Tarih Derslerinde Tartışmalı Konuların Öğretiminde Tarihsel Sorun Analizi ve Karar Verme Becerisinin Katkısı: Bir Eylem Araştırması

Öz

Günümüz eğitim sistemleri geleneksel bilgi aktarımından ziyade 21. yüzyıl insanının ihtiyaçları doğrultusunda şekil almaktadır. 21. yüzyılda, sorgulayan, eleştirel düşünebilen, alternatif çözüm önerisinde bulunabilen, karar veren, farklı bakış açılarına sahip bireyler yetiştirmek amaçlanmaktadır. Özellikle tartışmalı konular bağlamında öğrenciler, geçmişteki sorunlarla yüzleşerek bu sorunlara ilişkin analiz, değerlendirme ve çözüm üretme gibi düşünme becerilerini kazanmaktadırlar. Bu bağlamda araştırmanın amacı, tartışmalı konuların öğretiminde tarihsel sorun analizi ve karar verme becerisinin katkısını ortaya çıkarmaktır. Bu araştırmada nitel araştırma yönteminin desenlerinden eylem araştırması tercih edilmiştir. Araştırmanın çalışma grubunu Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlı Gaziantep/Şahinbey ilçesinde devlet okulunda öğrenim gören 12. sınıf öğrencileri oluşturmaktadır. Araştırma öncesinde ihtiyaç analiz yapılmıştır. Bu süreçte tartışmalı konulara dair yapılan çalışmalar ve tarih ders kitapları incelenerek tartışmalı konular listelenmiştir ve konular dini, kültürel, politik, ulusal kimlik kategorilerine ayrılmıştır. Tartışmalı konulara dair puanlamanın yapılacağı çevrim içi anket hazırlanıp üniversiten çıkan etik kurul onayından sonra Türkiye genelinde öğrenim gören 12. sınıf öğrencilerine ve tarih öğretmenlerine gönderilmiştir. Dört kategoride öğrenciler tarafından en çok puan alan tartışmalı konular belirlendikten sonra 12. sınıf Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi öğretim programına denk gelen kazanımlar seçilmiştir ve öğretim materyali tasarlanmıştır. Öğretim materyali, çalışma yaprakları formunda hazırlanmıştır. Çalışma yapraklarındaki kanıtlara, 2024 Maarif Modeli Ortak Metninde yer alan tarihsel sorun analizi ve karar verme becerisinin “tarihsel bir sorunu tanımlamak” süreç bileşenine göre sorular yöneltilmiştir. MEB’den araştırma izni alınarak hazırlanan çalışma yaprakları sınıf ortamında araştırmacı tarafından uygulanmıştır. Veriler; anket, çalışma yaprakları, öğrenci ürünleri ve ses kayıtları ile toplanmıştır. Verilerin analizinde içerik analizi ve betimsel analiz kullanılmıştır. Verilerin çözümlenmesinde “MAXQDA 24” nitel veri analizi programından yararlanılmıştır. Öğrencilerle gerçekleştirilen çalışma sonrasında, tarihsel sorun analizi ve karar verme becerisinin ilk süreç bileşeni olan tarihsel sorunu tanımlama basamağına dair öğrenci verileri incelenmiştir. Öğrenciler, tartışmalı konular bağlamında tarihsel sorunların tarihsel arka planlarını belirlemişlerdir. Ardından, öğrencilerin bu sorunlara taraf olan aktörlere yönelik algıları ortaya konmuştur. Tartışmalı konular bağlamında öğrenciler, tarihsel sorunlara dair sosyal, toplumsal, kültürel entegrasyon sorunları, siyasi sorunlar, kamu güvenliği sorunları, çevresel sorunları dile getirmişlerdir. Öğrenciler, tarihsel sorunu tanımlama aşamasında tarihsel sorun analizi ve karar verme becerisinin alt bağlamını oluşturan sorunları analiz etme, çıkarım yapma, değerlendirme, eleştirel düşünme, empati kurma becerilerini kazandıkları gözlemlenmiştir. Bu çalışma ile tartışmalı konuların, 2024 Maarif Modeli Ortak Metninde sosyal bilimler alan becerileri arasında yer alan tarihsel sorun analizi ve karar verme becerisinin süreç bileşenlerinin öğrencilere kazandırılmasında etkili olduğu ve bu doğrultuda uygulama aşamalarının alana katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tarih Eğitimi
• Tarihsel Sorun Analizi ve Karar Verme Becerisi
• Tartışmalı Konular
• Eylem Araştırması

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanması ve yazım sürecinde, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi kapsamında bilimsel dürüstlük, etik ilkeler ve atıf kurallarına tam olarak uyulmuştur. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Araştırma ve Yayın Etik Kurulu’nun 10.04.2023 tarihinde 530821 sayılı etik onayının çıkması ile çalışmaya başlanmıştır.

