Profesyonellik ve Amatörlük İkileminde Türk İşaret Dili Eğitimi

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 4, 412 - 439, 30.12.2025

Selma Karagöz , Mehmet Ali Bahar

Öz

İşitme engellilere yönelik okullarda yürütülen Türk İşaret Dili (TİD) eğitimi (TİDe) sağır toplumu ve işitme engellilerin ölçünlü Türk İşaret Dilini öğrenmeleri açısından kritik rol oynamaktadır. Ancak TİDe’nin mevcut durumu, gerçek bağlamında farklı paydaş görüşleriyle incelenmemiştir. Bu çalışmada Kayseri ilindeki okullarla sınırlandırılan bir alanda TİDe’nin mevcut durumunu betimlemek amaçlanmış, bu kapsamda öğrenci, öğretmen, veli ve okul yöneticisi görüşlerine başvurulmuştur. Görüşmeler çift döngülü içerik çözümlemesiyle incelenmiştir. Çalışmada TİDe’yi yürüten öğretmenlerin TİD konusunda yeterli bilgiye sahip olmadıkları saptanmıştır, öğretmenlerin çoğu TİD öğrenmeden bu okullara atanmış, öğrencilerden veya yaygın eğitim kurumlarından öğrendikleri kadarıyla TİD’i öğretmeye çalışmaktadır. Bunun dışında TİDe, veli ve profesyonel okul yönetimi desteklerinden yoksun bir biçimde yürütülmekte; eğitim dizgesi açısından çeşitli güçlüklerle yüzleşmektedir. Bu araştırma, TİDe’nin görünümünü dört farklı bakış açısından panoramik bir biçimde betimlemesi ve TİDe’yi dil eğitimi bakış açısıyla ele almasıyla dikkat çekmektedir. Bu araştırmada TİDe’yi eğitsel bakışla ele alan uzmanlar için temel bilgi niteliğinde bulgular ortaya konulmuş, önemli önerilere yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Türk işaret dili , eğitim , sağır , işitme güçlüğü

Etik Beyan

Bu çalışma, 26 Temmuz 2022 tarih, 299 sayılı Erciyes Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu onayı ve 7 Temmuz 2022 tarih, E-47882400-602.04.01-53580919 sayılı Millî Eğitim Bakanlığı izni ile yürütülmüştür.

Destekleyen Kurum

-

Teşekkür

Bu çalışmada kullanılan veri toplama araçlarının geliştirilmesine değerli uzman katkılarından dolayı merhum Doç. Dr. Esra Nur Tiryaki’yi minnetle anıyoruz. Ayrıca araç geliştirme sürecindeki ufuk açıcı geri bildirimleri için Doç. Dr. Bahtiyar Makaroğlu’na ve araştırma sürecinde sahada işitme yetersizliği olan öğrencilerin karşılaştıkları güçlükler konusundaki gözlemlerini paylaştığı için Dr. Hülya Ağın Haykır’a teşekkür ederiz. Bunun yanı sıra öğrencilerle yapılan görüşmeler sırasında TİD tercümesini sağlayan işaret dili tercümanına, bu araştırmanın bağlı kurumlarında yürütülmesine izin verdiği için Millî Eğitim Bakanlığına; değerli görüş, gözlem ve önerilerini içtenlikle paylaşan tüm katılımcılara; ve bu makalenin İngilizce dil denetimini hızlı ve profesyonel bir biçimde gerçekleştiren Erciyes Üniversitesi Araştırma Dekanlığı Bilimsel Metin Düzenleme Birimine teşekkürlerimizi sunarız.

Turkish Sign Language Education in the Dilemma of Professionalism and Amateurism

Öz

Turkish Sign Language education (TİDe) in schools for deaf and hard-of-hearing pupils is crucial both for the Deaf community and for enabling deaf and hard-of-hearing individuals to acquire standard Turkish Sign Language. However, its current state has not been systematically examined from the perspectives of multiple stakeholders. This study, limited to schools in Kayseri, explores the views of students, teachers, parents, and administrators using a two-cycle content analysis. The findings indicate that most teachers lack sufficient knowledge of Turkish Sign Language (TİD), as many were appointed without prior training and rely on limited learning acquired from students or non-formal educational settings. Moreover, TİDe is implemented without adequate parental or administrative support and faces a range of systemic challenges. By offering a panoramic view based on four stakeholder perspectives and by situating TİDe within the broader field of language education, this study provides essential insights and practical recommendations for specialists working in this area.

