Halaç Türkçesinde Gereklilik İfadesi ve Kullanımı

Öz

Bu çalışma, Türk lehçeleri içerisinde arkaik özelliklerini önemli ölçüde koruyan Halaç Türkçesinde gereklilik ifadesinin yapı ve kullanım özelliklerini incelemeyi amaçlamaktadır. Halaç Türkçesi, uzun süreli coğrafi ve dilsel izolasyonun etkisiyle özgün dil özellikleri geliştirmiş olup, bu yönüyle özellikle kip kategorisinin değerlendirilmesi açısından dikkat çekici veriler sunmaktadır. Bu durum, gereklilik ifadesinin söz konusu dilde nasıl kurulduğu ve nasıl kullanıldığının incelenmesini gerekli kılmaktadır. Çalışmada gereklilik ifadesi, Halaç Türkçesi üzerine yapılmış araştırmalarda yer alan örnekler temelinde ele alınmaktadır. Bu kapsamda çalışmada kullanılan kaynaklardaki örnek cümleler temel alınarak gereklilik yapılarının kuruluş biçimleri incelenmektedir. İnceleme sürecinde gereklilik ifadelerinin, “kerek” unsuru ile kurulan yapılar ve fiil çekimi içerisinde yer alan kiplik ekleriyle kurulan yapılar olmak üzere iki ana grupta ele alındığı görülmektedir. Elde edilen veriler doğrultusunda gereklilik ifadesinin kullanım özellikleri yapı ve yüklem ilişkisi çerçevesinde ele alınmaktadır. Bu bağlamda gereklilik yapılarının yüklem içerisinde yer aldığı ve fiil çekimi ile birlikte kullanıldığı tespit edilmektedir. Anlam bakımından ise bu yapıların temel olarak eylemin gerekli olduğunu bildirdiği ve zorunluluk anlamı taşıdığı görülmektedir. Bununla birlikte bazı kullanımlarda yapılabilirlik ve potansiyellik anlamlarının da ortaya çıkabildiği tespit edilmektedir. Bu çalışma, Halaç Türkçesinde gereklilik ifadesinin yapı ve kullanım özelliklerinin daha açık bir biçimde ortaya konulmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Halaç Türkçesi
• Gereklilik ifadesi
• Käräg
• Kiplik
• Türk lehçeleri

Expression and Usage of Necessity in Khalaj Turkish

Öz

This study aims to examine the structural and usage characteristics of necessity expression in Khalaj Turkish, which preserves its archaic features to a significant extent among Turkic languages. Khalaj Turkish has developed unique linguistic features due to long-term geographical and linguistic isolation, and in this respect, it offers remarkable data particularly for the evaluation of the mood category. This situation necessitates an investigation into how necessity expression is constructed and used in the said language. In this study, necessity expression is addressed based on examples found in research conducted on Khalaj Turkish. Within this scope, the construction patterns of necessity structures are examined by taking the example sentences in the sources used in the study as a basis. During the examination process, it is observed that necessity expressions are dealt with in two main groups: structures formed with the element kerek and structures formed with mood suffixes within verbal inflection. In line with the obtained data, the usage characteristics of necessity expression are addressed within the framework of structure and predicate relations. In this context, it is determined that necessity structures are located within the predicate and are used together with verbal inflection. In terms of meaning, it is observed that these structures basically indicate that the action is necessary and carry an obligation meaning. However, it is also determined that in some uses, possibility and potentiality meanings can also emerge. This study aims to contribute to a clearer presentation of the structural and usage characteristics of necessity expression in Khalaj Turkish.

Anahtar Kelimeler

• Khalaj Turkish
• Necessity expression
• Käräg
• Modality
• Turkic languages

Kaynakça

1. Akgül, U. (2010). “Kurumsal sosyal sorumluluk” kavramına sosyal antropolojik bir yaklaşım. Antropoloji, 24, 95–114.
2. Ataniyazov, S. (1999). Türkmen Boylarının Geçmişi, Yayılışı, Bugünkü Durumu ve Geleceği. Bilig. (10), 1-33.
3. Bayburtluoğlu, H. & Tezcan, M. (2019). Halaçların Menşei. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 8 (1), 632-654.
4. Bosnalı, S. (2010). Halaççanın yitim ve değişim sürecine tasarlama kipleri açısından bir bakış. Bilig, (53), 67-88.
5. Bosnalı, S. (2012). Dil edimi açısından Halaççanın konumu. Karadeniz Araştırmaları, (32), 45-67.
6. Böler, T. (2021). Türkiye Türkçesi Biçim Bilgisi – I. Kesit Yayınları.
7. Cemrasi, A. A. (2014). Hêlec tili giramiri [Halaç dili grameri]. Tebriz.
8. Doerfer, G. (1988). Grammatik des Chaladsch. Harrassowitz.

9. Doerfer, G. (2012). Sekiz Halaçça atasözü (S. Tulu, Çev.). Tehlikedeki Diller Dergisi, 1(1), 25-32.
10. Doğan, T. (2025). Halaç Türkçesinde “-GU”lu ekler: Tarihî-karşılaştırmalı bir inceleme. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (60), 1-24. https://doi.org/10.24155/tdk.2025.252
11. Dolati, M. (2021). Halaç Türkçesi: Merkezi İli ağızları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Ercilasun, A. B. (2004). Başlangıcından Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Akçağ Yayınları.
14. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2020). Kâşgarlı Mahmut Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş – Metin – Çeviri – Notlar – Dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Ergin, M. (2013). Türk dil bilgisi. Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım.
16. Gabain, A. von. (1988). Eski Türkçenin grameri (M. Akalın, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Güzel, H. (2018). Ali Asgar Cemrasi ve Halaç Edebiyatı. Türkbilig Dergisi, (36), 121-128.
18. Güzel, H. (2019). Telhab Halaççası kiplik yapıları üzerine notlar. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (30), 43-53.
19. Güzel, H. (2021). Dil İlişkileri Bağlamında Halaçça (Doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Ankara. YÖK Tez Merkezi.
20. Hacıeminoğlu, N. (2008). Karahanlı Türkçesi grameri (3. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Işıklı, M. (2021). Halaç Türkçesinin Çekim Morfolojisi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
22. İbrahimov, E. (2020). İran’daki Türk Toplulukları: Günümüzde Halaçlar ve Halaç Türkçesi. Uluslararası Bilge Tonyukuk Sempozyumu Bildirileri (s. 138-140). Denizli: Pamukkale Üniversitesi Altay Toplulukları Dil ve Kültürleri Uygulama ve Araştırma Merkezi.
23. Konukçu, E. (2002). Akhunların Kalıntısı Olarak Kalaçlar (Halaçlar). H. C. Güzel vd. (Ed.), Türkler (C. I, ss. 1348-1356). Yeni Türkiye Yayınları.
24. Ölmez, M. (1995). Halaçlar ve Halaçça. Çağdaş Türk Dili, (84), 15-22.
25. Tekin, T. (1968). A grammar of Orkhon Turkic. Indiana University; Mouton & Co.
26. Tulu, S. (2008). İran’daki Türk dilleri. Dil Araştırmaları Dergisi, (3), 99-110.
27. Uzunkaya, U. (2019). Halaçça sözlükler ve Halaççanın söz varlığı üzerine. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (63), 1-19.