The contribution of historical problem analysis and decision-making skills to the teaching of controversial issues in history lessons: An action research

Öz

Contemporary education systems are shaped in line with the needs of 21st-century individuals rather than traditional knowledge transmission. In the 21st century, the aim is to educate individuals who are inquisitive, capable of critical thinking, able to propose alternative solutions, make decisions, and possess diverse perspectives. Particularly within the context of controversial issues, students develop thinking skills such as analysis, evaluation, and problem-solving by confronting problems from the past. In this context, the purpose of this study is to reveal the contribution of historical problem analysis and decision-making skills to the teaching of controversial issues. This study adopts action research, one of the qualitative research designs. The study group consists of 12th-grade students enrolled in a public high school affiliated with the Ministry of National Education in the Şahinbey district of Gaziantep. Prior to the research, a needs analysis was conducted. In this process, studies on controversial issues and history textbooks were examined, controversial topics were identified, and these topics were categorized as religious, cultural, political, and national identity-related. An online questionnaire was prepared to score controversial topics, and following the approval of the university ethics committee, it was distributed nationwide to 12th-grade students and history teachers across Türkiye. After determining the controversial topics that received the highest scores from students in four categories, learning outcomes corresponding to the 12th-grade Contemporary Turkish and World History curriculum were selected, and instructional materials were designed accordingly. The instructional materials were prepared in the form of worksheets. Questions related to the evidence presented in the worksheets were structured in accordance with the “defining a historical problem” process component of historical problem analysis and decision-making skills as specified in the 2024 Maarif Model Common Framework. With the research permission obtained from the Ministry of National Education, the worksheets were implemented in the classroom by the researcher. Data were collected through questionnaires, worksheets, student products, and audio recordings. Content analysis and descriptive analysis were used to analyze the data, and the qualitative data analysis software MAXQDA 24 was employed in the analysis process. Following the implementation, student data related to the stage of defining a historical problem—the first process component of historical problem analysis and decision-making skills—were examined. Within the context of controversial issues, students identified the historical backgrounds of historical problems, and subsequently, students’ perceptions of the actors involved in these problems were revealed. Students expressed social and cultural integration problems, political issues, public security concerns, and environmental problems related to historical issues. It was observed that during the stage of defining historical problems, students developed sub-skills of historical problem analysis and decision-making, including analyzing problems, making inferences, evaluation, critical thinking, and empathy. This study suggests that teaching controversial issues is effective in developing the process components of historical problem analysis and decision-making skills, which are identified among the social sciences field skills in the 2024 Maarif Model Common Framework, and that the instructional implementation stages designed in this direction may contribute to the field.

Anahtar Kelimeler

• History Education
• Controversial Issues
• Historical Problem Analysis and Decision-Making Skills
• Action Research.

Etik Beyan

During the preparation and writing process of this study, full compliance was ensured with the principles of scientific integrity, ethical standards, and citation rules within the scope of the Higher Education Institutions Scientific Research and Publication Ethics Directive. The study was initiated following the approval of the Marmara University Institute of Educational Sciences Research and Publication Ethics Committee, dated 10 April 2023 and numbered 530821.

Kaynakça

1. Arslan, İ. E. (2019). Sosyal bilgiler dersinde tartışmalı konuların öğretimi ile ilgili öğrenci görüşleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uşak Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Aynuz, A. (2020). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının tartışmalı konuların öğretimine yönelik algı, tutum ve görüşleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
3. Bailey, C. (1971). Rationality, democracy and the neutral teacher. Cambridge Journal of Education, 1(2), 68–76. DOI: https://doi.org/10.1080/0305764710010203
4. Baki Pala, Ç. (2020). Tartışmalı ve hassas konuların sosyal bilgiler öğretimi bağlamında incelenmesi: Bir eylem araştırması [Yayımlanmamış doktora tezi.] Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
5. Bolat, B. K. (2025). Ortaokul sosyal bilgiler dersinde tartışmalı konuların ters yüz öğrenme modeliyle öğretiminde kanıta dayalı sorgulama ve araştırma becerisinin geliştirilmesi: Bir durum çalışması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mersin Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
6. Bronner, R. (1993). Decision-Making in Complex Situations-Results of German Empirical Studies. Management International Review, 33(1), 7-25.
7. Carr, E. H. (2009). Tarih nedir? (11. Baskı). M. G. Gürtürk, (Çev.), İletişim Yayınları.
8. Costello, P. J. M. (2007). Action research. London: Continuum.

