin oluşturduğu görülmektedir. Kökboya, koşinil, indigo, nar kabuğu ve ceviz kabuğu gibi doğal kaynakların tekstil boyamacılığında yeniden değerlendirilmesi, geçmiş boyama bilgisinin çağdaş üretimle ilişkilendirilebildiğini ortaya koymaktadır. Mimi Prober, Bageeya ve Maiwa örnekleri ise doğal boyaların doğal lifler, el işçiliği, yerel zanaatkârlık, geleneksel üretim bilgisi ve atıkların değerlendirilmesiyle birlikte kullanılabildiğini göstermektedir. Bu örnekler, sürdürülebilirlik iddialarının yalnızca doğal boya kullanımına indirgenmemesi gerektiğini ve üretim sürecinin bütününün dikkate alınmasının önemini göstermektedir. Sonuç olarak sürdürülebilir renk üretiminin yalnızca doğal boya kullanımına indirgenemeyeceği; hammadde seçimi, üretim süreci, kaynak tüketimi, atık yönetimi ve ürünün kullanım ömrünün birlikte değerlendirilmesi gerektiği ortaya konulmuştur. Bu doğrultuda biyopigmentler, atık kaynaklı boyarmaddeler ve biyoteknolojik renk üretim yöntemleri, gelecekte daha güvenli ve çevresel etkileri azaltılmış moda ve tekstil üretimi açısından araştırılabilecek alternatifler olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• pigment
• toksisite
• doğal boya
• sürdürülebilir moda
• moda tarihi

Etik Beyan

Bu makalenin planlanmasından uygulanmasına, verilerin toplanmasından analizine kadar tüm süreçlerde “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi” kapsamında belirtilen kurallara uyulmuştur. Yönergenin “Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler” başlığı altında tanımlanan eylemlerden hiçbiri gerçekleştirilmemiştir. Araştırmanın yazım sürecinde bilimsel, etik ve alıntı kurallarına riayet edilmiş, veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamıştır. Ayrıca bu çalışma, başka bir akademik yayın ortamına değerlendirilmek üzere gönderilmemiştir.

The Toxic History of Pigment: A Examination from the Perspective of Sustainable Fashion

Öz

The historical use of pigments necessitates an assessment of the aesthetic and cultural dimensions of color production, as well as their impact on human health and the environment. The aim of this research is to examine the historical use and toxic effects of pigments from a fashion history perspective, focusing on selected red, green, blue, and purple dyes; to evaluate the relationship between aesthetic value, material properties, and chemical risk; and to reveal the relationship between historical toxic legacy and current sustainable natural dyeing practices. The literature often treats the historical development and toxicity of pigments and sustainable natural dyeing practices separately. This qualitative research approach utilizes document analysis and case studies. Data were obtained from peer-reviewed articles, books, art and fashion history publications, digital museum collections, and online fashion archives. Vermilion (red), arsenic-based green pigments, ultramarine (blue), aniline dyes, and mauveine (purple) were comparatively examined in terms of their historical use, chemical properties, toxic effects, and visibility in the fashion field. The findings indicate that some dyes, used throughout history to provide brightness, permanence, and color variety, pose risks to human health and the environment, particularly due to their heavy metal and synthetic chemical content. This toxic legacy appears to have created a historical backdrop that is increasing interest in dyeing practices based on natural resources today. The re-evaluation of natural resources such as madder, cochineal, indigo, pomegranate peel, and walnut shell in textile dyeing demonstrates that historical dyeing knowledge can be linked to contemporary production. The examples of Mimi Prober, Bageeya, and Maiwa show that natural dyes can be used in conjunction with natural fibers, hand craftsmanship, local artistry, traditional production knowledge, and the utilization of waste. These examples demonstrate that sustainability claims should not be reduced solely to the use of natural dyes and that it is important to consider the entire production process. In conclusion, it has been shown that sustainable color production cannot be reduced solely to the use of natural dyes; raw material selection, production process, resource consumption, waste management, and product lifespan must be considered together. In this regard, biopigments, waste-derived dyes, and biotechnological color production methods stand out as alternatives that can be explored for safer and more environmentally friendly fashion and textile production in the future.

