Sergüzeşt, Vuslat Yâhut Süreksiz Sevinç ve Bir Serencam: Osmanlı İmparatorluğu Kölelik Anlatılarında Acıma Duygusu

Öz

Kölelik, Geç dönem Osmanlı İmparatorluğu’nun odağına aldığı esasî konulardandır. Bu çalışmada merkezine köleliği alan üç edebî metinden, Recâizâde Mahmud Ekrem’in Vuslat Yâhut Süreksiz Sevinç adlı oyunundan, Samipaşazade Sezai’nin Sergüzeşt adlı romanından ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Bir Serencam adlı öyküsünden yola çıkarak acıma duygusunun işleniş biçimine odaklanılacaktır. Üç eserde de kölelik anlatısı Çerkes köleler üzerinden sürdürülmekte ve kavuşmanın mümkün olmadığı aşk anlatıları ile kölelik konusu işlenmektedir. Kölelerin maruz kaldığı olumsuz yaşam koşulları sözlü şiddetten fiziksel şiddete geniş bir perspektifte ele alınmakta ve bu çerçevede okurda şefkat, merhamet ve empati eksenli bir duygu repertuvarından hareketle duygu oluşturmak amaçlanmaktadır. Bu çerçevede beden tasvirleri ve kırılganlık; çocuk, zavallı çocuk ve biçare çocuk gibi betimlemeler, açlık, şiddete maruz bırakılma, ağlama ve kırbaç gibi şiddet araçları yoluyla okurda empati oluşturmak ve şefkat uyandırılmak istenmektedir. Buna karşılık, üç anlatı da ortaklıkları doğrultusunda empati ve şefkat yerine acıma duygusunu oluşturmakta ve hiyerarşiyi yeniden üretmektedir.

Anahtar Kelimeler

• acıma
• köle
• esaret
• aşk
• edebiyat

Etik Beyan

Yazar; • Çalışmalarının etik ilke ve standartlara uygun hazırlandığını, • Yararlanılan tüm kaynakların ve bu kaynaklardan yapılan atıfların düzgünce verildiğini, • Çalışmada herhangi bir intihal, sahte veri ve suç unsuru bulunmadığını, • Araştırma yapılırken kanuna aykırı herhangi bir malzeme ve yöntem kullanılmadığını taahhüt eder.

Sergüzeşt, Vuslat Yâhut Süreksiz Sevinç and Bir Serencam: The Emotion of Pity in Slavery Narratives of the Ottoman Empire

Öz

Slavery is one of the central themes of the late Ottoman Empire. This study will focus on the portrayal of pity in three literary texts centered on slavery: Recâizâde Mahmud Ekrem's play Vuslat Yâhut Süreksiz Sevinç, Samipaşazade Sezai's novel Sergüzeşt, and Yakup Kadri Karaosmanoğlu's short story Bir Serencam. In all three works, the narrative of slavery unfolds through the experiences of Circassian slaves, and the theme of slavery is explored through tales of unfulfilled love. The negative living conditions endured by slaves are examined from a broad perspective, ranging from verbal to physical violence. The aim is to evoke feelings of compassion, mercy, and empathy in the reader through a repertoire of emotions. Within this framework, the study seeks to create empathy and compassion through descriptions of the body and fragility; portrayals of children, helpless children, and desperate children; and depictions of hunger, abuse, crying, and the use of whips as instruments of violence. In contrast, all three narratives, in line with their commonalities, foster pity over empathy and compassion, and reproduce hierarchy.

Anahtar Kelimeler

• pity
• slave
• slavery
• love
• literature

Etik Beyan

The author guarantees that: • Their work has been prepared in accordance with ethical principles and standards, • All sources used and citations from these sources have been properly cited, • The work contains no plagiarism, falsified data, or criminal elements, • No illegal materials or methods were used during the research.

Kaynakça

1. Afacan, Ş. (2022). “Duygular Tarihi: Bir Ezber Bozma Alanı”, Edebiyatın Duygu Haritası (Haz. Esra Dicle), İstanbul: Dergâh Yayınları, 13-40.
2. Afacan, Ş. (2023). “Sunuş: Normların Ötesinde: Tarih, Edebiyat ve Duygular Üzerine Birkaç Not”, Edebiyat ve Duygular, İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları, 7-15.
3. Ahmed, S. (2019). Duyguların Kültürel Politikası, İstanbul: Sel Yayıncılık.
4. Ahmet Mithat Efendi (2019). Felâtun Bey ile Râkım Efendi, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
5. Aksoy, E. (2022). Beyaz Köleler: Son Sesler, İstanbul: İletişim Yayınları.
6. Aristoteles (2025). Retorik, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
7. Aytekin, A. (2015). “Kapitalistleşme ve Merkezileşme Kavşağında”, Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Siyasal Hayat, (Haz. Gökhan Atılgan, Cenk Saraçoğlu ve Ateş Uslu), İstanbul: Yordam Kitap.
8. Coutier, A. L. (1990). Harem: Peçeli Dünya (Çev. Mehmet Ali Kayabal), İstanbul: Yılmaz Yayınları.