9. Creswell, J. W. (2009). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (3.baskı). California: SAGE Publications.
10. Çopur, A. (2015). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin tartışmalı konuların öğretimine ilişkin düşüncelerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
11. Dearden, R. F. (1981). Controversial issues and the curriculum. Journal of Curriculum Studies, 13(1), 37–44. DOI: https://doi.org/10.1080/0022027810130105
12. Demircioğlu, İ.H. (2015). Tarih öğretiminde öğrenci merkezli yaklaşımlar. Anı Yayıncılık.
13. Dick, B. (2002). Action research: Action and research [Çevrimiçi makale]. http://www.aral.com.au/resources/aandr.html
14. Dilek, D. (2007). Tarih derslerinde öğrenme ve düşünce gelişimi. Nobel Yayın.
15. Dilek, D. ve Alabaş, R. (2019). Tarihsel imgelem. İçinde M. Safran (Ed.), Tarih nasıl öğretilir (s. 144–151). Yeni İnsan Yayınları.
16. Eulie, J. (1966). Controversial issues and the social studies. The Clearing House, 40(2), 89–91.
17. Giddens, A. (2010). Modernite ve bireysel kimlik: Geç modern çağda benlik ve toplum (Ü. Tatlıcan, Çev.). Say Yayınları.
18. Gülfidangil, U. (2007). Sosyal bilgiler dersinde sorun çözme becerilerinin gelişimi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Günal, H. (2016). Tarih öğretmenlerinin tartışmalı ve hassas konulara yaklaşımları (Erzurum örneği) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
20. Gürgür, H. (2016). Eylem araştırması. A. Saban & A. Ersoy (Ed.), Eğitimde nitel araştırma desenleri (s. 1–50). Ankara: Anı Yayıncılık.
21. Gulbenkian Komisyonu. (2014). Sosyal bilimleri açın: Sosyal bilimlerin yeniden yapılanması üzerine rapor (10. Baskı; Ş. Tekeli, Çev.), Metis Yayıncılık.
22. Harren, A.V. (1979). A Model of Career Decision Making for College Students (4. basım). Journal of Vocational Behavior, 14, 119-133.
23. Harwood, A. M. Hahn, C. L. (1990). Controversial Issues in the Classroom. ERIC Development Team, ED327453, 1-8.
24. Hess, D. E., ve McAvoy, P. (2015). The political classroom: Evidence and ethics in democratic education. Routledge.
25. Hicks, N. L. (1991). Expenditure reductions in developing countries revisited. Journal of International Development, 3(1), 29–37. https://doi.org/10.1002/jid.4010030103
26. Hicks, D., Doolittle, P. E., ve Ewing, E. T. (2004). The SCIM-C strategy: Expert historians, historical inquiry, and multimedia. Social Education, 68(3), 221–225.
27. Iggers, G. G. (2000). Yirminci yüzyılda tarih yazımı: Bilimsel nesnellikten postmodernizme. G. Ç. Güven, (Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
28. Jenkins, K. (1991). Tarihi yeniden düşünmek. Dost Kitabevi.
29. Kabapınar, Y., ve Yetiş, A. (2019). Öğretmen ve öğrencilerin “kanıt temelli tarih öğretimi”ne ilişkin görüşleri: Bir durum saptaması. Turkish History Education Journal, 8(1), 231–262. https://doi.org/10.17497/tuhed.555574
30. Kemmis, S., McTaggart, R., & Nixon, R. (2014). The action research planner: Doing critical participatory action research. London: Springer.
31. Kırbağ, O. (2020). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının politika konularına yönelik eğilim düzeyleri ile tartışmalı konulara yönelik tutumlarının karşılaştırılması. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
32. Koldaş, M. (2018). Türkiye'de tarih derslerinde tartışmalı konuların sunumunun incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
33. Low-Beer, A. (1999). Teaching controversial and sensitive issues in history education for secondary schools: Report (Sarajevo, Bosnia and Herzegovina, 19–20 November 1999). Council of Europe.
34. Lyotard, J.-F. (1997). Postmodern durum: Bilgi üzerine bir rapor. (A. Çiğdem, Çev.). Vadi Yayınları.
35. Macit, M. H., ve İplikçi, A. (2019). Tarih felsefesi (3. baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
36. Millî Eğitim Bakanlığı (2007). Ortaöğretim tarih dersi (9, 10 ve 11. sınıflar) öğretim programı.
37. Millî Eğitim Bakanlığı (2018). Ortaöğretim tarih dersi (9, 10 ve 11. sınıflar) öğretim programı.
38. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi öğretim programı.
39. Millî Eğitim Bakanlığı (2023). Ortaöğretim tarih dersi (9, 10 ve 11. sınıflar) öğretim programı.
40. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programı: Ortak metin.
41. Miralles, P. ve Javier Ibagón N. (2022). Historical Thinking and Controversial Issues in Social Studies Education. Delfín Ortega-Sánchez (Ed.), Controversial Issues and Social Problems for an Integrated Disciplinary Teaching içinde (s.65-80). Springer.
42. National Council for the Social Studies. (2010). Academic freedom and the social studies teacher. Social Education, 74(6), 334–335.