Anahtar Kelimeler

Turkish sign language , education , deaf , hard of hearing

Etik Beyan

The study was conducted with the permission of the Ministry of National Education and Erciyes University Social and Human Sciences Ethics Committee.

Destekleyen Kurum

-

Teşekkür

We commemorate the late Assoc. Prof. Esra Nur Tiryaki with gratitude for her valuable expert contributions to the development of the data collection instruments used in this study. We also thank Assoc. Prof. Bahtiyar Makaroğlu for his insightful feedback during the instrument development process, and Dr. Hülya Ağın Haykır for sharing her observations regarding the challenges faced in the field by students with hearing impairments during the research process. In addition, we extend our appreciation to the sign language interpreter who provided TSL (TİD) interpretation during the interviews with students; to the Ministry of National Education for granting permission to conduct this research within its affiliated institutions; to all participants who generously shared their valuable opinions, observations, and suggestions; and to the Scientific Text Editing Office of the Research Deanery of Erciyes University for the prompt and professional English proofreading of this manuscript.

Kaynakça

• Akalın, Ş. H. (2013). Türk İşaret Dili. Yeni Türkiye, 55, 1496-1502.
• Akalın, Ş. H. (2023). Türk İşaret Dili tarihi. Türk Dil Kurumu.
• Akalın, Ş. H. (2014). Türk İşaret Dili. In Ş. H. Akalın and S. Cavkaytar (Eds.), Türk İşaret Dili (pp. 2-59). Anadolu University.
• Anadolu Agency (2018, 18 October) İşitme Engellilerin yüzde 90’ı gerekli cihazlara sahip değil. Retrieved December 19, 2021, from https://www.aa.com.tr/tr/saglik/isitme-engellilerin-yuzde90i-gerekli-cihazlara-sahip-degil/1257784
• Aslan Demir, S. (2010). The language of silence: Observations concerning Turkish sign language. BiligJournal of Social Sciences of the Turkic World, (54), 1-20. https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/1216-published.pdf
• Association for Living Without Obstacles (n.d.). Türkiye ve Dünyada Engelliler, Sayılarla Dünya’da ve Türkiye’de Engellilik. Retrieved November 10, 2020, from https://ey-der.com/ana-sayfa/turkiyeve-dunyada-engelliler/
• Atila, M. (2011). Konuşan eller temel işaret dili. İlgi Kültür Sanat.
• Aykut, N. (2004). Hasan Beyzade tarihi. Türk Tarih Kurumu.
• Aykutlu, H. (2019). The opinions of teacher candidates about Turkish sign language and Turkish sign language course (Thesis No. 570856) [Master’s Thesis, Trakya University]. Council of Higher Education Thesis Center. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Bellugi, U., & Klima, E. (2001). Sign language. International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences, pp. 14066-14071. Doi: 10.1016/B0-08-043076-7/02940-5.
• Bilgiç, H. C., Aslan, C., Özdemir Kılıç, M., & Kan, A. (2021). Developing an attitude scale for Turkish sign language (TİD-AS). Participatory Educational Research, 8(1), 200-218. Doi: 10.17275/per.21.11.8.1.
• Bilgin, N. (2014). Sosyal bilimlerde içerik analizi teknikler ve örnek çalışmalar. Siyasal.
• Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi (CRPD) Uygulama kılavuzu. (2018). Retrieved November 20, 2021, from https://www.engellilerkonfederasyonu.org.tr/wp-content/uploads/2020/04/0-6- Birleşmiş-Milletler-Engelli-Hakları-Sözleşmesi-min.pdf
• Buz, B. (2019). Developing a statistical Turkish sign language translation system for primary school students. (Thesis No. 10230545) [Master’s Thesis, Boğaziçi University]. Council of Higher Education Thesis Center. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2020). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
