MEVLEVİ MUTFAK KÜLTÜRÜNDE YİYECEKLERE ATFEDİLEN ANLAMLAR VE YEMEK SEMBOLLERİ

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 101 - 114, 01.01.2026

Pelinsu Kutlu , Yılmaz Seçim , Eda Güneş

Öz

Mevlevilik, 13. yüzyılda Mevlâna Celaleddin Rumi'nin öğretileri doğrultusunda gelişmeye başlayan, 14. Yüzyılın sonlarına doğru ise Sultan Veled ve torunu Ulu Arif Çelebi tarafından Anadolu'da hızla yayılan bir kültür haline gelmiştir. Mevlevi kültüründe beslenme, sadece fiziksel bir ihtiyaç olmaktan çıkıp derviş adaylarının yetiştirilmesi ve manevi yolculuğunun bir parçası olarak görülmüştür. Mevlevi kültürü, "az ye, az uyu ve az konuş" ilkesi etrafında şekillenmiş ve dervişlerin hayatına yön veren ilkelerden olmuştur. Mevlevi mutfak kültüründe yemeklerin hazırlanma ve yenme süreci bütüncül bir süreç olarak değerlendirilmektedir. Bu bütüncül sürecin ibadetlerin tamamlayıcı bir unsuru olarak görülmesi; sabır, disiplin, şükran gibi manevi duyguların öğretilmesinde sembollere sıklıkla yer verilmektedir. Öğretilerde kullanılan yiyecek ve yemek sembolleri arasında insanın hayatında günlük olarak sıklıkla tükettiği yiyeceklere yer verilmiştir. Bu yemeklerden et ve sebze ile toprağı, Allah aşkını tasvir eden kaymaklı güllacı ve nesillerin devamlılığını temsil eden pastırmalı yumurta gibi yemekler kullanılan semboller örnek olarak gösterilebilmektedir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman inceleme tekniği kullanılarak bir literatür taraması yapılmıştır. Araştırma kapsamında tuz, ekmek, lokma, herise, bulamaç aşı, çorba, tatlı, pilav, meyve gibi sıklıkla tüketilen yiyecek ve yemek sembollerinin gün yüzüne çıkarılması hedeflenmiştir. Yöresel tariflerle hazırlanan yemeklerin gastronomik bir unsur olarak kullanılması, turistlere farklı bir deneyim yaşatılarak hem kültürel mirasın korunması hem de turistik çekiciliğin artırılması açısından önemli bir strateji olarak değerlendirilebilir. Bu bağlamda, Türk mutfak kültürünün temellerinden biri olan Mevlevi mutfak kültürünün incelenmesi, kültürümüzün derin manevi ve felsefi boyutlarını anlamamız açısından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Mevlevi , Mevlâna , Mutfak kültürü , Âteşbâzı Velî , Yemek sembolleri

THE MEANINGS ATTRIBUTED TO FOODS AND FOOD SYMBOLS IN MEVLEVI CUISINE CULTURE

Öz

Mevleviism began to develop in the 13th century based on the teachings of Mevlâna Jalaluddin Rumi, and by the end of the 14th century, it had become a widespread culture in Anatolia thanks to Sultan Veled and his grandson Ulu Arif Çelebi. In Mevlevi culture, nutrition is not merely a physical necessity but is seen as an integral part of the training of dervish candidates and their spiritual journey. Mevlevi culture is shaped around the principle of "eat little, sleep little, and speak little," which has become one of the guiding principles of the dervishes' lives. In Mevlevi culinary culture, the process of preparing and eating food is considered a holistic process. This holistic process is seen as a complementary element of worship, and symbols are often used to teach spiritual feelings such as patience, discipline, and gratitude. Among the food and meal symbols used in teachings, there are foods that people consume frequently in their daily lives. Examples of such symbols include dishes like kaymaklı güllaç, which symbolizes the love of God, and pastırmalı yumurta, which represents the continuity of generations. In this study, a literature review was conducted using the document review technique, one of the qualitative research methods. The aim of the research was to reveal the food and meal symbols that are frequently consumed, such as salt, bread, lokma, herise, bulamaç aşı, soup, dessert, pilaf, and fruit. The use of dishes prepared with local recipes as a gastronomic element can be considered an important strategy in terms of both preserving cultural heritage and increasing tourist appeal by offering tourists a different experience. In this context, the examination of Mevlevi cuisine culture, one of the foundations of Turkish cuisine culture, is important in terms of understanding the deep spiritual and philosophical dimensions of our culture.

