ÖZEL YETENEKLI ÖĞRENCILERIN PSIKOLOJIK DANIŞMANLIK VE REHBERLIK GEREKSINIMLERI

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 75 - 98, 19.12.2025

Sinan Edik Osman Aktan

Öz

Bu araştırmanın amacı, özel yetenekli yetenekli öğrencilerin psikolojik danışmanlık ve rehberlik hizmetleri ihtiyaçlarının, psikolojik danışman ve rehber (PDR) öğretmen görüşlerine dayalı olarak belirlenmesidir. Araştırma, durum çalışması yöntemi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma grubunu, ölçüt örnekleme yöntemi ile seçilen Şanlıurfa ilindeki Haliliye, Karaköprü, Siverek ve Viranşehir ilçelerindeki Bilim ve Sanat Merkezlerinde (BİLSEM) görev yapan dört, ayrıca Viranşehir ilçesinde özel yetenekli öğrenci bulunan örgün eğitim kurumlarında görev yapan beş PDR öğretmeni olmak üzere toplam dokuz öğretmen oluşturmaktadır. Veri toplama aracı olarak, uzman görüşleri doğrultusunda araştırmacı tarafından geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Gerçekleştirilen görüşmeler kayıt altına alınarak betimsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Araştırma bulgularına göre, katılımcıların çoğunluğunun özel yetenekli öğrencilerle ilgili özel bir eğitim almadığı; mesleki gelişimlerini bireysel çabalar, lisans eğitiminde sınırlı sayıda verilen dersler ve hizmet içi eğitimlerle sürdürdüklerini göstermektedir. Özel yetenekli öğrencilerin rehberlik ihtiyaçları arasında kariyer farkındalığı, gelecek planlaması, mükemmeliyetçilik, beklenmedik başarısızlık, özel yetenekli etiketi ve motivasyon sorunları ön plana çıkmıştır. Sosyal ilişkilerde ise iletişim ve arkadaşlık sorunları ile duygusal yoğunluk gibi zorluklara ilişkin ihtiyaçlar öne çıkmaktadır. Araştırma sonuçları, doğrultusunda, psikolojik danışmanlık hizmetlerinin özel yetenekli öğrencilere göre bireyselleştirilmesi, mesleki gelişim programlarının yaygınlaştırılması ve ilgili kurumlar arasında iş birliğinin artırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Özel yetenek , özel yetenekli öğrenciler , Bilsem , psikolojik danışman ve rehber öğretmen , ihtiyaç analizi

PSYCHOLOGICAL COUNSELING AND GUIDANCE NEEDS OF GIFTED STUDENTS

Öz

This study investigated the psychological counseling and guidance (PCG) needs of gifted and talented students from the perspective of PCG teachers. A qualitative case study design was employed, with nine PCG teachers from Şanlıurfa province, Turkey, selected through criterion sampling. Four participants worked in Science and Art Centres (SAC) and five in formal education institutions serving gifted students. Data were collected via semi-structured interviews, using an instrument developed by the researcher and validated by expert opinion. These interviews were audio-recorded and subsequently analyzed using descriptive qualitative methods. Findings revealed that the majority of participating teachers had not received specialized training in gifted education. Their professional development primarily relied on individual initiatives, limited undergraduate coursework, and occasional in-service training. Key guidance needs identified for gifted students included career awareness, future planning, managing perfectionism, coping with unexpected academic failure, addressing issues related to the "gifted" label, and fostering motivation. In terms of social relations, prominent needs were associated with communication difficulties, challenges in forming friendships, and managing emotional intensity. Based on these results, the study recommends individualizing PCG services for gifted students, expanding professional development programs for educators, and enhancing cooperation between relevant institutions to better support this student population.

Anahtar Kelimeler

Gifted , gifted students , SAC , psychological counselor and guidance teacher , needs analysis