• Council of Europe (n.d.). Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, assessment - Companion volume (Turkish version) (2020). Retrieved February 27, 2025, from https://book.coe.int/en/education-and-modern-languages/10802-pdf-commoneuropean-framework-of-reference-for-languages-learning-teaching-assessment-companionvolume-turkish-version.html
• Council of Higher Education (2018). Yeni öğretmen yetiştirme lisans programları, özel eğitim öğretmenliği lisans programı, pp. 1-31. Retrieved February 20, 2020, from https://www.yok.gov.tr/kurumsal/idari-birimler/egitim-ogretim-dairesi
• Creswell, J. W. (2021). Nitel araştırma yöntemleri: beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni, (S. B. Demir, & M. Bütün, Trans.). Siyasal.
• Çelik, S. Kırkgöz, Y., İrgın, P., Şallı-Çopur, D., Erbay Çetinkaya, S., Kurt, M., Makaroğlu, B., Karaca, B., Kavgacı, H., Özturk, A., & Gökturk-Tuüey, N. (2022). Translating the CEFR Companion Volume (2020) into Turkish: The Real Experience Unraveled. Educational Policy Analysis and Strategic Research, 17(4), 274-293. Retrieved February 24, 2025, from Doi: 10.29329/epasr.2022.478.13.
• Çelik, V. G. (2015). Türk İşaret Dili kılavuzu. Yargı.
• Çiçek, E. (2016). İşaret dili rehberi. Arel.
• Çuhadar, İ. H. (2003). Mustafa Safi’nin Zübdetü’t- Tevarih’i 1. Türk Tarih Kurumu.
• Demirel, F. (2013). Osmanlı’da sağır- dilsiz ve âmâların eğitimi: dilsiz ve âmâ mektebi. İdeal.
• Dikyuva, H., & Zeshan, U. (2008). Türk İşaret Dili birinci seviye. Ishara.
• Dikyuva, H., Makaroğlu, B., & Arık, E. (2015). Türk İşaret Dili dilbilgisi kitabı. Ministry of Family and Social Services. Retrieved July 7, 2020, http://www.dat.net.tr/FileUpload/op488361/File/isaret_dili.pdf
• Erenbilge, K. B. (2021). Bi dünya işaret dili sözlüğü. Payidar.
• Ersoy, H. (2016). Durum Araştırması. In M.Y. Özden & L. Durdu (Eds.), Eğitimde üretim tabanlı çalışmalar için nitel araştırma yöntemleri (pp. 3-19), Anı.
• Erten, H. ve Arıcı, N. (2022). İşaret dilinin tarihi serüveni ve Türk İşaret Dili. Afyon Kocatepe University Sosyal Bilimler Dergisi, 24(1), 1-14. Doi: 10.32709/akusosbil.876469.
• Genç, M., & Genç, T. (2013). Monitoring the skills of teachers' vocational development by themselves; Fatih Project Sample. Ahi Evran University Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD) 14(2), 61-78. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kefad/issue/59471/854599
• Giménez, J., & Rosich Sala, N. (2007). Improving geometry by using dialogic hypermedia tools: A case study. Interactive Educational Multimedia, 14, 54-65. https://raco.cat/index.php/IEM/article/view/205319
• Girgin, M. C. (2003). İşitme engelli bireylerin eğitimine giriş. Anadolu University.
• Göl Güven, M. (2016). İşitme engelli olan çocukların Türk İşaret Dili edinimini destekleyici eğitim malzemeleri geliştirme çalışması. In E. Arık (Ed.), Ellerle konuşmak: Türk İşaret Dili araştırmaları (pp. 445-469). Koç University.
• Güleç Aslan, Y., Özbey, F., Sola Özgüç, C. and Cihan, H. (2013). A case study: The problems and needs of teachers working in the field of special education. The Journal of International Social Research, 7(31), 639-654. https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/a-case-study-the-problems-andneeds-of-teachers-working-in-the-field-of-special-education.pdf
• Güler, A., Halıcıoğlu, M. A., & Taşğın, S. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri: Teorik çerçeve, pratik öneriler, 7 farklı nitel araştırma yaklaşımı, kalite ve etik hususlar. Seçkin.
• Günay, R., & Görür, H. İ. (2013). School for the deaf, mute, and blind in Ottoman State. Tarih Araştırmaları Dergisi, 32(53), 55-76. Doi: 10.1501/Tarar_0000000534.