Anahtar Kelimeler

Mevlevi , Mevlâna , Culinary culture , Âteşbâzı Velî , Food symbols

Kaynakça

• Abdurrezzak, A. O. (2014). İşlevsel Teori Bağlamında Yemek Kültürünün İletişimsel Yönü. Turkish Studies, 9(11): 116.
• Akarpınar, R. B. (2005). Mevlâna Celaleddin Rûmî'nin Mesnevi ve Rubâiyyat'ında "Meyve" Ve "Üzüm" Sembolleri. (32): 145164.
• Aksoy, M., Akbulut, A. B., İflazoğlu, N. (2016). Mevlevilikte Mutfak Kültürü ve AteşbazI Veli Makamı (Culinary Culture And Atesbaz Veli Chair İn Mevleviyeh), Journal Of Tourism And Gastronomy Studies. 4/1: 96103.
• Ali, B. A. T. U. (2019). Kültür ve Gastronomi Turizmi Bakımından Konya. The Journal Of Academic Social Science, 30(30): 2038.
• Ambrosio, A. F, (2012). Dervişler Tarihi, Antropolojisi Mistik Yönü İstanbul: Kabalcı Yayınevi
• Arapoğlu, M. (2010). Üsküdar Mevlevihanesi'nin Tarihsel Gelişimi ve Yeniden Değerlendirilmesi (Yüksek Lisans Tezi), Haliç Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Arı, A. (2018), Sâkıb Dede Divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59860,sakibdededivanipdf.pdf?0, (Erişim Tarihi: 30.05.2024).
• Bekleyiciler, N. (2007). AteşbazI Veli. Konya: Tablet Yayınevi.
• Bekleyiciler, N. (2015). Ateşbazı Veli. ÜstünişOfset Matbaa, Konya.
• Cebecioğlu, E. (2008). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Kalem Yayınları,
• Cebecioğlu, E. (2014). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları.
• Celâleddin, M. (1992). DivânI Kebîr III. (Hzr. Abdülbâki Gölpınarlı), Kültür Bakanlığı Yayınları, Klasik Türk Eserleri Dizisi/ 17, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Basımevi.
• Ceylan, F., & Yaman, M. (2018). Ritüele Dönüşen Mutfak: Mevlevi Mutfağı. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 7(3): 21722179.
• Eflâkî, A. (1973). Âriflerin Menkıbeleri (Manakib alÂrifin), Çev. Prof. Tahsin Yazıcı, C. III, Hürriyet Yayınları, İstanbul.
• Ertaş, M., Solak, B. B., & Kılınç, C. Ç. (2017). Konya'da Mevlevi Mutfağı Yiyeceklerinin Gastronomi Turizminde Canlandırılması. Gazi Üniversitesi Turizm Fakültesi Dergisi, (1): 5270.
• Gölpınarlı, A. (2018). Mevlâna'dan Sonra Mevlevilik. İstanbul: İnkılâp Yayınları.
• Güldemir, O. (2014). Orta Asya'dan Cumhuriyet Dönemine Türk Mutfağındaki Yemeklerin Değişimi: Yazılı Kaynaklar Üzerinden Bir Değerlendirme. VII. Lisansüstü Turizm Öğrencileri Araştırma Kongresi, Kuşadası, Aydın, 346358.
• Gündüzöz, G. (2016). Osmanlı Tekke Mutfak Kültürü ve Mecmuâİ Fevâid. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 20(2): 175205.
• Hacıgökmen, M. A. (2017). AteşbazI Veli ve Mevlevilikteki Önemi. Çatalhöyük Uluslararası Turizm ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, (2): 161168.
• Kaygusuz, İ. (2019). Bir dinî grup olarak Mevleviler (Sosyolojik bir araştırma: Konya örneği) (Doktora Tezi) Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
• Mevlânâ Celâleddin. (1988). Mesnevi, (Çev. Veled İzbudak/Gözden Geçiren A. Gölpınarlı), İstanbul.
• Seçim, Y. (2019). Konya Mutfağı Mutfak Kültürü ve Yemekleri, Literatürk Academia Yayınları, Konya.
• Soysal, S. (2007). Derviş Sofraları, İstanbul: Doğan Egmont Yayıncılık ve Yapımcılık Tic. A.Ş.
• Şahin, B. (2012). ''Mevlâna Celâleddin Rûmî Bütün Eserlerinden Seçmeler'', Baskı: 3, Rumi Yayınları.
• Tosun, N. (2004). Tasavvuf Kültüründe Tekke Yemekleri. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 5(12): 123135.
• Veli, A. (2020). I. Aşçı Dede AteşbazI Veli. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları: 418: 31.
• Yıldız, İ., & Özkan, A. (2017). Türk Tasavvuf Öğretisi Olarak Mevlevîlikte Manevi Eğitim. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1): 4855.