43. Oxfam GB. (2006). Global programme learning report 2006: A review of evaluations and assessments of Oxfam GB’s programme work.
44. Öztürk, D. (2017). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin tartışmalı konuların öğretimine ilişkin görüş ve uygulamaları. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
45. Özüdoğru, G. (2022). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının tartışmalı konuların öğretimine yönelik tutumları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İnönü Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
46. Pamuk, A. (2014). Kimlik ve Tarih: Kimliğin İnşasında Tarihin Kullanımı, Yeni İnsan Yayınevi.
47. Patton, M. Q. (2018). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (Çev. M. Bütün ve S. B. Demir,) (2. basım). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
48. Paul, R., ve Elder, L. (2020). The miniature guide to critical thinking: Concepts and tools (8.bas.). Foundation for Critical Thinking.
49. Paul, H. (2019). Tarih teorisi (B. Helvacıoğlu, Çev.). Yeni İnsan Yayınevi.
50. Peck, C.L. (2018). National, Ethnic, and Indigenous Identities and Perspectives in History Education.
51. Peker, G. (2024). Sosyal bilgiler eğitiminde tartışmalı konuların incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
52. Prutzman, P., ve Johnson, J. (1997). Bias awareness and multiple perspectives: Essential aspects of conflict resolution. Theory Into Practice, 36(1), 26–31.
53. Qualifications and Curriculum Authority (1998). Education for citizenship and the teaching of democracy in schools. Qualifications and Curriculum Authority.
54. Seeds for Change Kooperatifi. (2022). Konsensüs: Aktivistler, kooperatifler ve topluluklar için iş birlikçi karar verme. (Z. Yıldırım, Çev.). Yeni İnsan Yayınevi.
55. Seçgin, F. (2009). Öğretmen adaylarının tartışmalı konuların öğretimine ilişkin algı, tutum ve görüşleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
56. Stradling, R. (1984). The teaching of controversial issues: An evaluation. Educational Review, 36(2), 121–129. https://doi.org/10.1080/0013191840360202
57. Stringer, E. T. (2007). Action research. (3. baskı). Sage Publications.
58. Şahin, E. (2021). Kanıt temelli tarih öğretiminde öğrencilerin kanıt kullanma becerileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sinop Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
59. Şekerci, A. E. (2016). Aydınlanma ve bilim: Bilimsel zihnin yeniden inşası ve dönüşümü. Ö. Bozkurt (Ed.), Bilim tarihi ve felsefesi: Tarih ve problemler içinde (s. 353–372). Pegem Akademi.
60. Şimşek, A., ve Pamuk, A. (2019). Tarih yazıcılığının dünü, bugünü ve yarını üzerine kısa bir bakış. (2.baskı). İçinde M. Safran (Ed.), Tarih Nasıl Öğretilir? Tarih Öğretmenleri İçin Özel Öğretim Yöntemleri (s.  23–28). Yeni İnsan Yayınevi.
61. Tatar, Ş. (2019). İhmal edilen eğitim programında tartışmalı konuların ilk ve ortaokul öğretim programları bağlamında incelenmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Anadolu Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
62. Tribukait, M. (2021). Students’ prejudice as a teaching challenge: How European history educators deal with controversial and sensitive issues in a climate of political polarization. Theory & Research in Social Education, 49(4), 540–569. DOI: https://doi.org/10.1080/00933104.2021.1947426
63. Tuncer, H. (2018). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının tartışmalı konuların öğretimine ilişkin görüşlerinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
64. UCLA Public History Initiative. (t.y.). Standard 5: Historical issues—Analysis and decision-making. National Center for History in the Schools.
65. White, H. (2014). Metahistory: The historical imagination in nineteenth-century Europe. Johns Hopkins University Press.
66. Yazıcı, F. (2015). Azınlık okullarında tarih eğitimi ve çokkültürlülük. Yeni İnsan Yayınevi.
67. Yelkenci, Ö. F. (2019). Tarih öğretiminde öğrencilere yaratıcı tarihsel düşünme becerisinin kazandırılması: Bir eylem araştırması [Yayımlanmış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
68. Yurdakul, B. (2020). Yapılandırmacılık. İçinde Ö. Demirel (Ed.), Eğitimde yeni yönelimler (8. baskı, s. 41–68). Pegem Akademi.
69. Yücel, A. G. (2018). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının eleştirel düşünme düzeylerinin gelişiminde tartışmalı konuların etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
70. Yükseköğretim Kurulu. (1998). Fakülte–okul iş birliği kılavuzu (Öğretmen Eğitimi Dizisi; Milli Eğitimi Geliştirme Projesi, Hizmet Öncesi Öğretmen Eğitimi). Yükseköğretim Kurulu Yayınları.