• Gür, C. (2018). The effects of late language acquisition on the development of narrative skills: Insights from Turkish Sign Language (Publication No. 524333) [Doctoral Thesis, Atatürk University]. Council of Higher Education Thesis Center. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Hall, M. L., Hall, W. C., & Caselli, N. K. (2019). Deaf children need language, not (just) speech. First Language, 39(4), 367–395. Doi: 10.1177/0142723719834102.
• Ivanova, N., Sverrısdóttır, R., & Þorvaldsdóttır, G. B. (2022). Raising handshape awareness: Using the handshape inventory for Icelandic Sign Language (ÍTM) in early intervention and teaching of ÍTM. Hrvatska revija za rehabilitacijska istraživanja, Special Issue- Sign Language, Deaf Culture and Bilingual Education (58), 27-51. Doi: 10.31299/hrri.58.si.2.
• İlkbaşaran, D. (2013). Communicative practices in Turkish Sign Language. In E. Arık (Ed.), Current directions in Turkish sign language research (pp. 19-53). Cambridge Scholars.
• İlkbaşaran, D. (2016). Türkiye’deki sağır gençlerin iletişim alışkanlıkları ve Türk İşaret Dilinin toplumsal dilbilimi açısından incelenmesi. In E. Arık (Ed.), Ellerle konuşmak: Türk İşaret Dili araştırmaları (pp. 411-443). Koç University.
• İşsever, S., & Makaroğlu, B. (2016). Türk İşaret Dili’nde ne- taşıma. In E. Arık (Ed.), Ellerle konuşmak: Türk İşaret Dili araştırmaları (pp. 275-296). Koç University.
• Karaca, M. F., & Bayır, Ş. (2018). Turkish sign language analysis: Communication and grammar. National Journal of Education Academy, 2(2), 35-58. Doi: 10.32960/uead.455509.
• Karadeniz, H. B. (2017). Osmanlı saray sakinlerinin konuştuğu özel lisan; işaret dili. Yeditepe.
• Kargın, T. (2003). Cumhuriyetin 80. yılında özel eğitim. Millî Eğitim Dergisi, 160. Retrieved July 9, 2024, from https://dhgm.meb.gov.tr/yayimlar/dergiler/milli_egitim_dergisi/160/kargin.htm
• Kemaloğlu, Y. K. & Kemaloğlu, Y. P. (2012). The history of sign language and deaf education in Turkey. The Turkish Journal of Ear Nose and Throat, 22(2), 65-76. Doi: 10.5606/kbbihtisas.2012.013.
• Kemaloğlu, Y. K. (2014). History of the speechless hearing disabled people (the deaf). Journal of ear nose throat and head neck surgery, 22(1), 14-28. https://dergi.kbb-bbc.org.tr/uploads/pdf/kbb22-1-4.pdf
• Kisch, S. (2008). “Deaf Discourse”: The social construction of deafness in a Bedouin community, Medical Anthropology, 27(3), 283–313, Doi: 10.1080/01459740802222807.
• Kubuş, O., & Hohenberger, A. (2011). The phonetics and phonology of the TİD (Turkish Sign Language) bimanual alphabet. In R. Channon & H. Hulst (Eds.), Formational units in sign languages (pp. 43- 64). De Gruyter Mouton. Doi: 10.1515/9781614510680.43.
• Kubuş, O., İlkbaşaran, D., & Gilchrist, S. (2016). Türkiye’de işaret dili planlaması ve Türk İşaret Dilinin yasal durumu. In E. Arık (Ed.), Ellerle konuşmak: Türk İşaret Dili araştırmaları (pp. 23-50). Koç University.
• Makaroğlu, B. (2009). Placement of sign language’s in the brain. Language Journal, (146), 40-48. Doi: 10.1501/Dilder_0000000120.
• Makaroğlu, B. (2012). Question in Turkish sign language: Linguistic analysis of eyebrows (Thesis No. 308788). [Master’s Thesis, Ankara University]. Council of Higher Education Thesis Center. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Makaroğlu, B. (2018). Agreement in Turkish sign language: An investigation in terms of templatic morphology (Thesis No. 490730). [Doctorate Thesis, Ankara University]. Council of Higher Education Thesis Center. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Makaroğlu, B., & Bekâr, İ. P. (2015). Türk İşaret Dilinde (TİD) seslem yapısının dağılımsal görünümleri. 29. Ulusal Dilbilim Kurultayı, Kocaeli, 21-22. Doi: 10.13140/RG.2.2.25632.23049.
• Makaroğlu, B., & Dikyuva, H. (2015). Yabancı dil olarak Türk İşaret Dili (A1-A2 düzeyi) öğrenci kitabı. Ankara University.
• Meek, D. R. (2020). Dinner table syndrome: A phenomenological study of deaf individuals experiences with inaccessible communication. The Qualitative Report, 25(6), 1676–1694. Doi: 10.46743/2160- 3715/2020.4203.