9. Doğramacıoğlu, H. (2013). Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Hikâyeleri Üzerine Bir İnceleme, Sivas: Asitan Kitap.
10. Ekin, Ü. (2017). Seyahatnamelerin Işığında Osmanlı Toplumunda Köleler, Zübeyde Güneş Yağcı ve Fırat Yaşa (Ed.) Osmanlı Devleti’nde Kölelik: Ticaret, Esaret, Yaşam içinde (ss. 187-207). İstanbul: Tezkire Yayıncılık.
11. Faroqhi, S. (2010). Osmanlı İmparatorluğu ve Etrafındaki Dünya, İstanbul: Kitap Yayınevi.
12. Güçsav, G. (2012). Odalık: Görünmeyeni Sergilemek, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
13. İnalcık, H. (2008). Osmanlı İmparatorluğu’nda Köle Emeği, Makaleler II, Ankara: Doğu Batı Yayınları, 123-153.
14. Kandiyoti, D. (2019). Cariyeler, Bacılar Yurttaşlar: Kimlikler ve Toplumsal Dönüşümler, İstanbul: Metis Yayınları.
15. Karaosmanoğlu, Y. K. (1990). Bir Serencam, İstanbul: İletişim Yayınları.
16. Kaşıkcı, H. (2026). İstanbul’da Kadınlar ve Milletler: Uzun 19. Yüzyılda Batılı Seyahatnamelerde Şarkiyatçı İmgelem. [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi].
17. Kemal, N. (2019). İntibah, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
18. Lewis, R. (2006). Oryantalizmi Yeniden Düşünmek: Kadınlar, Seyahat ve Osmanlı Haremi, İstanbul: Kapı Yayınları.
19. Moran, B. (2019). Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1: Ahmet Mithat’tan A. Hamdi Tanpınar’a, İstanbul: İletişim Yayınları.
20. Nalçacı, N. N. (2013). Erken Modern Dönem İstanbul’unda Savaş Esirleri ve Zorunlu İstihdam, [İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi].
21. Nietzsche, F. (2019). Böyle Söyledi Zerdüşt, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
22. Nussbaum, M. C. (2025). Politik Duygular: Adalet İçin Aşk Neden Gereklidir?, İstanbul: Ketebe Yayınları.
23. Özkan, A. F. (2019). Türk Romanında Duygular (1872-1901), [Necmettin Erbakan Üniversitesi, Doktora Tezi].
24. Parla, J. (2022). Babalar ve Oğullar: Tanzimat Romanının Epistemolojik Temelleri, İstanbul, İletişim Yayınları.
25. Parlatır, İ. (1987). Tanzimat Edebiyatında Kölelik, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
26. Punter, D. (2014). The Literature of Pity, Edinburgh: Edinburgh University Press.
27. Recaî-zâde Mahmud Ekrem (1997). Recaî-zade M. Ekrem Bütün Eserleri I, (Haz. İsmail Parlatır, Nurullah Çetin ve Hakan Sazyek), İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
28. Sakaoğlu, N. (2021). İstanbul’da Harem 1459-1924, Ayla Duru Karadağ (Ed.) Osmanlı İstanbul’unda Kadın, (ss. 501-557), İstanbul: İstanbul Kültür ve Sanat Ürünleri Ticaret A.Ş.
29. Sayak, B. (2023). Erkeğin İnkılabı: 100. Yılında Cumhuriyet’i ve Roman Erkek(lik) Üzerinden Okumak 1923-1938, İstanbul: Çizgi Kitabevi.
30. Schopenhauer, A. (2022). Merhamet, İstanbul: Dergâh Yayınları.
31. Schick, I. C. (2004). Çerkes Güzeli: Bir Şarkiyatçı İmgenin Serüveni, İstanbul: Oğlak Yayınları.
32. Sezai, S. (2022). Sergüzeşt, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
33. Sontag, S. (2004). Başkalarının Acısına Bakmak, İstanbul: Agora Kitaplığı.
34. Tekgül, N. (2026). Osmanlı İmparatorluğu’nda Duygular, İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
35. Toledano, E. R. (1994). Osmanlı Köle Ticareti 1840-1890, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
36. Toledano, E. R. (2010). Suskun ve Yokmuşçasına: İslâm Ortadoğusu’nda Kölelik Bağları, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
37. Ulun, E. B. & Erdal, K. (2026). Çocuk edebiyatında Suriyeli mülteci çocukların temsili: empati ve acıma bağlamında karşılaştırmalı bir inceleme, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 27(50), 147-166. https://dx.doi.org/10.21550/sosbilder.1768606
38. Watt Smith, T. (2026). Duygular Sözlüğü: Acımadan Zevklenmeye (Çev. Hale Şirin), İstanbul: Kolektif Kitap.
39. Zambak, F. (2022). Tanzimat Dönemi Türk Romanında Erkeklikler, İstanbul: Kesit Yayınları.
40. Zeybek, S. O. (2026). Başkalarının Acısına Bakmak: Kırılganlık, Şefkat ve Ortak Hayaller, Aksu Bora ve Gökçe Zeybek Kabakcı (Der), Zamanın Duyguları, İstanbul: İletişim Yayınları.
41. Zilfi, M. C. (2023). Osmanlı İmparatorluğu’nda Kölelik ve Kadınlar (1700-1840) (Çev. Ebru Kılıç), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.