Anahtar Kelimeler

• pigment
• toxicity
• natural dye
• sustainable fashion
• fashion history

Etik Beyan

Throughout the entire process—from the planning and implementation of this article to the collection and analysis of data—the rules outlined in the “Guidelines on Scientific Research and Publication Ethics for Higher Education Institutions” have been strictly adhered to. None of the actions defined under the heading “Actions Contrary to Scientific Research and Publication Ethics” in the Guidelines have been committed. During the writing process of the research, scientific, ethical, and citation rules were adhered to, and no data manipulation was performed. Furthermore, this study has not been submitted to another academic publication venue for review.

Kaynakça

1. Ardila-Leal, L. D., Poutou-Piñales, R. A., Pedroza-Rodríguez, A. M., & Quevedo-Hidalgo, B. E. (2021). A Brief History of Colour, the Environmental Impact of Synthetic Dyes and Removal by Using Laccases. Molecules, 26(13), 3813–3827. https://doi.org/10.3390/molecules26133813
2. Balali-Mood, M., Naseri, K., Tahergorabi, Z., Khazdair, M. R., & Sadeghi, M. (2021). Toxic Mechanisms of Five Heavy Metals: Mercury, Lead, Chromium, Cadmium, and Arsenic. Frontiers in Pharmacology, 12, 643972. https://doi.org/10.3389/fphar.2021.643972
3. Barnett, J. R., Miller, S., & Pearce, E. (2006). Colour and art: A brief history of pigments. Optics & Laser Technology, 38(4), 445–453. https://doi.org/10.1016/j.optlastec.2005.06.005
4. Bilvar, H., & Uslu, Ö. (2024). Tekstil baskı desenlerinde renk ögesi üzerine bir araştırma (1960–1970) [A study on the element of color in textile printing patterns (1960–1970)]. International Journal of Humanities and Art Researches, 9(2), 114–139. https://doi.org/10.5281/zenodo.11672712
5. Bishal, A., Ali, K. A., Ghosh, S., Parua, P., Bandyopadhyay, B., Mondal, S., Jana, M., Datta, A., Das, K. K., & Debnath, B. (2023). Natural dyes: Its Origin, Categories and Application on Textile fabrics in brief. European Chemical Bulletin, 12(8), 9780–9802
6. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
7. Danila, A., Muresan, E. I., Chirila, L., & Coroblea, M. (2021). Natural Dyes Used in Textiles: A Review. In The 7th International Symposium TTPF 2021, Iasi, Romania (pp. 52–57), Sciendo. https://doi.org/10.2478/9788366675735-010
8. Degano, I., Ribechini, E., Modugno, F., & Colombini, M. P. (2009). Analytical Methods for the Characterization of Organic Dyes in artworks and in Historical Textiles. Applied Spectroscopy Reviews, 44(5), 363–410. https://doi.org/10.1080/05704920902937876