Kaynakça

• Ağır, M. S. (2017). Eğitsel rehberlik çalışmalarının önemi. HAYEF Journal of Education, 14(2), 183-202.DOI: 10.26650/hayef.2017.14.2.0020
• Altun, F. (2015). Özel yetenekli öğrencilerin psikolojik danışma ve rehberlik ihtiyaçları, psikolojik danışma yaşantıları ve rehber öğretmenlerin üstün yeteneklilerle ilgili yeterlilik düzeyleri. Doktora tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon.
• Altun, F.,& Yazıcı, H. (2018). Türkiye’deki özel yetenekli öğrencilerin psikolojik danışma ve rehberlik ihtiyaçları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(2), 355-378. Doi: 10.21565/ozelegitimdergisi.339056
• Altun, F.,& Yazıcı, H. (2020). Rehber Öğretmenlerin Özel yetenekli Öğrencilere Sunulan Psikolojik Danışma ve Rehberlik Hizmetleri ile İlgili Görüşleri1. Trabzon Üniversitesi Fatih Eğitim Bilimleri Fakültesi, Mavi Atlas, 8(1)2020, 81 – 106.
• Avcı Doğan, G., & Tamul, Ö. F. (2024). Türkiye’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tanılanması ve Eğitimi. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(1), 12-34.
• Avidov-Ungar, O. (2016). A model of professional development: Teachers’ perceptions of their professional development. Teachers and teaching, 22(6), 653-669.https://doi.org/10.1080/13540602.2016.1158955
• Aziz, A. R. A., Ab Razak, N. H., Sawai, R. P., Kasmani, M. F., Amat, M. I., & Shafie, A. A. H. (2021). Exploration of challenges among gifted and talented children. Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities (MJSSH), 6(4), 242-251. doi: 10.47405/mjssh.v6i4.760.
• Bakar, A. Y. A. (2016). Counseling and guidance for Malaysian gifted students: A conceptual framework. Journal for the Education of Gifted Young Scientists, 4(1), 21-29.
• Blaas, S. (2014). The relationship between social-emotional difficulties and underachievement of gifted students. Australian Journal of Guidance and Counselling, 24(2), 243-255.https://doi.org/10.1017/jgc.2014.1
• Candela, A. G. (2019). Exploring the function of member checking. The Qualitative Report, 24(3), 619–628. https://doi.org/10.46743/2160-3715/2019.3726
• Cao, T. H., Jung, J. Y., & Lee, J. (2017). Assessment in gifted education: A review of the literature from 2005 to 2016. Journal of Advanced Academics, 28(3), 163-203. https://doi.org/10.1177/1932202X17714572
• Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). Sage Publications
• Çok, R., Solak, A. A., Keskin, A., Birişik, E., & Topçu, F. (2024). Okul Psikolojik Danışmanların Üstün Yetenekli Öğrencilere Yönelik Konsültasyon İhtiyaçlarının ve Kaynaklarının Fenomenolojik Desende İncelenmesi. Gaziantep Üniversitesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 8(2), 46-73.
• Dai, D. Y., Moon, S. M., & Feldhusen, J. F. (1998). Achievement motivation and gifted students: A social cognitive perspective. Educational Psychologist, 33(2-3), 45-63. https://doi.org/10.1080/00461520.1998.9653290
• David, H. (2018). Problems and Challenges of the Gifted Adolescent: School-Related Problems of the Gifted Adolescent. Online Submission, 2(2), 113-131.
• Davis, G., & Rimm, S. (2004). Education of the gifted and talented, (5th ed.). Boston: Pearson Education.
• Elijah, K. (2011). Meeting the Guidance and Counseling Needs of Gifted Students in School Settings. Journal of School Counseling, 9(14), 1-19.https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ933180.pdf
• Gagné, F. (2004). Transforming gifts into talents: The DMGT as a developmental theory. High ability studies, 15(2), 119-147.https://doi.org/10.1080/1359813042000314682
• Glesne, C. (2016). Becoming qualitative researchers: An introduction (5th ed.). Pearson.
• Gottman, J. (2011). Raising an emotionally intelligent child. Simon and Schuster.
• Gross, M. U. (2002). Exceptionally gifted children. Routledge.
• Guldemond, H., Bosker, R., Kuyper, H., & van der Werf, G. (2007). Do highly gifted students really have problems?. Educational Research and Evaluation, 13(6), 555-568. https://doi.org/10.1080/13803610701786038
• Güçin, G.,& Oruç, Ş. (2015). Türkiye’de özel yetenekliler ve özel zekâlılar alanında yapılmış akademik çalışmaların çeşitli değişkenler açısından değerlendirilmesi. Adıyaman University Journal of Educational Sciences, 5(2), 113-135. https://doi.org/10.17984/adyuebd.05095
• Güçyeter, Ş. (2018). Rehber öğretmen adaylarının üstün yetenekli öğrencilerin eğitimleri, sosyal duygusal özellikleri ve rehberlik gereksinimlerine ilişkin farkındalıkları. Milli Eğitim Dergisi, 47(1), 225-246.