• Millî Eğitim Temel Kanunu. (1973, 24 June). Resmî Gazete, 14574. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/14574.pdf
• Ministry of Family and Social Services General Directorate of Services for Persons with Disabilities and The Elderly. (n.d.). Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni. Retrieved December 10, 2021, from https://www.aile.gov.tr/media/96693/eyhgm_istatistik_bulteni_aralik_2021.pdf
• Ministry of Health (n.d.). Yeni Doğan İşitme Programı. Retrieved June 07, 2024, from https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/haberler/ulusal-isitme-tarama-programi.html
• Ministry of National Education Board of Education. (2011). İşaret dili kurs programı. Retrieved October 10, 2021, from http://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2012_11/05051141_isaret_dili.pdf
• Ministry of National Education Board of Education. (2021). Diller için Avrupa Ortak Başvuru Metni: 2Öğrenme, öğretme ve değerlendirme-Tamamlayıcı Cilt. Retrieved February 10, 2025, from https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2022_01/04144518_cefr_tr.pdf
• Ministry of National Education Directorate General for Measurement, Assessment and Examination Services. (2021). Engeli Olan Çocuklar İçin İlkokul Değerlendirme Çerçevesi, Öğretmen Kılavuzu. Retrieved February 12, 2022, from https://odsgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2021_07/14164509_Fasikul-2- lkokulDegerlendirmeCervesiOgretmenKilavuzu.pdf
• Ministry of National Education Directorate General for Special Education and Guidance Services. (2015). İşitme engelliler için öğretmen kılavuz kitabı. Retrieved October 12, 2021, from https://orgm.meb.gov.tr/icdep/content/upload/catalogs/ogretmen-kilavuz-kitabi20211219162806.pdf Ministry of National Education. (2016). Türk İşaret Dili Dersi (1, 2 ve 3. Sınıflar) Öğretim Programı, Retrieved February 12, 2022, from https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2016_08/03035359_tid_123_onayli.pdf
• Ministry of National Education. (2017). Çocuk Gelişimi Eğitimi İşitme Yetersizliği ve Eğitim Planı, Retrieved February 12, 2022, from https://orgm.meb.gov.tr/icdep/content/upload/attachedfiles/isitme-yetersizligi-ve-eg-20211219203142.pdf
• Ministry of National Education. (n.d.-a). İşitme Engelli Çocuklar İçin Dijital Eğitim Platformu, İşaret Dili ve Güncel Sorunlar. Retrieved July 05, 2024, from https://orgm.meb.gov.tr/icdep/tid/isaretdili-ve-guncel-sorunlar-icerik-4
• Ministry of National Education. (n.d.-b). Türk İşaret Dili sözlüğü. Retrieved July 10, 2024, from https://orgm.meb.gov.tr/icdep/tid/alfabetik-sozluk-icerik-6
• Ministry of National Education. (n.d.-c). İşitme Engelli Çocuklar İçin Eğitim Platformu, Diğer Kaynaklar. Retrieved July 10, 2024, from https://orgm.meb.gov.tr/icdep/kutuphane/digerkaynaklar-icerik-10
• Ministry of National Education. (2023a). Millî Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim. Retrieved July 05, 2024, from https://sgb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2023_09/29151106_meb_istatistikleri_orgun_egitim_20 22_2023.pdf
• Ministry of National Education. (1995). Yetişkinler için işaret dili kılavuzu. Ministry of National Education.
• Nyst, V. (2010). Sign languages in West Africa. In D. Brentari (Ed.), Sign languages (Cambridge language surveys) (pp.405–432). Cambridge University. Doi: 10.1017/CBO9780511712203.019.
• Oral, A. Z. (2016). Türk İşaret Dili çevirisi. Siyasal
• Özcan, A. (1994). İslam Ansiklopedisi, 9, “Dilsizler”. Türkiye Diyanet Vakfı.
• Piştav Akmeşe, P. & Kayhan, N. (2019). Investigation of difficulties faced by special education teachers and their self-efficacy beliefs. Turkish Journal of Special Education Research and Practice, 1(1), 57-69. Doi: 10.37233/TRSPED.2019.0103.