9. Fogg, M. (2014). Modanın Tüm Öyküsü. (Çev. Hayalperest Yayınevi).
10. Genç, M. (2014). Başbakanlık Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kökboya ve Cehri İle İlgili Kayıtlar. Art-E Sanat Dergisi, 7 (13), 174-212. https://doi.org/10.21602/sgsfsd.53832
11. Guichard, C., Le Hô, A.-S., & Williams, H. (2023). Prussian Blue: Chemistry, Commerce, and Colour in Eighteenth-century Paris. Art History, 46(1), 154–186. https://doi.org/10.1111/1467-8365.12695
12. İşmal, Ö. E. (2011). Boyarmadde Endüstrisinin Öncüsü: Bir bilim adamı ve entelektüel olarak Sir William Henry Perkin. Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 6. 23–30.
13. Lucejko, J. J., Vedeler, M., & Degano, I. (2021). Textile Dyes from Gokstad Viking Ship’s Grave. Heritage, 4(12), 2278–2286. https://doi.org/10.3390/heritage4120123
14. Martins, A., Prudhom, A. C., Duranton, M., Haddad, A., Daher, C., Genachte-Le Bail, A., & Tang, T. (2021). Jazz colors: Pigment Identification in the Gouaches Used by Henri Matisse. Heritage, 4(6), 3120–3135. https://doi.org/10.3390/heritage4060178
15. Muruganandham, M., Tamilselvi, Y., Sivasubramanian, K., Velmurugan, P., Al-Otibi, F. O., & Sivakumar, S. (2025). Sustainable Dyeing of Cotton, Silk and Leather Using Natural Dye from Bixa orellana seeds: Extraction, Optimization and Assessment of Antibacterial Activity. Frontiers in Chemistry, 13, 1474160. https://doi.org/10.3389/fchem.2025.1474160
16. Negi, A. (2025). Natural Dyes and Pigments: Sustainable Applications and Future Scope. Sustainable Chemistry, 6(3), 23–35. https://doi.org/10.3390/suschem6030023
17. Orhan, M., & Genç, M. (2024). Kökboya ve Koşinil ile Boyanan İpekli Kumaşlarda Mor Renk Elde Edilmesi ve Haslık Tespiti. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 11(104), 349–369. https://doi.org/10.5281/zenodo.10732070
18. Patton, M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods (3rd ed.). Sage Publications.
19. Pendergast, S., & Pendergast, T. (2004). Fashion, Costume, and Culture: Clothing, Headwear, Body Decorations and Footwear through the Ages (Vol. 2: Early cultures across the globe). Thomson Gale.
20. Phipps, E. (2010). Cochineal Red: The Art History of a Color. The Metropolitan Museum of Art Bulletin, 67(3), 4–48.
21. Pizzicato, B., Pacifico, S., Cayuela, D., Mijas, G., & Riba-Moliner, M. (2023). Advancements in Sustainable Natural Dyes for Textile Applications: A review. Molecules, 28(16), 5954. https://doi.org/10.3390/molecules28165954
22. Rampazzi, L., Corti, C., Geminiani, L., & Recchia, S. (2021). Unexpected Findings in 16th Century Wall Paintings: Identification of Aragonite and Unusual Pigments. Heritage, 4(3), 2431–2448. https://doi.org/10.3390/heritage4030135
23. Sotiropoulou, S., Karapanagiotis, I., Andrikopoulos, K. S., Marketou, T., Birtacha, K., & Marthari, M. (2021). Review and New Evidence on the Molluscan Purple Pigment Used in the Early Late Bronze Age Aegean Wall Paintings. Heritage, 4(1), 171–187. https://doi.org/10.3390/heritage4010012
24. Tamburini, D., Sabatini, F., Berbers, S., van Bommel, M. R., & Degano, I. (2024). An introduction and Recent Advances in the Analytical Study of Early Synthetic Dyes and Organic Pigments in Cultural Heritage. Heritage, 7(4), 1969–2010. https://doi.org/10.3390/heritage7040110
25. Taş, E. (2019). Tekstil Hammaddelerinin Boyanmasının Tarihsel Gelişimi ve Boyarmaddeler. Turkish Studies – Social Sciences, 14(3), 1095–1120.
26. Whorton, J. C. (2010). The Arsenic Century: How Victorian Britain Was Poisoned at Home, Work, and Play. Oxford University Press.
27. Yıldırım, L. (2019). Tekstil Tasarımında Bir Rengin Serüveni: Yeşil. YEDİ: Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, Yaz 2019 (22), 1–8
28. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin Yayıncılık. Yin, R. K. (2014). Case study research: Design and methods (5th ed.). Sage Publications.