• Henderson, L. Μ., & Ebner, F. F. (2017). The biological basis for early intervention with gifted children. In Charting A New Course in Gifted Education (pp. 59-80). Routledge.
• Hodges, J., Mun, R. U., E. Oveross, M., & K. Ottwein, J. (2021). Assessing the scholarly reach of Terman’s work. Gifted Child Quarterly, 65(1), 95-109. https://doi.org/10.1177/0016986220928322
• Johnsen, S. K. (2021). Definitions, models, and characteristics of gifted students. In Identifying gifted students (pp. 1-32). Routledge.
• Jung, J. Y., & Lee, J. (2024). Parental Attitudes toward Gifted Students and Gifted Education: Attitude Profiles and Predictors. Journal of Intelligence, 12(5), 1-27.
• Jung, J. Y., & Worrell, F. C. (2017). School Psychological Practice with Gifted Students. In: Thielking, M., Terjesen, M. (eds) Handbook of Australian School Psychology. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-319-45166-4_29
• Kanlı, E., (2021). Özel yetenekli kişilerde mükemmeliyetçilik olgusu, U. Sak (Ed). Özel yetenekli öğrencilerin sosyal, duygusal ve akademik gelişimi, (ss. 147-167), PegemA Yayıncılık, Ankara.
• Kennedy, M. M. (2016). How does professional development improve teaching?. Review of educational research, 86(4), 945-980. https://doi.org/10.3102/0034654315626800
• Kılıç, O. (Ed.). (2020). Özel yetenekli çocuğum var. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ders Aletleri Yapım Merkezi
• Kır, S., & Özdemir, M. (2022). Türkiye’de üstün/özel yetenekliler eğitiminde öğretmen yetiştirme politikalarının değerlendirilmesi: Bir doküman incelemesi çalışması. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(2), 397-420.
• Klimecká, E. (2023). Advantages and disadvantages of being ‘gifted’: perceptions of the label by gifted pupils. Research Papers in Education, 38(6), 902-923.https://doi.org/10.1080/02671522.2022.2065523
• Koçak, S. S., & Kan, A. (2020). Üstün yetenekli çocukların sosyal duygusal gelişimlerine yönelik geliştirilen psiko-eğitim programının etkisi. OPUS International Journal of Society Researches, 18(44), 8054-8091.
• Köksal, M. Taşçılar, M., E. Göksu, Y. Ve Kömür, E. (2021).Özel Yetenek ve Bilsem’ler.(1. Basım). Ankara: Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
• Lipovská, H., & Fischer, J. (2016). Gifted Students and Human Capital Accumulation. Journal on Efficiency and Responsibility in Education and Science, 9(3), 60-69. doi: 10.7160/eriesj.2016.090302
• Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
• Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2016). Qualitative research: A guide to design and implementation (4th ed.). Jossey-Bass.
• Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). SAGE Publications.
• Miller, K., & Cummings, G. (2009). Gifted and talented students' career aspirations and influences: A systematic review of the literature. International Journal of Nursing Education Scholarship, 6(1), 1-26.
• MEB. (2018). Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
• MEB (2019).2019-2020 Bilim ve sanat merkezleri öğrenci tanılama kılavuzu. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://orgm.meb.gov.tr/www/2019-2020-bilim-ve-sanat-merkezleri-ogrenci-tanilama-ve-yerlestirme-kilavuzu-guncellendi/icerik/1384.
• MEB (2020). Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Ankara, Türkiye.
• MEB. (2024). 2024-2025 yılı Bilim ve Sanat Merkezleri öğrenci tanılama ve yerleştirme kılavuzu. Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_10/25215053_20242025bilimvesanatmerkezleriogrencitanilamaveyerlestirmekilavuzu.pdf
• Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). Sage.
• Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3rd ed.). Sage.
• Mofield, E., Parker Peters, M., & Chakraborti-Ghosh, S. (2016). Perfectionism, coping, and underachievement in gifted adolescents: Avoidance vs. approach orientations. Education sciences, 6(3), 1-21. https://doi.org/10.3390/educsci6030021
• Mofield, E., & Parker Peters, M. (2019). Understanding underachievement: Mindset, perfectionism, and achievement attitudes among gifted students. Journal for the Education of the Gifted, 42(2), 107-134.https://doi.org/10.1177/0162353219836737
• Neihart, M. (2021). The social and emotional development of gifted children: What do we know?. Routledge.
• Noor, B. (2023). Pressure and perfectionism: A phenomenological study on parents’ and teachers’ perceptions of the challenges faced by gifted and talented students in self-contained classes. In Frontiers in Education, 8, 1-9. 10.3389/feduc.2023.1225623
• Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International Journal of Qualitative Methods, 16(1), 1–13. https://doi.org/10.1177/1609406917733847
• Özarslan, M. (2022). Environmental problems according to the gifted and talented students and their solution proposals: A qualitative research. International Journal of New Trends in Arts, Sports & Science Education (IJTASE), 11(4), 201-216.
• Özdiyar, Ö., Demirkaya, A. S., & Gürlen, E. (2022). Üstün Yetenekli Öğrencilerin Eğitimine İlişkin Konu Alanı Uzmanlarının Görüş ve Önerilerinin İncelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 23(4), 831-852. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.899035
• Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4th ed.). Sage Publications.
• Peters, S. J. (2022). The challenges of achieving equity within public school gifted and talented programs. Gifted Child Quarterly, 66(2), 82-94.https://doi.org/10.1177/00169862211002535
• Peterson, J. S., & Moon, S. M. (2008). Counseling the gifted. In Handbook of giftedness in children: Psychoeducational theory, research, and best practices (pp. 223-245). Boston, MA: Springer
• Pfeiffer, S. I. (2015). Essentials of gifted assessment. John Wiley & Sons.
• Pierce, R. L., Cassady, J. C., Adams, C. M., Neumeister, K. L. S., Dixon, F. A., & Cross, T. L. (2011). The effects of clustering and curriculum on the development of gifted learners' math achievement. Journal for the Education of the Gifted, 34(4), 569-594. https://doi.org/10.1177/016235321103400403
• Reis, S. M., & Renzulli, J. S. (2004). Current research on the social and emotional development of gifted and talented students: Good news and future possibilities. Psychology in the Schools, 41(1), 119-130. https://doi.org/10.1002/pits.10144
• Reis, S. M., Renzulli, S. J., & Renzulli, J. S. (2021). Enrichment and gifted education pedagogy to develop talents, gifts, and creative productivity. Education Sciences, 11(10), 1-9. https://doi.org/10.3390/educsci11100615
• Renati, R., Bonfiglio, N. S., Dilda, M., Mascia, M. L., & Penna, M. P. (2022). Gifted children through the eyes of their parents: Talents, social-emotional challenges, and educational strategies from preschool through middle school. Children, 10(1), 1-18. https://doi.org/10.3390/children10010042
• Sağlam, A. (2023). Özel yetenekli öğrencilerin davranışsal problemlerine yönelik müdahale yöntemleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi(Özel Sayı 1 (Cumhuriyetin 100. Yılına), 1192-1206. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1342869
• Sak, U. (2010). Üstün zekâlılar: özellikleri, tanılanmaları, eğitimleri. Vize Yayıncılık, Ankara
• Sak, U. (2014). Üstün zekâlılar: Özellikleri, tanılanmaları, eğitimleri. Vize.
• Sak, U. (2016).Yaratıcılık gelişimi ve geliştirilmesi(1.baskı). Vize.
• Sak, U. (2018). Özel yeteneklilerin tanımlanması.(2.baskı). Vize.
• Sak, U. (2020).Üstün zekâlılar: Özellikleri, tanımlamaları, eğitimleri (7.baskı). Vize.
• Shenton, A. K. (2004). Strategies for ensuring trustworthiness in qualitative research projects. Education for Information, 22(2), 63–75. https://doi.org/10.3233/EFI-2004-22201
• Simonton, D. K. (2009). Genius 101. Springer Publishing Company.
• Şahin, F.(2018). Özel yeteneklilerin eğitimi eğitsel stratejiler ve örneklerle zenginleştirilmiş müfredat farklılaştırma modelleri. Nobel.
• Tracy, S. J. (2024). Qualitative research methods: Collecting evidence, crafting analysis, communicating impact. John Wiley & Sons.
• Vaivre-Douret, L. (2011). Developmental and cognitive characteristics of “high-level potentialities” (highly gifted) children. International Journal of Pediatrics, 2011(4), 1-14. https://doi.org/10.1155/2011/420297
• VanTassel-Baska, J. (2005). Acceleration strategies for teaching gifted learners. Prufrock Press inc.
• Webb, J. T., Gore, J. L., Amend, E. R. & DeVries, A. R. (2016). Özel yetenekli çocuklar uzmanlar ve aileler için el kitabı, (Çev. Bahar Uyaroğlu &Burcu Bülbün Aktı). Ankara: Anı Yayıncılık
• Wood, S. (2009). Counseling Concerns of Gifted and Talented Adolescents: Implications for School Counselors. Journal of School Counseling, 7 (1), 1-49. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ886112.pdf Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). Sage Publications.
• Yoo, J. E., & Moon, S. M. (2006). Counseling needs of gifted students: An analysis of intake forms at a university-based counseling center. Gifted Child Quarterly, 50(1), 52-61.https://doi.org/10.1177/001698620605000106