• Piştav Akmeşe, P. (2016). Turkish sign language (TİD) teaching and sign language courses in higher education programs. Ahi Evran University Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi 17(3), 341-361. Retrieved October 09, 2021, from https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1487473
• Piştav Akmeşe, P., & Kayhan, N. (2018). İşitme engelli bireylerin eğitiminde öğretimsel düzenlemeler ve Türk İşaret Dili kullanımı hakkında öğretmen görüşleri [Paper presentation]. In M. A. Melekoğlu, (Ed.) 28. Ulusal Özel Eğitim Kongresi Proceedings (pp. 148-156).
• Resmî Gazete (2005, July 07). Engelliler Hakkında Kanun, 25868, 5, pp. 44.
• Resmî Gazete (2018, April 11). Hayat Boyu Öğrenme Kurumları Yönetmeliği, 30388.
• Saldaña, S. (2019). Nitel araştırmalar için kodlama el kitabı. (A. Tüfekci Akcan, & S. N. Şad, Trans.). Pegem Akademi.
• Sarıkaya, B., & Börekçi, M. (2016). The problems encountered in educating deaf students and solution offers: The sample of Erzurum. EKEV Akademi Dergisi, (66), 177-194.
• Sarıkaya, E., & Uzuner, Y. (2013). Teacher opinions about hearing-impaired children’s literacy learning. Journal of Qualitative Research in Education - JOQRE 1(1), 31-61. Doi: 10.14689/issn.2148- 2624.1.1s2m.
• Sevgi, H. (2019). Effects of age of acquisition on morphosyntactic structures in Turkish sign language: Evidence from classifiers. (Thesis No. 583205) [Master’s Thesis, Boğaziçi University Council of Higher Education Thesis Center. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Solak Berigel, D., & Karal, H. (2021). The use of technology in teaching mathematics to hearing impaired students: a case study. Journal of Instructional Technologies and Teacher Education, 10(2), 72-85. Doi: 10.51960/jitte.1033449.
• Şimşir, Z. (2021). Reflection of scientific studies on educational activities: teachers’ views. Journal of Higher Education and Science, 11(3), 581–591. Doi: 10.5961/jhes.2021.477
• Tufan, I., & Arun, O. (2006). Türkiye Özürlüler Araştırması 2002: İkincil Analiz. The Scientific and Technological Research Council of Türkiye. Retrieved June 09, 2024, from https://ozgurarun.com.tr/wp-content/uploads/2015/08/TufanveArun_TOA.pdf
• Tutuk, T. (2021). An investigation of the education process of students with hearing impairment in Turkish sign language. (Thesis No. 713330) [Doctorate Thesis, Eskişehir Osmangazi University]. Council of Higher Education Thesis Center. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Tüfekçioğlu, Ü. (2006). İşitme, konuşma ve görme sorunu olan çocukların eğitimi. Anadolu University.
• Türk, Y. (2018). Örneklerle Türk-Alman işaret dilleri. Türk Dil Kurumu.
• United Nations International Children's Emergency Fund- Türkiye (2023, September 11). Basın Bülteni. UNICEF’in kapsamlı istatistiksel analizine göre dünya çapında yaklaşık 240 milyon engelli çocuk bulunuyor. Retrieved August 10, 2023, from https://www.unicef.org/turkiye/bas%C4%B1nb%C3%BCltenleri/unicefin-kapsaml%C4%B1-istatistiksel-analizine-g%C3%B6re-d%C3%BCnya- %C3%A7ap%C4%B1nda-yakla%C5%9F%C4%B1k-240-milyon
• Uysal, Ç., & Atlar, H. (2022, July 16-17). Türk İşaret Dili ve eğitime yansımaları [Paper presentation]. Selçuk 6. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi. In G. Gürçay & A. Manafıdızajı (Eds.) Selçuk 6. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildirileri, (pp. 15-25). UBAK. Retrieved July 10, 2024, from https://www.selcukkongresi.org/_files/ugd/797a84_c863c8a3318f453a8368ca3ba39d7ebd.pdf Yazıcı, M. (2019). Türk İşaret Dili sözlüğü. Yazıcı Akademi.
• Yin, R. K. (2014). Case study research: Designs and methods, Sage. Doi: 10.3138/cjpe.30.1.108.
• Zeshan, U. (2003). Aspect of Türk İşaret Dili (Turkish sign language). Sign Language and Linguistics, 6(1), 43–75. Doi: 10.1075/sll.6.1.04zes